اپاتقا ۇشىراتقىش اكۋلا

MM8288_140514_00012_360r

ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار مەن لوتسمان بالىقتار بىرگە جۇزەدى، بىراق بۇل اكۋلالار ادامنان ۇركىپ قالعان. ول اكۋلالار كوممەرتسييالىق اۋلاۋ سالدارىنان مۇلدە ازايىپ كەتتى.

بىر كەزدەرى ۇزىن جۇزبەقاناتتى اكۋلالار مۇحيتتى بيلەپ-توستەپ، تەڭىزشىلەردىڭ زارەسىن ۇشىراتىن. قازىر ولار ىزىم-قايىم جوق.

اۆتورى: گلەن حودجەس

فوتو: برايان سكەرري

1971 جىلى اقش-تا «كوك سۋ، اق اجال» دەرەكتى فيلمى ەكرانعا شىعىپ، بىردەن كورەرمەن ىقىلاسىنا بولەندى. بىراق بۇدان 45 جىلدان كەيىن تۇسىرىلگەن وڭتۇستىك افريكادان 150 شاقىرىم قاشىقتىقتا كيت قاڭقاسىنا ۇيمەلەگەن ۇزىن جۇزبەقاناتتى اكۋلالاردىڭ بەينەجازباسى ودان دا بەتەر تاڭداندىردى.

ونىڭ عاجاپتىعىنىڭ ەكى سەبەبى بار: بىرىنشىدەن، سۇڭگۋىرلەر اكۋلالاردى كينوعا قاۋىپسىزدىك تورىنىڭ سىرتىنا شىعىپ تۇسىرگەن; جەم جەپ جۇرگەن اكۋلالار اراسىندا تۇرىپ كينوعا تۇسىرۋ ادىسىنە بۇرىن-سوڭدى ەشكىمنىڭ باتىلى بارماعان تارىزدى. ەكىنشىدەن، مۇنداي كورىنىس ەندى قايتالانباۋى مۇمكىن. «ولاردىڭ كوپتىگى سونشا، ساناۋ مۇمكىن بولمادى، – دەيدى سۇڭگۋىرلەردىڭ بىرى ۆالەري تەيلور. – مۇنداي كورىنىسكە ەندى سىز ەشقاشان كۋا بولا المايسىز. بالكىم، كەيىن، بولاشاقتا بىرەۋ كورەر، بىراق وعان دا كۇمانىم بار. ال سىزدىڭ ەندى مۇنشاما اكۋلانى كورمەيتىنىڭىز انىق».

جەرسەرىكتىك قۇرىلعى ورناتىپ جانە جەكە قۇجاتتىق ەن سالىنعان ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار باگامنىڭ كات ارالىندا جۇزىپ جۇرەدى. ەن سالىپ باقىلاماستان بۇرىن عالىمدار ولار تۋرالى وتە از بىلدى.

جەرسەرىكتىك قۇرىلعى ورناتىپ جانە جەكە قۇجاتتىق ەن سالىنعان ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار باگامنىڭ كات ارالىندا جۇزىپ جۇرەدى. ەن سالىپ باقىلاماستان بۇرىن عالىمدار ولار تۋرالى وتە از بىلدى.

بىر كەزدەرى ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار سانى جاعىنان ەڭ كوپ مۇحيت اكۋلالارى ساناتىندا بولعان. 1969 جىلى شىققان بەدەلدى The Natural History of Sharks كىتابى ولار تۋرالى «بالكىم، جەر بەتىندەگى سالماعى 45 كەلىدەن اساتىن ىرى جانۋارلاردىڭ اراسىندا سانى جاعىنان ەڭ كوبى بولار» دەپ تە جازعان. بىراق ولار عىلىمي تۇرعىدا جەتكىلىكتى زەرتتەلمەدى. الەۋمەت ولاردىڭ قامىن ونشا ويلامادى: ناتيجەسىندە، اكۋلا جۇزبەقاناتتارىنىڭ ساۋدالانۋى جانە بالىقتاردىڭ كوپتەپ اۋلانۋى كەسىرىنەن بارى قازىر جوق بوپ كەتتى.

«بىز بۇل تۇردى بۇكىل الەم بولىپ جويىپ جاتىرمىز»، – دەيدى بۇل اكۋلالاردى زەرتتەگەن از عالىمداردىڭ بىرى دەميان چاپمان.

