تابيعاتتىڭ كوز جاسى

YSH_3800

بالقاش جايىنىنىڭ ادامعا شابۋىل جاساعان كەزدەرى بولعان. نەگىزگى قورەگى: سۋداعى مايدا بالىقتار مەن قۇستار. كەيدە ولەكسەلەردى دە تالعاماي جۇتا بەرەدى. تىپتى، ونىڭ ەتىن مۇسىلمانداردىڭ جەۋىنە بولاتىن-بولمايتىنى تۋرالى ارنايى ۇكىم دە بار.

اۆتورى: ماقسات ياسىلبايۇلى فوتو: ەربولات شادراحوۆ

YSH_3753

وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن ىلە وزەنى بالقاشقا قازىرگىدەي وڭتۇستىگىنەن ەمەس، ورتا تۇسىنان قۇيعان ەكەن. قازىر ىلە اتىراۋىن­دا بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردىڭ اسەرىنەن تارماقتار اۋىپ، سول ەسكى ارناسىنا قاراي جىلجىپ بارا جاتىر دەۋگە نەگىز بار. جەرسەرىكتەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەردەن ونى انىق بايقاۋعا بولادى.

ىلە وزەنى اتىراۋىنىڭ شىعىسىندا وسىدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن بالقاشقا قۇيعان سۋ ارناسىنىڭ ىزى بار. ول – سارىەسىك-اتىراۋ دەپ اتالادى. وڭتۇستىك باتىسىندا – ­قۇمداۋىت دالا جاتىر. توپار تارماعىنداعى سۋ سول قۇمعا سىڭىپ كەتەدى. «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق فوتوسى

قر بىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى گەوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى اقان مىرزاحمەتوۆتىڭ پىكىرىنشە: «وزەن ارناسىنىڭ اۋىسۋى ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن ۇدەرىس. ول تابيعي سەبەپتەردەن تۋىندايدى. تابيعاتتىڭ وز ىشىندەگى ارەكەتتەردەن ارنانىڭ فورماسى، كولەمى، مولشەرى، تەرەڭدىگى، كونفيگۋراتسيياسى وزگەرىسكە ۇشىراپ وتىرادى. ول ىلەنىڭ سۋلىلىعىنا تاۋەلدى. جالپى، بۇل ۇدەرىستى باسقارۋعا بولادى جانە ونى باسقارۋدا قاپشاعاي سۋ قويماسى باستى تەتىك بولىپ تابىلادى».

1980 جىلدان بەرى جىلدىڭ ار مەزگىلىندە گەوگرافييا ينستيتۋتى قىزمەتكەرلەرى جوسپارلى دالالىق جۇمىستارىن جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. سۋ رەسۋرستارى زەرتحاناسىنا قاراستى «ارقار» ستاتسيونارىندا جىل بويى گيدرومەتەورولوگييالىق باقىلاۋلار مەن ارنالىق ۇدەرىستەرگە مونيتورينگ جاسالادى.

YSH_2005

YSH_3032 1

جوسپار بويىنشا ىلە وزەنىنىڭ اتىراۋىن ارالاپ وتىپ، ارى قاراي بالقاش كولىنىڭ سولتۇستىگىندەگى – پريوزەر قالاسىنا جەتۋىمىز كەرەك ەدى. بىراق كولدە جەل تۇرىپ، اينالا الاي-دۇلەي بولىپ تۇرىپ الدى. ارتىنشا توقتاۋسىز جاڭبىر سىركىرەدى. ەندى اشىلدى-اۋ دەي بەرگەندە قايتادان داۋىل كوتەرىلدى. كولگە شىقپاق تۇرماق، قايىققا مىنۋدەن قالدىق. اۋا رايى بولجامىن قارايىق دەسەك نە ينتەرنەت، نە ۇيالى بايلانىس جوق. وسىلايشا جەرگىلىكتى بالىقشى زيكانىڭ (زەينەتۋللا) باياندا قۇيقىلجىتقان اندەرىن تىڭداپ، تاعى بىرنەشە كۇن شۇبارقۇنان ماڭىندا جاتۋعا تۋرا كەلدى.

