.

ارال تاعدىرى – ادام تاعدىرى

بىر كەزدەرى ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان تەڭىزدىڭ ارناسى ماقتا وسىرۋگە قاجەتتى حيميكاتتارعا تولى تۇزدى القاپقا اينالعان.

بىر كەزدەرى ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان تەڭىزدىڭ ارناسى ماقتا وسىرۋگە قاجەتتى حيميكاتتارعا تولى تۇزدى القاپقا اينالعان.

ارال تەڭىزى عاسىرلار بويى پلانەتامىزدىڭ ەڭ ۇلكەن كونتينەنتتىك سۋتوعانى رەتىندە بەلگىلى ەدى. ول قازىرگى قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىندا جاتىر. بىراق بۇگىنگى كۇنى ونىڭ تارتىلىپ بارا جاتقاندىعى بىزگە ساباق بولۋى تيىس.

اقىرزامان دەگەن تۋرا وسىنداي بولار، – دەيدى يۋسۋپ كامالوۆ، الدىمىزدا ۇزىننان-ۇزاق سوزىلىپ جاتقان، تال-شىلىك باسقان شول دالانى قولىمەن نۇسقاي وتىرىپ. – ەرتە مە، كەش پە، اقىر­زامان بولا قالسا، تەك قاراقالپاقستاندىقتار عانا ودان امان قالامىز، ويتكەنى بىز قازىردىڭ وزىندە-اق اقىرزاماندى باستان كەشىرىپ وتىرمىز.

توبە-توبە بولىپ جاتقان ۇلۋ قابىرشاقتارى مەن قۇمدا قايراڭداپ قالعان، توزىعى جەتكەن قايىقتار بولماسا، وزبەكستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى وزىمىز تۇرعان قۇمداق جارتاستىڭ ۇستىنەن قاراعانداعى كورىنىس ناعىز بىر شول دالاعا تاپ بولعانداي اسەر قالدىرادى. بۇل ارا كەزىندە ارال تەڭىزىنە سۇعىنا ورنالاسقان تۇبەكتىڭ شەتى ەدى. ول 1960 جىلى اۋدانى جاعىنان الەمدە تورتىنشى ورىندى يەلەنسە، ونىڭ اۋماعى شامامەن 67 000 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن. بۇل دەگەنىمىز، باتىس ۆيردجينييا شتاتىنىڭ اۋماعىنان دا ۇلكەن دەگەن سوز. ال ارت جاعىمىزدا مويناق قالاسى جاتىر. ول بىر كەزدەرى بالىق كونسەرۆىلەۋ زاۋىتى بار، قاناتىن كەڭگە جايا دامىعان ورىن ەدى. تىپتى، بەرتىندە، 1980 جىلداردىڭ وزىندە ول جىل سايىن مىڭداعان توننا بالىق وندىرەتىن. ەلۋ جىل بۇرىن ارال تەڭىزىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋى تۋرا بىزدىڭ تابانىمىزدىڭ استىندا جاتتى. ال قازىر ول سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 90 شاقىرىمعا دەيىن تارتىلىپ كەتكەن.

 ارال قالاسىنىڭ ولكەتانۋ مۋزەيىنە قويىلعان، 1980 جىلدارى قۇرىپ كەتكەن تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ بىرى – اقتابان بالىق. قازاقستانداعى توعان قازىر قايتا بالىققا تولدى. ال وزبەكستاندا تەك اسشايان عانا قالدى.

ارال قالاسىنىڭ ولكەتانۋ مۋزەيىنە قويىلعان، 1980 جىلدارى قۇرىپ كەتكەن تەڭىز جاندىكتەرىنىڭ بىرى – اقتابان بالىق. قازاقستانداعى توعان قازىر قايتا بالىققا تولدى. ال وزبەكستاندا تەك اسشايان عانا قالدى.