– «جاقسۇيەكتەر» فيلمىن كورگەن بولساڭىز، ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردان حابارىڭىز بار بولعانى. ولار – جاپون سۇڭگۋىر قايىعى اقش كەمەسى Indianapolis-تى سۋعا باتىرعاندا كوماندا مۇشەلەرىنە جابىلعان اكۋلالاردىڭ ەڭ كوبى. وقيعا بۇگىنگى ۇرپاققا سول اپاتتان امان قالعان كاپيتان كۋينتتىڭ مونولوگىنان كەيىن تانىمال بولعان». ول: «سۋعا 1100 ادام قۇلادى، ونىڭ 316-سى امان شىقتى، قالعانىن اكۋلالار الىپ كەتتى»، – دەدى.

كۋينت اڭگىمەسىندە بىرشاما شىن دەرەكتەر ايتقانىمەن، كوماندانىڭ باستان كەشكەنىن دال سۋرەتتەپ بەرە المادى. بۇل شىندىق: كوماندانىڭ 1200-گە جۋىق مۇشەسىنىڭ 900-گە جۋىعى سۋعا تىرى كۇيىندە كەتتى، ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەلەسى بەس كۇندەگى تامۇقتىق جاعدايعا شىداماي كوز جۇمدى.

بىراق مەن Indy-دىڭ ماتروسى، 92 جاستاعى تەحاستىق، اسا سوزشەڭ ەمەس كليتاس لەبوۋدان سۋدا وتكىزگەن كۇندەردىڭ ەڭ قيىنى نە بولدى دەپ سۇراعانىمدا، ول ويلانباستان: «شولدەۋ»، – دەپ جاۋاپ بەردى.

– بىر كەسە سۋ ۇشىن بارىن بەرۋگە دايىن بولدىم.

– اكۋلالار شە؟

– ولار كەيدە جان-جاعىمىزدا جۇزىپ جۇردى، بىراق بىزگە تيىسكەن جوق.

92-دەگى لايلە ۋمەنحوففەر: «اكۋلالار تىم جاقىنداپ كەتكەندە تەۋىپ جىبەرەتىنبىز. ولاردان قاتتى قورىقتىم دەپ ايتا المايمىن. بىزدى باسقا قيىندىقتار مازالادى»، – دەيدى. قۇتقارۋشىلار كەلگەنگە دەيىن تىرى قالعانداردىڭ بىر-بىرىنەن 250 شاقىرىمنان استام جەرگە الشاقتاپ كەتكەنى بەلگىلى بولدى، ولاردىڭ باستان كەشكەن جاعدايى دا ارتۇرلى. ولگەندەر تىرىلىپ كەلسە، تالاي اڭگىمە ايتار ەدى. بىراق مەن بىلتىر جازدا سويلەسكەن، قازىر كوزى تىرى 31 ادامنىڭ 14-ىنىڭ ەشقايسىسى اكۋلالاردى باستان كەشكەن زوبالاڭنىڭ ەڭ اۋىرى دەپ ەسەپتەمەيدى. كۋينتتىڭ «قالعانىن اكۋلالار الىپ كەتتى» دەۋى تەحنيكالىق تۇرعىدان دۇرىس. بىراق شىندىعىنا كەلسەك، ولاردىڭ كوبى جاراقات، سۋىق، تۇنشىعۋ، شول جانە تۇزدى سۋعا ۋلانۋ تارىزدى سەبەپتەردەن اجال قۇشتى. «اكۋلاعا جەم بولعانداردى كوردىم، بىراق ولار بىرنەشەۋ عانا»، – دەيدى تىرى قالعان 89 جاستاعى ديك تەلەن. بىراق ول ودان ەكى نەمەسە ۇش ەسە كوپ ادامنىڭ تەڭىز سۋىن ىشۋدەن ولگەنىن كورىپتى. قاۋىمداستىقتىڭ بىر مۇشەسى ايتپاقشى: «كۋينت شول تۋرالى ەشتەڭە ايتقان جوق».

ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار كەۋدە جۇزبەقاناتتارىن جايىپ تاستاپ، شەكسىز مۇحيت ايدىنىندا جەمتىك ىزدەۋدە. جەۋگە جارامدى بىردەڭە تابىلعاندا مۇقييات تەكسەرىپ الادى.