YSH_2689

جالپى، جۋرناليستىك كاسىپپەن جۇرگەن سوڭ تالاي ادامدارمەن ارالاساسىڭ، ەل-جەر كورەسىڭ. نەبىر جايساڭ جانداردى كەزىكتىرەسىڭ. مەنىڭ ەسىمدە قالعان سونداي ازاماتتاردىڭ بىرى – وسى زەينەتۋللا بولدى. قايران، اۋىلدىڭ قاراپايىم، پەيىلى سۇتتەي اق، نيەتى سۋداي تازا ادامدارى-اي دەسەڭىزشى…

YSH_3399 1

YSH_2932

YSH_3117

قاراپ جاتپاي ەكسپەديتسييا مۇشەلەرىمەن بىرگە ۇزىنارالعا جەتۋ جوسپارىن تالقىلادىق. بالقاش كولىنىڭ اششى جانە تۇششى بولىگىن ەكىگە بولىپ تۇراتىن تۇبەكتى جەرگىلىكتى حالىق ەجەلدەن وسىلاي اتاپ كەتكەن. ۇزىنارالدىڭ سولتۇستىك نۇكتەسى كولدىڭ دال ورتاسىنا جەتىپ جاتسا، وڭتۇستىگى جاعالاۋداعى باتپاقتى-قامىستى القاپ­قا ۇلاسادى. بىراق وعان قۇرلىق ارقىلى جەتۋ استە مۇمكىن ەمەس. قامىس پەن ساز ارالاسقان ناعىز تۇمسا ايماقتا جول تۇرماق، الى كۇنگە دەيىن ادام اياعى باسپاعان جەرلەر دە بار. ول جەر قالىڭ قامىس پەن جىرتقىش اڭدار مەكەنى سانالادى. سول سەبەپتى ەڭ وڭتايلى جول – كول ارقىلى جەتۋ دەپ شەشتىك. ول ۇشىن سوزسىز پريو­زەرگە جەتۋىمىز كەرەك. بىراق داۋىل كەزىندە كول بەتىنە شىعۋدىڭ وزى قاۋىپتى. سولاي بولسا دا، كەستەدەن كەشىگىپ، ابدەن جۇيكەمىز جۇن بولعان بىز تاۋەكەلگە بەل بايلاپ، زيكانىڭ جۇيرىك جاپون كاتەرىمەن ارعى بەتتەگى پريوزەر قالاسىنا تارتىپ وتىردىق. بۇدان باسقا امالىمىز دا جوق بولاتىن.

YSH_3406

كول ۇستىندە ساعاتىنا 90 شاقىرىمدىق جىلدامدىقپەن باسىپ كەلە جاتقانبىز. كوكجيەك اسپانمەن ارالاسىپ، ناقتى قاي جەردە تۇرعانى كورىنبەيدى. كەنەت كولدىڭ دال ورتا تۇسىنا كەلگەنىمىزدە كاتەرىمىز وقىستان شايقالاقتاپ كەتتى. بىر بۇيىردەن تاۋداي تولقىن كەپ سوققان ەكەن. بىر اللاعا سىيىنىپ، جاقتاۋ تەمىرلەرگە جابىسىپ الدىق. ابىروي بولعاندا تولقىن ودان ارى ۇدەمەدى. ارادا بىر ساعات وتكەندە جاعالاۋ كورىندى.

كولدىڭ ەڭ تەرەڭ جەرى – 23،5 م; تاياز نۇكتەسى – 3 م; ۇزىندىعى – 614 شاق.; ەنى – 30 شاق.

كولدىڭ ەڭ تەرەڭ جەرى – 23،5 م; ورتاشا تەرەڭدىگى – 3 م; ۇزىندىعى – 614 شاق.; ەنى – 30 شاق.

