قويناۋى قۇتقا ھام قۇپيياعا تولى الاتاۋ

بيىگىن قار كومكەرىپ الاقاناتتانىپ جاتاتىن الاتاۋ – تابيعاتى اسەم قازاق جەرىندەگى ەڭ ىرى تاۋ جوتالارىنا جاتادى. ونىڭ قازاق ۇشىن ورنى بولەك. الاتاۋدى ان-كۇيگە قوسپاعان اقىن-جازۋشى جوق شىعار، سىرا…

جەر جانناتى جەتىسۋعا كورىك بەرىپ تۇرعان الاتاۋدىڭ قويناۋى قۇتتى  – اۋاسى تازا، شيپالى سۋدىڭ كوزى، مۇندا وسىمدىكتىكتىڭ تۇر-تۇرى وسەدى، جانۋاردىڭ دا تۇرى كوپ. شىڭدى-قۇزدى تاۋ بيىگىن قارلى شىڭدار باسىپ جاتىر، قالىڭ مۇزداقتار كوپ، تاۋ ەتەگىندە – ورمان، اڭعارىندا – شالعىن.

قويناۋى قۇپيياعا تولى الاتاۋ قازاق ۇشىن بيىكتىكتىڭ، اسقاقتىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعان. فلورا مەن فاۋناعا اسا باي سۇلۋ تابيعاتتىڭ الاتاۋ اتالاتىن عاجايىبى وسى جەردى مەكەندەگەن حالىق ۇشىن دە، كەلگەن-كەتكەن قوناقتار ۇشىن دە ۇنەمى ساعىندىرىپ تۇراتىن ەرەكشە كۇشكە يە.

04

تاۋ جىنىسى پايدالى قازبالارعا اسا باي. باۋرايى تىرشىلىك ۇشىن وتە قولايلى:  جەتپىس جىل بويى قازاقستاننىڭ استاناسى بولعان الماتى قالاسى وسى تاۋدىڭ ەتەگىندە جاتىر، قاراساي، تالعار، تالدىقورعان، قاپال، جاركەنت سيياقتى كوپتەگەن قالالار دا وسى تاۋدىڭ باۋرايىندا. قويناۋىندا سانداعان دەمالىس ورىندارى، ساۋىقتىرۋ ورىندارى سالىنعان. مەدەۋ مۇز ايدىنى، تۇرلى سپورت كەشەندەرى دە كەلۋشىلەردىڭ سۇيىكتى مەكەنىنە اينالعان. الاتاۋدىڭ حان-تاڭىرى شىڭى، شارىن شاتقالى دۇنيە جۇزىنە مالىم.

05

الاتاۋ – ورتا ازييا مەملەكەتتەرى مەن رەسەيدىڭ سىبىرىندەگى تاۋ جوتالارىنىڭ جالپى اتاۋى. ولارعا كۇنگەي الاتاۋ، تالاس الاتاۋ، جەتىسۋ الاتاۋ، ىلە الاتاۋ، ت.ب. جاتادى.

06

جەتىسۋ الاتاۋى (نەمەسە جوڭعار الاتاۋى) باتىستان شىعىسقا قاراي 450 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر. تيان-شان تاۋ جۇيەسىنە جاتاتىن جەتىسۋ الاتاۋىنىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى – سەمەنوۆ-تيان-شانسكيي شىڭى تۇسىنداعى بەسباقاننىڭ  بيىكتىگى 4464 مەترگە جەتەدى. تاۋ بيىگىن ماڭگىلىك مۇزداقتار باسقان. مۇزداقتار مەن قار، اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىن تاۋدان باستاۋىن الاتىن وزەندەرگە قورەك بەرەدى.

07

تاۋ جۇيەسىندەگى جوڭعار قاقپاسى اتالاتىن جەر الاتاۋ تىزبەگىندەگى ەڭ تانىمال ورىنداردىڭ بىرىنەن سانالادى. جەتىسۋ الاتاۋى مەن بارلىق جوتاسىنىڭ ورتاسىنداعى تەكتونيكالىق جىرا قازاقستان مەن قىتايدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى ارقىلى وتەدى. ونىڭ تاريحى دا تەرەڭدە – بۇل كۇرە جول ارقىلى ەجەلدە ورتا ازييا مەن قازاقستاننىڭ كوشپەلى جۇرتىنىڭ، ۇلى جىبەك جولىنىڭ كەرۋەندەرى وتكەن، اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ جورىعىندا دا وسى قاقپا پايدالانىلعان دەسەدى.

08

قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ شەكاراسىندا 35 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان ىلە الاتاۋىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى – تالعاردىڭ بيىكتىگى 4973 مەتر. ىلە الاتاۋىندا 381 مۇزداق بار ەكەن. الاتاۋدان ىلە وزەنى وز باستاۋىن الىپ جاتىر.

09

مۇرتىن مۇزداق باسقان قارت الاتاۋدىڭ ىشىنە بۇككەن سىرى دا قالىڭ. سانداعان عاسىرلار بويى عالىمداردىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان تاسقا سالىنعان سۋرەتتەر، قورعانداردىڭ قۇپيياسى تەرەڭ. تاۋ قويناۋىندا الى دە بولسا ەشكىم سىرىن اشىپ ۇلگەرمەگەن كونەنىڭ كوزى سانالاتىن تابيعي ەسكەرتكىشتەر، ادام اياعى باسپاعان بيىك شاتقالدار مەن اسۋلاردىڭ بار ەكەندىگى شۇباسىز.

10

فوتو: دوسجان بالابەكۇلى

    

پىكىر جازۋ