كامالوۆتىڭ مەنى مۇندا الىپ كەلگەندەگى ماقساتى كەزىندە استا-توك بولىپ جاتقان تەڭىزدىڭ قازىرگى جاعدايىن كورسەتۋ ەدى. ونىڭ جاسى 64-تە، وزبەكستان عىلىم اكادەميياسىندا جەل ەنەرگيياسى ماسەلەسى جونىندەگى اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ول، سونداي-اق قورشاعان ورتانى قورعاۋ بەلسەندىسى، امۋدارييا مەن ارال تەڭىزىن قورعاۋ جونىندەگى ۇيىمنىڭ توراعاسى. ىرى دەنەلى، قالىڭ اق شاشتى كامالوۆ بەلگىلى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى كەڭەس وداعى جىلدارى بەلگىلى تاريحشى بولسا، اتاسى جارتىلاي اۆتونومييا بولىپ كەلەتىن قاراقالپاقستاننىڭ وزبەك كسر-ى قۇرامىنا ەنگەن 1930 جىلداردا ەلدىڭ سوڭعى حانى بولعان.

كامالوۆتىڭ ەلىندە الى كۇنگە دەيىن بىردە-بىر جەل ەلەكتر ستانتسيياسى بولماسا دا، ونىڭ وز ماماندىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارتپاسا كەمىگەن جوق. جەلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ول ەكى بىردەي دەلتاپلان جاساپ، اۋا تولقىنىن زەرتتەۋ ماقساتىندا بيىك توبە باسىنان ۇشۋدى ادەتكە اينالدىردى.

«جەل جايلى قۇس نە بىلسە، سونىڭ بارلىعىن مەنىڭ دە بىلگىم كەلەدى»، – دەيدى ول. وعان قورشاعان ورتاعا قاتىستىنىڭ بارى قىزىق، سوندىقتان دا ول ۋاقىتىن ماعان بولە وتىرىپ، بىر كەزدەرى كەمەرىن سوققىلاعان عالامات ۇلكەن سۋ قويماسىنان قازىر نە قالعاندىعىن، ناقتى ايتساق، قانشالىقتى سۋ قالعاندىعىن كورسەتۋگە تىرىستى.

وزبەكستاننىڭ قازانكەتكەن كەنتىندە بىر ادام قارا اعاشتى كەسىپ جاتىر. مۇنداي قۇرعاقشىلىققا توزىمدى اعاشتار كەزىندە امۋدارييا مەن سىردارييادان ماقتا فەرمالارىنا سۋ جەتكىزگەن، بىراق قازىر قۇرعاپ جاتقان ارىقتاردىڭ جاعاسىندا الى دە بار.

وزبەكستاننىڭ قازانكەتكەن كەنتىندە بىر ادام قارا اعاشتى كەسىپ جاتىر. مۇنداي قۇرعاقشىلىققا توزىمدى اعاشتار كەزىندە امۋدارييا مەن سىردارييادان ماقتا فەرمالارىنا سۋ جەتكىزگەن، بىراق قازىر قۇرعاپ جاتقان ارىقتاردىڭ جاعاسىندا الى دە بار.

ارال تەڭىزى قازاقستان مەن وزبەكستان شەكاراسىندا ورنالاسقان. جىلدار بويى ەكى ۇلكەن وزەن – امۋدارييا مەن سىردارييا وسى تەڭىزدىڭ شاناعىن تولتىرىپ تۇراتىن. تەڭىزدەن سىرتقا ەش وزەن اعىپ شىقپايتىندىقتان، ونىڭ دەڭگەيى بۋلانۋدىڭ ارقاسىندا عانا وز تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ وتىردى.

ەسكەندىر زۇلقارنايىن بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن­گى تورتىنشى عاسىردا وسى اۋماقتى جاۋلاپ العان كەزدىڭ وزىندە-اق بۇل وزەندەر ورتالىق ازيياعا ومىر نارىن سىيلاپ تۇرعانى بەلگىلى. عاسىرلار بويى ارال تەڭىزى مەن وسى ماڭداعى وزەندەر قىتايدى ەۋروپاعا جالعاپ جاتقان ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ەلدىمەكەندەر ۇشىن كۇنكورىس كوزى بولىپ كەلدى. بۇل جەردى مەكەن ەتكەن قازاق، وزبەك، تاجىك جانە باسقا دا ۇلت وكىلدەرى فەرمەرلىكپەن اينالىسىپ، بالىقشىلىق كاسىبىن، مال شارۋاشىلىعىن، ساۋدا-ساتتىقتى جانە قول ونەردى وركەندەتتى.