پريوزەر – ار تۇرلى ۇلت وكىلدەرى تۇراتىن شاعىن قالا. بىر كەزدەرى رەسەيلىك اسكەري بازا ورنالاسقاندىقتان، سىرتتان كەلەتىندەرگە جابىق سانالعان. ول جەردە قانشا رەت اسكەري سىناق جۇرگىزىلگەنى دە بەلگىسىز. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، قاۋىپتى سىناقتاردان سوڭ ۋلى زاتتار سۋعا قوسىلىپ، تابيعاتقا وراسان زور شىعىن كەلتىرگەن وقيعالار كوپ بولعان ەكەن. ال ونىڭ بارى ونسىز دا احۋالى ناشارلاپ تۇرعان بالقاش كولىنىڭ جاعدايىن ودان ارى ۋشىقتىرىپ وتىر. رەسەيلىك اسكەري پوليگونداردىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزگەن زالالى الى دە ارنايى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

«قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق فوتوسى

«قازاقستان عارىش ساپارى» ۇك» اق فوتوسى

73

بىر اپتا بويى قايىقتان باسقا كولىك، سۋدان باسقا جول كورمەگەن بىز ەندى اۆتوموبيلمەن كولدىڭ سولتۇستىگىن اينالىپ، جولاي بالقاش قالاسىن باسىپ وتىپ، ارى قاراي قۇمدى دالامەن ۇزىنارال تۇسىنا جەتپەك ويىمىز بار. بۇل – قاراعاندى وبلىسىنىڭ اۋماعى. اينالا كوزگە تۇرتسە، كورىنگىسىز. وسىلايشا تۇننىڭ بىر ۋاعىندا اقجايداق اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى بالىقشىلار بازاسىنا جەتىپ جىعىلدىق.

YSH_4150

بۇگىندە بالقاش قالاسىندا كەن وندىرۋمەن اينالىساتىن بالقاش تاۋ-كەن كومبيناتى (بتكك) جۇمىس ىستەيدى. ول قالا حالقىنىڭ ەداۋىر بولىگىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىمەن، وكىنىشكە قاراي، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا، تابيعاتقا دا وراسان زور قاتەر توندىرىپ تۇر. بىر كەزدەگى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ جەر قويناۋىن كوزسىز يگەرۋ ساياساتىمەن سالىستىرعاندا جاعداي تاۋىر. قر قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى 2001 جىلى تيىستى مەكەمەلەرگە №68 «بالقاش كولىنىڭ ەكولوگيياسىن جاقسارتۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىرعان بولاتىن. دەگەنمەن بالقاش كولى الابىنىڭ ەكولوگييالىق جاعدايى تولىق جاقسارىپ كەتتى دەۋ قيىن. بۇل 3 ميلليوندىق حالقى بار ايماقتى تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن، وڭىردىڭ سۋ ساياساتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. ىلە وزەنىنىڭ ترانسشەكارالىق ەكەندىگى مەن عالامدىق جىلىنۋ فاكتورلارىن ەسكەرسەك، ماسەلە ودان دا كۇردەلەنە تۇسەدى. كىشىگىرىم وزەن-سۋلار رەسۋرستارىنىڭ جىلدان-جىلعا وزگەرىپ بارا جاتۋى دا قاۋىپكە قاۋىپ قوسىپ، اتالمىش ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى مەن ەكولوگييالىق احۋالىنا تەرىس ىقپال ەتىپ وتىر.

حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان باستالعان بالقاش الابىنىڭ تابيعي رەسۋرستارىن جاپپاي يگەرۋ جۇمىستارى مەن قاۋىپتى اسكەري سىناقتار شىڭنان قۇمعا دەيىن تۇتاسقان تابيعي بالانىس­تى ورەسكەل بۇزدى. ناتيجەسىندە، بۇگىندە ىلە جولبارىسى، بالقاشتىڭ كوكباس بالىعى سەكىلدى ەرەكشە تىرشىلىك يەلەرى جويىلىپ كەتتى نەمەسە سوعان تاياۋ.

YSH_2836

YSH_2487

ايتا كەتەرلىگى، بالقاش كولىندە كەز كەلگەن بالىق تۇرى تىرشىلىك ەتۋگە قابىلەتتى. نەگىزىنەن سازان، تابان، تورتا، اقمارقا مەن جايىن جيى كەزدەسەدى. سوڭعى جىلدارى مۇندا قايدان كەلگەنى بەلگىسىز جىرتقىش جىلانبالىق پايدا بولىپ، بىراز دۇربەلەڭ تۋعىزدى. بىر كەزدە كوكسەركە دە دال وسىلاي كولدەگى كوكباس پەن الابۇعانى جويىپ جىبەرگەن بولاتىن. بالقاش كوكباسىنىڭ باسقا تۇقىمداستارىنا قاراعاندا وزىنە تان كوپتەگەن ەرەكشەلىكتەرى بار ەدى، بىراق ول قازىر قىزىل كىتاپقا ەندى.

YSH_2917

«جىلانبالىق قىتاي جاقتان اعىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن. سەبەبى بالىق تۇرلەرىن ينترودۋكتسييا­لاۋ (جەرسىندىرۋ) بىزدە دە، قىتايدا دا بولعان. جىلانبالىقتان وزگە قيىر شىعىستىق بىرنەشە بالىق تۇرلەرى انىقتالدى»، – دەيدى پروفەسسور جاقىپباي دوستاي.

قازاقستاندىق ماماندار قىتاي جاعىنىڭ ىلە سۋىن وندىرىستىك، اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتارعا پايدالانۋدى جىلدان-جىلعا ارتتىرىپ كەلە جاتقانىن ايتۋدا. بالقاش كولىندەگى بالىقتاردىڭ ازايۋىنىڭ بىر سەبەبى دە سوندا بولسا كەرەك. ەگەر شىعىستاعى كورشى ەل ىلە وزەنىنىڭ سۋىن بۇرىپ الۋدى توقتاتپاسا، كول دەڭگەيى تومەندەپ، ۇزىنارال ارقىلى بالقاشتىڭ شىعىس بولىگىنە قاراي سۋ اعىپ وتە الماي قالادى. ول بىرنەشە بولىكتەرگە بولىنىپ، قاراتال، اقسۋ، لەپسى، اياگوز وزەندەرىنىڭ قۇيى­لار تۇسىنداعى ويىستاردان شاعىن كولدەر پايدا بولۋ قاۋپى بار. تىپتى، ۇزىنارال تۇسىنان بوگەت سالۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋى دا عاجاپ ەمەس. ال بۇل دەگەنىڭىز، ۇلكەن گەوساياسي جاعدايعا اكەلۋى مۇمكىن.

YSH_3496

فوتو-3ا

YSH_2957

تاڭەرتەڭگىسىن تۇرا سالىسىمەن ۇلكەن بىر كاتەردى مىنىپ، ايگىلى ۇزىنارالعا باعىت تۇزەدىك. «مەن وسى جەردە بالا كەزىمنەن تۇرىپ كەلەمىن. مەملەكەت بالقاشقا كوڭىل بولسە جاقسى بولار ەدى، – دەيدى جەرگىلىكتى بالىقشى الەكسەي گرەبەننيكوۆ، – جىل وتكەن سايىن براكونەرلەر كوبەيىپ كەلەدى. جاپا-تارماعاي رۇقسات ەتىلمەگەن قۇرالدارمەن جابايى تۇردە بالىق اۋلاۋعا توسقاۋىل قويۋ كەرەك».