بۇل قايىقتاردىڭ ارقايسىسىن جىل سايىن مىڭداعان توننا بالىق اۋلاۋ ۇشىن قولدانعان ەدى. ارال تەڭىزى تارتىلعان 1980 جىلداردان بەرى وزبەكستاننىڭ مويناق پورتىنداعى كەمەلەر كۇن استىندا توت باسىپ جاتىر.

بۇل قايىقتاردىڭ ارقايسىسىن جىل سايىن مىڭداعان توننا بالىق اۋلاۋ ۇشىن قولدانعان ەدى. ارال تەڭىزى تارتىلعان 1980 جىلداردان بەرى وزبەكستاننىڭ مويناق پورتىنداعى كەمەلەر كۇن استىندا توت باسىپ جاتىر.

وزبەك كسر-ى 1920 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىنا كىرىپ، ستالين ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىن ىرى ماقتا پلانتاتسيياسىنا اينالدىرۋ جايلى شەشىم قابىلداعاننان كەيىن جاعداي كۇرت وزگەردى. بۇل جەردىڭ قۇرعاق كليماتى سۋدى كوپ قاجەت ەتەتىن مۇنداي داقىل ۇشىن اسا قولايلى ەمەس ەدى. وسىعان بايلانىستى، كەڭەستىك باسشىلار سول كەزدىڭ تاريحى ۇشىن ەڭ ۇلكەن جوبا بولىپ كەلەتىن ينجەنەرلىك قۇرىلىس­تى ىسكە قوسىپ، امۋدارييا مەن سىردارييادان شول دالاعا سۋ تارتۋ ۇشىن قولمەن مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ارىق قازدىرادى.

«1960 جىلعا دەيىن اتالمىش جۇيە تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇردى»، – دەدى فيليپ ميكلين تەلەفون سوققانىمدا. باتىس ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافييا پانىنىڭ وقىتۋشىسى، پروفەسسور ميكلين بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى سۋدى باسقارۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. ول 1980 جىلدان باستاپ ورتالىق ازيياعا 25 رەت بارىپ قايتقان ەدى. وسى جىلدار ىشىندە ول ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ بارا جاتقاندىعىن وز كوزىمەن كوردى. «1960 جىلدارى سۋ ارىقتارى كوبەيە تۇستى، ال بۇل جاعدايدى ودان ارى ۋشىقتىرىپ جىبەردى، – دەپ سوزىن جالعاستىردى ول، – الايدا جۇيە تىعىرىققا تىرەلدى. كەڭەستىك باسشىلار وزدەرىنىڭ نە ىستەپ جاتقاندىعىن جاقسى بىلگەنىمەن، بۇل ىستەرىنىڭ قانداي ەكولوگييالىق اپاتقا الىپ كەلەتىندىگىن، ياعني تەڭىز سۋىنىڭ قانشالىقتى تەز تارتىلاتىندىعىن جەتە تۇسىنبەگەن ەدى».

قازاقستاندىق بالىقشىلار ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تاستۇبەك اۋىلىندا (جوعارىدا) بالىققا شىعۋعا دايىندالۋدا. بوگەتتىڭ ارقاسىندا مۇندا الى دە بالىق اۋلاۋعا بولادى. الايدا وزبەكستاننىڭ قۇبىلا-ۇستىرت اۋىلىنىڭ بۇرىنعى بالىقشىلارى قازىرگى كەزدە رۇقسات قاعازدارى بولعان جاعدايدا عانا سۋى ابدەن تارتىلىپ بىتكەن تەڭىزدەن بالىق اۋلاپ، كۇنىن كورە الادى (جوعارىدا، وڭ جاقتا).

قازاقستاندىق بالىقشىلار ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىندەگى تاستۇبەك اۋىلىندا (جوعارىدا) بالىققا شىعۋعا دايىندالۋدا. بوگەتتىڭ ارقاسىندا مۇندا الى دە بالىق اۋلاۋعا بولادى. الايدا وزبەكستاننىڭ قۇبىلا-ۇستىرت اۋىلىنىڭ بۇرىنعى بالىقشىلارى قازىرگى كەزدە رۇقسات قاعازدارى بولعان جاعدايدا عانا سۋى ابدەن تارتىلىپ بىتكەن تەڭىزدەن بالىق اۋلاپ، كۇنىن كورە الادى (جوعارىدا، وڭ جاقتا).