بالقاشتىڭ ەڭ ۇلكەن بەس پروبلەماسىنىڭ قاتارىنا كول تابانىن قارماپ جاتقان قىتايلىق تورلاردى جاتقىزۋعا بولادى. جەرگىلىكتى بالىقشىلار قاسكويلەردىڭ مۇنداي ارەكەتىنەن زارەزاپ بولعانىن ايتادى. تورعا تۇسكەن بالىق ودان قايتا شىعا الماي، اۋدى تومەن قاراي تارتا بەرەدى. وعان ىرى بالىقتار بارىپ اراندايدى. سويتىپ، سول اۋدا جاتىپ بۇزىلىپ كەتەدى. ال اۋدىڭ وزى نە ۇزىلمەيدى، نە شىرىمەيدى. شامادان تىس كوبەيگەن ولەكسە، سۋ استى الەمىنىڭ بەرەكەسىن الىپ، جىلدان-جىلعا تىرشىلىگىن سايابىرلاتىپ بارا جاتىر.

YSH_3541

– باقىلاۋدى كۇشەيتىپ، مىقتى تەحنيكا، دايىندىعى جوعارى قىزمەتكەرلەردى كوبەيتسە ەكەن دەگەن تىلەگىم بار. قانشا دەگەنمەن، بالقاش – قازاقستاننىڭ قايتالانباس بايلىعى ەمەس پە؟» – دەپ كۇيىنەدى الەكسەي.

– ەگەر بالىق اۋلاۋعا تىيىم سالساق، تۋريزمدى قالاي دامىتامىز؟ بالقاشقا كەلەتىن تۋريست – ول ەڭ بىرىنشى كەزەكتە بالىق اۋلاعىسى كەلەتىن تۋريست ەمەس پە، – دەدىم مەن.

– ول دۇرىس. بىراق مەن كول ۇستىندە زاڭسىز جۇرەتىندەر تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. كەرىسىنشە قارماقپەن اۋلاۋعا شەك قويماۋ كەرەك. سوندا عانا تۋريزم داميدى. سونداي-اق، قورشاعان ورتا تازالىعى ۇشىن قوقىس جاشىكتەرىن ورناتىپ، تۋريستەردىڭ مادەنيەتىن جوعارىلاتۋ كەرەك. مەنىڭ پىكىرىم وسىنداي، – دەدى بالىقشى.

YSH_3991

_DSC4715

YSH_3898

سۋدىڭ اششى جانە تۇششى جەرى تۇيىسكەن شەكاراسىمەن بويلاپ جۇزىپ كەلەمىز. بىراق تۇر-تۇسىنەن ەش ايىرما بايقاي المادىق. مەن باسىندا اششى سۋ مەن تۇششى سۋ بىر تۇزۋ سىزىقتىڭ بويىمەن بولىنىپ تۇراتىن شىعار دەپ ەلەستەتكەن ەدىم. سويتسەم ولاي ەمەس، اعىستار ىشىنارا كىرىگىپ، كەيدە 4-5 شاقىرىمعا دەيىن ارالاسىپ جاتادى ەكەن. بۇل دا بىر تابيعاتتىڭ تىلسىم كۇشى شىعار؟!.

بىراز جۇزگەندە ەلەۋسىزدەۋ بىر بالىقشىلار ايلاعىنا كەلىپ تىرەلدىك. «ەكى اپتادان بەرى جاتىرمىز»، – دەيدى ولار. اراسىندا شىعىس ەۋروپا، بالتىق ەلدەرىنەن كەلگەندەرى دە بار ەكەن.

YSH_3813

YSH_3525

YSH_3671

«بيىل بالقاش بالىققا ساراڭ بولىپ تۇر. اۋعا جونى تۇزۋ بالىق ىلىنبەدى. جاڭا سىزدەر كەلەردىڭ الدىندا عانا اناۋ بىر جايىندى ۇستادىق»، – دەپ مۇڭىن شاقتى بىرەۋى. جايىنعا قاراسام، اشىلعان اۋزىنا مەنىڭ باسىم سيىپ كەتەردەي داۋ ەكەن. «دىم تۇسپەگەنى مىناۋ بولسا…» دەدىم ىشىمنەن. ويىمدى وقىپ قويعانداي، اۋزى-باسىن جۇن باسىپ كەتكەن تىرىق سارى كىسى انادايدان: «بۇل تۇك ەمەس، ادەتتە بۇدان دا ۇلكەندەرى بولادى»، – دەدى داۋىستاپ.