1987 جىلعا قاراي ارال سۋىنىڭ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ كەتتى، ودان ەكى سۋتوعانى پايدا بولدى: قازاقستانعا قارايتىن سولتۇستىك تەڭىز جانە قاراقالپاقستانداعى اۋماعى جاعىنان ۇلكەنىرەك وڭتۇستىك تەڭىز. 2002 جىلى وڭتۇستىك تەڭىز دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنى سونشالىق، ول تاعى دا شىعىس جانە باتىس تەڭىزدەرگە بولىنىپ كەتتى. وتكەن شىلدە ايىندا شىعىس تەڭىز مۇلدەم تارتىلدى.

جۇرەگىڭە قاياۋ سالاتىن وسى بىر قاسىرەت داستانىنىڭ كوڭىل جۇباتارلىق تۇسى – قازاقستانعا قاراس­تى سولتۇستىك تەڭىزدىڭ قايتا قالپىنا كەلە باستاۋى. 2005 جىلى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ قارجىلاندىرۋىمەن قازاقستاندىق تاراپ سولتۇستىك تەڭىزدىڭ وڭتۇستىك جاعىنا 13 شاقىرىمدىق سىردارييادان باستاۋ الاتىن جەكە سۋ بوگەتىن سالدى. سۋ بوگەتى سالىنعاننان بەرى سولتۇستىك تەڭىز جىلدام تولىپ، بالىقشىلىق ونەركاسىبى ويلاعاننان دا تەز ورنىنا كەلدى.

ارالدى «تابيعات قاتەلىگى» دەپ اتاعان رەسەيدىڭ اتاقتى كليماتولوگى الەكساندر ۆوەيكوۆقا كەڭەستىك لاۋازىمدى تۇلعالار ۇدايى سىلتەمە جاساپ وتىراتىن.

ارالدى «تابيعات قاتەلىگى» دەپ اتاعان رەسەيدىڭ اتاقتى كليماتولوگى الەكساندر ۆوەيكوۆقا كەڭەستىك لاۋازىمدى تۇلعالار ۇدايى سىلتەمە جاساپ وتىراتىن.

«ەڭ وكىنىشتىسى جانە ارال تەڭىزى تراگەديياسىنداعى ەڭ سوراقىسى – سۋ ارىقتارىنىڭ جوباسىن جاساعان كەڭەستىك سۋ مينيسترلىگىندەگى لاۋازىمدى تۇلعالار وزدەرىنىڭ ارالدى قۇردىمعا كەتىرىپ جاتقاندىعىن جاقسى بىلگەن ەدى»، – دەيدى كامالوۆ. 1920 جىلدان 1960 جىلدار ارالىعىندا سۋ مينيسترلىگىندەگى لاۋا­زىمدى تۇلعالار ارال تەڭىزىن «پايداسىز بۋلاندىر­عىش»، «تابيعات قاتەلىگى» رەتىندە كورسەتىپ كەلگەن رەسەيدىڭ اتاقتى كليماتولوگى الەكساندر ۆوەيكوۆقا ۇدايى سىلتەمە بەرىپ كەلگەن بولاتىن. قىسقاسى، سول كەزدەگى كەڭەستىك داناگويلەر داقىلدار بالىقتان دا كوپ پايدا اكەلەدى دەگەن شەشىمگە كەلەدى.

ماقتا وسىرۋ قازىر دە جالعاسۋدا. جىل سايىن كۇزدە 29 ميلليون وزبەكستاندىقتىڭ ەكى ميلليونعا جۋىعى ۇلتتىق ماقتا تەرۋ ناۋقانىنا «وز ەركىمەن» قاتىسىپ، ۇش ميلليون تونناداي ماقتا داقىلىن جينايدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر، مەكتەپ وقۋشىلارى، مۇعالىمدەر، دارىگەرلەر، ينجەنەرلەر، تىپتەن، اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ وزى كۇندەلىكتى جوسپاردى ورىنداۋ ۇشىن ماقتا القاپتارىنا اكەلىنەدى.

«ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، – دەيدى كامالوۆ، Land Cruiser اۆتوكولىگىنىڭ الدىڭعى ورىندىعىنان ماعان بۇرىلا قاراپ، – دال وسى جەردە 40 جىل بۇرىن سۋدىڭ تەرەڭدىگى 30 مەترگە جەتەتىن».
جۇرگىزۋشىمىز كولىكتىڭ الدىڭعى اينەگىنەن شول دالاعا قاراي قاپتاپ كەلە جاتقان قويۋ قارا بۇلتقا نازارىمىزدى اۋداردى. بىر مينۋت بۇرىن عانا كۇن شايداي اشىق ەدى، ەندى كولىكتىڭ تەرەزەسىن تەز جابۋىما تۋرا كەلدى. بىرنەشە سەكۋندتىڭ ىشىندە قۇم ارالاس الاپات بوران كولىگىمىزدى لەزدە باسىپ تاستادى. قۇم كوزىمە كىرىپ، اۋزىما كەلگەن اششى تۇزدىڭ دامى لوقسىتىپ جىبەردى.

قۇمدى داۋىل كەڭەستىك جوسپارلاۋشىلاردىڭ ەستەن شىعارعان ەكولوگييالىق زارداپتارىنىڭ بىرى. «گەوحيميكتەر «تەڭىز قۇرعاعان كەزدە حلورلى ناترييدىڭ قاتتى قاباتى تۇزىلەدى جانە ەشقانداي تۇزدى داۋىل بولمايدى» دەپ ەسەپتەگەن ەدى، – دەيدى ميكلين. – وكىنىشكە قاراي، ولار قاتتى قاتەلەستى».
ناتريي حلوريدىنىڭ سىر­تىندا توپىراق ددت (دۋست)، گەكساحلورتسيكلوگەكسان، توكسافەن، فوزالون سيياقتى كانتسەروگەندىك پەستيتسيدتەرمەن لاستانعان. رەاگەنتتەر وسىلايشا استىق كوزدەرىنە سىڭىپ، تارايدى.

قازىرگى تاڭدا قاراقالپاقستانداعى اسقازان وبىرىمەن اۋىراتىنداردىڭ سانى دۇنيە جۇزىنەن 25 ەسەگە كوپ. مۋلتيرەزيستەنتتىك تۋبەركۋلەز اۋرۋى ۇلكەن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سونىمەن قاتار، تىنىس جولدارى اۋرۋلارى، وبىر، تۋا بىتكەن جانە يممۋندىق اقاۋلار دا كوپتەپ تارالۋدا.

بۇلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سوراقىسى، ارال تەڭىزىنىڭ بىر كەزدەرى كەڭەستىك بيولوگييالىق قارۋعا قۇپييا سىناق جۇرگىزۋ پوليگونى بولعاندىعى. قازىر بىر تامشى دا سۋ قالماعان، ارال دەۋگە كەلمەيتىن «ۆوزروجدەنيە» ارالىندا ورنالاسقان بۇل سىناق پوليگونى كەڭەستىك اسكەري ميكروبيولوگييالىق قارۋلاردى تەكسەرۋدىڭ ەڭ باستى ايماعى بولدى. توپالاڭ، وبا، قارا شەشەك، برۋتسەلەز جانە باسقا دا بيولوگييا­لىق اۋرۋ قوزدىر­عىشتاردى سىناۋ ۇشىن مىڭداعان مالدى وسى ارالعا تاسىمالدايتىن.

جاعدايى جاقسارىپ كەلە جاتقان تاستوبەلىكتەر ۇيلەنۋ تويىن تويلاۋدا. كوكارال بوگەتىنىڭ ارقاسىندا جارىققا قول جەتكىزدى.كەزىندە قازاق اۋىلىن اسىراپ تۇرعان بالىق تۇرلەرى قايتا ورالا باستادى. دەگەنمەن، 35 جىل بۇرىن بالىقشى كەمەلەرىن الماستىرعان تۇيە فەرمالارى جەرگىلىكتى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالا بەرۋدە.

جاعدايى جاقسارىپ كەلە جاتقان تاستوبەلىكتەر ۇيلەنۋ تويىن تويلاۋدا. كوكارال بوگەتىنىڭ ارقاسىندا جارىققا قول جەتكىزدى.كەزىندە قازاق اۋىلىن اسىراپ تۇرعان بالىق تۇرلەرى قايتا ورالا باستادى. دەگەنمەن، 35 جىل بۇرىن بالىقشى كەمەلەرىن الماستىرعان تۇيە فەرمالارى جەرگىلىكتى ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالا بەرۋدە.