ايلاسى قۇرىپ، ارقاندالىپ تۇرعان جايىندى جەلبەزەگىنەن الىپ كوتەرۋگە شامام ارەڭ جەتتى. بويى تۋرا مەنىكىندەي، سالماعى شامامەن 50-60 كگ. بولادى. كۇن رايى بۇزىلا باستادى. داۋىلدا كول ۇستىندە قالۋ قاۋىپتى. بالىقشىلار ايلاعىندا ايالداپ، تۇستىك تاماعىمىزدى ىشىپ الدىق تا، جاعالاۋعا قاراي تەزدەتىپ تارتىپ وتىردىق.

بالقاش وسىنداي جايىنىمەن دە ماقتانا الادى. بالىقشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كولدە بۇدان الدەقايدا ىرىلەرى دە بار.

بالقاش وسىنداي جايىنىمەن دە ماقتانا الادى. بالىقشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كولدە بۇدان الدەقايدا ىرىلەرى دە بار.

كەشقۇرىم جاعاعا جەتكەنىمىزدە الاي-دۇلەي داۋىل تۇرىپ، شاتىر-شۇتىر نايزاعاي وينادى. جاۋىن تۋرا تۇبى تۇسكەن شەلەكتەي قۇيىپ كەپ جىبەردى. تورت ساعاتتان استام ۋاقىت توقتاماي كۇن كۇركىرەپ، تۇنگى اسپاندا تىنىمسىز نايزاعاي وينادى. كوك كۇمبەزىنىڭ ار جەرىنەن 4-5 سەكۋند سالىپ جاي وتى جارقىلداپ جاتتى. بۇل شىن مانىندە اسا بىر ۇرەيلى كورىنىس ەدى.

YSH_4023

بيىل جاڭبىرلى بولعاندىكى مە، جەر جارىقتىق جاسىل كىلەمدەي جايناپ جاتىر. الىس­تان توراڭعى توعايىن (لات. Populus section Turanga) كوزىمىز شالدى. بىراق قاسىنا جاقىن بارا المادىق. بالقاشتىڭ تاعى بىر بايلىعى – تامىرى 25 مەتر تەرەڭدىككە كەتەتىن وسى بىر شول ەركەسى ەدى. قازاق حالقى ەرەكشە كيەلى ساناپ، قۇرمەتتەگەن اعاش بۇگىندە قازاقستانداعى جويىلىپ بارا جاتقان وسىمدىكتەر قاتارىنا ەنىپ وتىر.

بالقاش الابى – حانتاڭىرى مۇزدىقتارىنان بالقاش قۇمدارىنا دەيىنگى، سالىستىرمالى تۇردە قىسقا عانا، ارالىقتا 5 كليماتتىق بەلدەۋدى قامتىپ جاتقان تاڭعاجايىپ تابيعي كەشەن. جىلدان-جىلعا ۋشىعىپ بارا جاتقان ايماقتىڭ ەكولوگييالىق ماسەلەلەرى كوپ-اق. ول قازاقستان مەن قىتاي بيلىگىنىڭ بىرلەسە ارەكەت ەتۋىن كۇتىپ تۇرعان دا شىعار.

YSH_4369

BO8A0601

تاڭ اتا جاڭبىر باسىلا سالىسىمەن، استاناعا اتتانىپ كەتتىك. ارتىمىزدا تابيعات انانىڭ كوز جاسىنداي جانارى مولدىرەپ بالقاش كولى قالا بەردى.

YSH_4312

بۇل جارييالانىم ەۋروپالىق وداقتىڭ قولداۋىمەن ازىرلەندى. ماقالا مازمۇنى «National Geographic قازاقستان» رەداكتسيياسى جاۋاپكەرشىلىگىنە جاتادى جانە ەۋروپالىق وداق كوزقاراسىن بىلدىرمەيدى.

    

پىكىر جازۋ