توپالاڭ قوزدىرعىشتارىن ساقتايتىن توت باسقان بوشكەلەر ارام پيعىلدىلاردىڭ قولىنا تۇسىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ قاۋىپتەنگەن اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى 2002 جىلى سول جەرگە تازالاۋشى وترياد جىبەرەدى. سودان بەرى ول جەردەن ەشقانداي بيولوگييا­لىق قوزدىرعىش تابىلعان جوق، دەگەنمەن، سول ماڭعا تاياۋ مەكەندەردە وبا اۋرۋى ارا-تۇرا قىلاڭ بەرەدى.

تەڭىزگە بارا جاتقان جولىمىزدا كەزدەسەتىن قاپتاعان مۇناي جانە تابيعي گازدى بۇرعىلاۋ بىلدەكتەرىن ەسەپتەمەگەندە، مۇندا كۇنگە ابدەن كۇيگەن، جاپ-جازىق قۋ دالادان باسقا كوزگە ىلىنەر ەشتەمە جوق. كامالوۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇرعىلاۋ بىلدەكتەرى مۇندا تەڭىز تارتىلىپ بارا جاتقان كەزدە پايدا بولدى جانە جىل سايىن ولاردىڭ سانى ارتا تۇستى.

تورت ساعات بويى بىز جىرا-جىرا بولىپ ويىلىپ قالعان قۇمدى جولمەن جۇرىپ كەلەمىز. اپپاق قۇم مەن كوك اسپاننان كەيىن كوزىمە تۇسكەنى ارەدىكتە بىر كەزدەسەتىن سەكسەۋىل بۇتالارى مەن بوز جىڭعىلدار.

اقىرى كوكجيەكتەن ساعىمدانىپ دالانىڭ شەتى كورىندى، بىز جاقىنداعان سايىن ۇلعايا تۇسكەن ساعىم دالا بىزدى تەڭىزدىڭ جاعاسىنا تىگىلگەن بىرنەشە كيىز ۇيدەن تۇراتىن قىتايلاردىڭ قوسىنىنا الىپ كەلدى. قىتايلار مۇندا Artemia parthenogenetica، ياعني وسى تەڭىزدە قالعان بىردەن-بىر تىرى جاندىك – تەڭىز اسشايانىن جيناۋعا كەلىپتى. ارال تەڭىزى ارناسىنان اسىپ جاتقان كەزدە سۋى اششى دەگەندە، ونداعى تۇزدىلىقتىڭ كولەمى بىر ليترگە 10 گرامنان كەلەتىن (بۇل كورسەتكىش الەمدىك مۇحيتتاردا بىر ليترىنە 33-37 گرامم). ال قازىر، تۇزدىلىقتىڭ كولەمى بىر ليترىنە 110 گرامنان اسىپ جىعىلادى، ول مۇنداعى اربىر تىرشىلىك يەسى ۇشىن اسا قاۋىپتى دەگەن سوز.

قازاقستاننىڭ اقباستى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قانشاما جىل بويى سۋ تارتىپ، بۋلاندىرۋ جۇمىسىنان قالعان سۋ كوزدەرىنەن جاسالعان ىستىق اراساندا شومىلۋدا (جوعارىدا). اقباستى ارال تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ بىرى بولعان ەدى. قازىر ول جاعادان 11 شاقىرىمعا الىستاپ كەتتى. وزبەكستاننىڭ مويناق اۋىلى (جوعارىدا، وڭ جاقتا) جايلى ولاي دەي المايمىز. تەڭىز تارتىلىپ، توپىراقتى ۇستاپ تۇراتىن وسىمدىك ازايعالى بەرى مۇندا بوران جيى سوعاتىن بولعان.

قازاقستاننىڭ اقباستى اۋىلىنىڭ تۇرعىنى قانشاما جىل بويى سۋ تارتىپ، بۋلاندىرۋ جۇمىسىنان قالعان سۋ كوزدەرىنەن جاسالعان ىستىق اراساندا شومىلۋدا (جوعارىدا). اقباستى ارال تەڭىزى جاعالاۋىنىڭ بىرى بولعان ەدى. قازىر ول جاعادان 11 شاقىرىمعا الىستاپ كەتتى. وزبەكستاننىڭ مويناق اۋىلى (جوعارىدا، وڭ جاقتا) جايلى ولاي دەي المايمىز. تەڭىز تارتىلىپ، توپىراقتى ۇستاپ تۇراتىن وسىمدىك ازايعالى بەرى مۇندا بوران جيى سوعاتىن بولعان.

جاعالاۋعا قاراي توپىراق ىلعالدانا تۇستى. الايدا ارالدىڭ ايتا قويارلىقتاي تولقىنى جوق، كوزىمىزگە تەڭىزدىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىنان باسقا ەشتەمە تۇسپەدى.
«نە بولسا دا، توقتاما»، – دەپ ايقايلايدى شومىلۋعا دايىن كامالوۆ، تىزەدەن كەلەتىن سۋسىمالى قۇمدى كەشىپ كەلە جاتىپ. سۋ تىزەمە جەتكەنگە دەيىن مەن وعان ەرىپ وتىردىم. سۋعا جۇزگىم كەلەدى، بىراق اياعىم قالقىپ سۋ بەتىنە شىعا بەرەتىندىكتەن، قوزعاي المايمىن. «جاي عانا ارقاڭمەن جاتساڭشى»، – دەيدى تاعى كامالوۆ. مەن ونىڭ ايتقانىن ىستەيمىن، الايدا وزىمدى سۋ ماتراسىنىڭ ۇستىندە جاتقانداي سەزىنەمىن. سۋدىڭ تۇزدىلىعى سونشالىق، مەن سۋ بەتىندە عانا قالقىپ جۇرمىن.
تۇندە بيىكتەۋ جەرگە قوسىمىزدى تىگىپ، سەكسەۋىلدىڭ شوعىنا اشىق وتقا كەشكى اسىمىزدى پىسىردىك. پارسى كىلەمىنە وتىرىپ الىپ، كوزىن تەڭىزگە تىككەن كامالوۆ اراعىنان از-ازداپ قۇيىپ قويادى.

«قازىر دىمقىل اۋانىڭ ورنىنا ۋلى قۇم قۇشۋدامىز»، – دەيدى اراقتى تارتىپ جىبەرگەن كامالوۆ اجىم باسقان جۇزىن تىرجيتا تۇسىپ.

«قازىر دىمقىل اۋانىڭ ورنىنا ۋلى قۇم قۇشۋدامىز»، – دەيدى اراقتى تارتىپ جىبەرگەن كامالوۆ اجىم باسقان جۇزىن تىرجيتا تۇسىپ.

«تەڭىز ارناسىنان اسىپ جاتقان كەزدە بالىقشىلار سۋدان ىرىزدىعىن الىپ، اۋا دا دىمقىلدانىپ تۇرۋشى ەدى. قازىر دىمقىل اۋانىڭ ورنىنا ۋلى قۇم قۇشۋدامىز»، – دەيدى اراقتى تارتىپ جىبەرگەن كامالوۆ اجىم باسقان جۇزىن تىرجيتا تۇسىپ.

«ستان» جالعاۋىنا يە بەس مەملەكەتتىڭ كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن وسى ولكەدەگى ەڭ باي رەسۋرس كوزىن باسقارۋ ماسەلەسىندە كەلىسپەي قالاتىن كەزدەرى جيى بولاتىن. مۇنداعى باستى ماسەلە امۋدارييا مەن سىردارييا وزەندەرىنىڭ بىرنەشە مەملەكەتتىڭ جەرىنەن اعىپ وتەتىندىگى ەدى. وسىعان بايلانىستى ار مەملەكەت بۇل وزەندەردى وز مەنشىگىنە الىپ قالۋعا تىرىستى. ورتالىق ازيياداعى ۇدايى سۋ جەتىسپەۋشىلىك ماسەلەسىن بىرلەسىپ شەشەمىز دەگەن ۇمىتپەن اتالمىش مەملەكەتتەر 1992 جىلى مەملەكەتارالىق ۇيلەستىرۋشى سۋ شارۋا­شىلىق كوميسسيياسىن قۇردى. بۇل كوميسسييا نەگىزىنەن ەكى ماسەلەنى قارايتىن بولدى: سۋعا كىم يە جانە بۇل وزەندەر باستاۋ الاتىن مەملەكەتتەر وزەندەر قۇياتىن مەملەكەتتەر ۇشىن رەسۋرستى ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قانداي جاۋاپكەرشىلىككە يە؟

قاراقالپاقستاندىق شوپاندار مي دالادا مالىن جايۋدا. وزبەكستان جەردى نەگىزىنەن ەگىستىككە، سونىڭ ىشىندە ماقتا وسىرۋگە جالعا بەرەدى. «ەگەر ولار جەردى جەكەشەلەندىرىپ، وندا نە وسىرۋدى فەرمەرلەردىڭ وزدەرىنە شەشۋگە رۇقسات بەرسە، – دەيدى فيليپ ميكلين، – ولاردىڭ سۋدى قالاي تيىمدى پايدالانعانىن كورەر ەدىڭىز».

قاراقالپاقستاندىق شوپاندار مي دالادا مالىن جايۋدا. وزبەكستان جەردى نەگىزىنەن ەگىستىككە، سونىڭ ىشىندە ماقتا وسىرۋگە جالعا بەرەدى. «ەگەر ولار جەردى جەكەشەلەندىرىپ، وندا نە وسىرۋدى فەرمەرلەردىڭ وزدەرىنە شەشۋگە رۇقسات بەرسە، – دەيدى فيليپ ميكلين، – ولاردىڭ سۋدى قالاي تيىمدى پايدالانعانىن كورەر ەدىڭىز».

ارال تەڭىزى جاعدايىنا كەلەر بولساق، باسقا مەملەكەتتەر امۋدارييانى مەنشىكتەپ الىپ جاتقان كەزدە وزبەكستاننىڭ كەدەي ولكەلەرىنىڭ بىرى بولىپ كەلەتىن قاراقالپاقستاننىڭ تۇرعىندارى ول جايلى جۇمعان اۋزىن اشا المادى. «گەوگرافييالىق جاعدايدى ەسەپكە الار بولساق، بۇل ناعىز كەمسىتۋشىلىك، – دەيدى كامالوۆ. – سۋ تەك ارالعا تيەسىلى».

مەن سۇحباتتاسقان اربىر ساراپشى ارال تەڭىزىنىڭ وزبەكستانعا قارايتىن بولىگى جاقىن ارادا تولادى دەپ ويلامايتىندىعىن ايتتى. بۇل پىكىرگە كامالوۆ تا مويىنسۇنعان تارىزدى.

تۋعان جەرىنىڭ سۋىن تالان-تاراجعا سالعان ساياسات­تى ول جەك كورەدى. الايدا بىرنەشە اپتادان كەيىن كۇزگى ماقتا جيناۋ ناۋقانى باستالعان كەزدە، ول سوڭعى 50 جىل بويى اتقارىپ كەلگەن وزىنىڭ ۇلتتىق قىزمەتىنە كىرىسەدى. (2010 جىلى وزبەكستان ۇكىمەتى جاۋىپ تاستاعانعا دەيىن سول ەلدەگى Human Rights Watch كەڭسەسىن باسقارعان سۆەردلوۆتىڭ ايتۋىنشا، ەگەر كامالوۆ «وز ەركىمەن» بۇل جۇمىسقا ات سالىسپاسا ونى جۇمىستان قۋادى نەمەسە تۇرمەگە جابادى). «ەش ادام نازاردان تىس قالمايدى، – دەيدى كامالوۆ، «كوزىڭ سوقىر، اياعىڭ اقساق 90 جاستاعى قارت بولساڭ دا سەنىڭ بۇل جۇمىسقا قاتىسۋىڭ كەرەك».

كامالوۆتىڭ اشىق ايتقان ويلارىن جارىققا شىعارۋ قالاي بولار ەكەن دەپ الاڭداعان مەن ونىڭ پىكىرىن سۇرادىم. «قاراقالپاقستاندىقتاردىڭ بارى تاشكەنتتەن قورقادى، – دەپ جاۋاپ بەردى ول. تاشكەنت دەپ وزبەكستاننىڭ استاناسىن ايتىپ وتىر. – وز باسىم بۇدان ابدەن شارشادىم».

1977

1977

1987

1987

1998

1998

2006

2006

2010

2010

2014

2014

اۆتورى: مارك سينوت

فوتو: كەرولين درەيك

       

پىكىر جازۋ