بولعان وقيعانى بۇرمالاماي جەتكىزۋ كەرەك، ويتكەنى ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردى اجال سەپكىش جاۋىز دەپ سۋرەتتەۋ سالدارىنان جەۋگە جارامدى بۇل تۇر جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن. قۇرلىقتا كوبەيىپ كەتكەن جىرتقىشتاردىڭ كوزىن جويىپ وتىرۋدى تۇسىنۋگە بولادى. ولار ەكولوگييالىق ازعىنداۋعا ۇشىراتادى. ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردىڭ جوعالىپ كەتە جازداۋى مۇحيت ەكوجۇيەسىنە قالاي اسەر ەتتى؟ ونى ەشكىم بىلمەيدى. بۇل تۇردىڭ جەتكىلىكتى زەرتتەلمەگەنى سونشا، ولاردىڭ كەمۋىنىڭ باسقا تۇرلەرگە تيگىزەتىن اسەرىن ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، بۇل اكۋلالاردىڭ ازايۋ سەبەبىن انىقتاۋعا تالپىنۋدىڭ وزى كەم موزايكانى قۇراستىرۋعا تىرىسۋمەن بىردەي بوپ تۇر. جانە بىز بۇل اكۋلالاردى ادامجەگىش حايۋان دەپ قابىلداساق، جەتپەيتىن بولشەكتەردى تابۋعا تىرىسپايمىز دا عوي. ەگەر Indianapolis قازىر باتسا، ونىڭ ادامدارىن ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار مازالاماس تا ەدى جانە بۇل كوڭىل جۇباتارلىق جاڭالىق بوپ قابىلدانباس تا ەدى.

رەجيسسەر دجوي رومەيرو كات ارالى ماڭىندا ۇزىن جۇزبەقاناتتىنى جاقىننان تۇسىردى. مۇنى ادام جەگىش دەۋ – اسىرا ايتۋ، دەي تۇرعانمەن، ادامعا ساقتىق قاجەت-اق. سەبەبى ولاردىڭ «سالەم!» دەگەنى – سوعىپ وتۋى.

رەجيسسەر دجوي رومەيرو كات ارالى ماڭىندا ۇزىن جۇزبەقاناتتىنى جاقىننان تۇسىردى. مۇنى ادام جەگىش دەۋ – اسىرا ايتۋ، دەي تۇرعانمەن، ادامعا ساقتىق قاجەت-اق. سەبەبى ولاردىڭ «سالەم!» دەگەنى – سوعىپ وتۋى.

بىردە العاشقى اكۆالانگيست جاك كۋستو ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردى: «اكۋلالاردىڭ ەڭ قاۋىپتىسى»، – دەپ اتادى، بىراق اكۋلالارمەن جيى كەزدەسەتىن تاجىريبەلى سۇڭگۋىرلەر بۇل تۇرگە مۇقييات قاراعاندى دۇرىس كورەدى. «سۋ استىنا تۇسۋدىڭ بىرەگەي ناتيجەسىنىڭ بىرى – ۇزىن جۇزبەقاناتتاردى كوپشىلىك پىكىرى بويىنشا قابىلداماي، شىنايى مىنەز-قۇلقىن وز كوزىمىزبەن كورۋىمىزدە، – دەيدى «كوك سۋ، اق اجال» ەكسپەديتسيياسىنىڭ تاعى بىر سۇڭگۋىرى ستان ۋوتەرمان. – بىز تاماشا تاجىريبەدەن وتتىك، ويتكەنى بىز توردان شىققاندا اكۋلالاردىڭ نە ىستەيتىنىن بىلگەن جوقپىز».

ولار Indianapolis اپاتىنان امان قالعاندار ايتقان تالاي جايتقا كۋا بولدى: ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار جاقىن كەپ سوعىپ وتۋدەن جاسقانبايدى، تىپتى قايتا-قايتا كەپ تيىسەدى. بىراق ادامدار توپتالىپ، ونى ۇركىتىپ جىبەرسە، شابۋىل جاساماۋى دا مۇمكىن، اسىرەسە، ەگەر مۇحيتتا باسقا دا جەمتىك جەتكىلىكتى بولسا. بىز جۇز شاقتى رەت تەكسەرىپ-زەرتتەدىك، سوسىن ولار بىزدى «كۇش جۇمساۋعا تۇرمايدى» دەپ ساناپ، كەتىپ قالدى.

ۇزىن جۇزبەقانات – ەرەسەك شاعىندا دەنە تۇرقى 2،5 – 4 مەتر، قورقىنىش تۋدىراتىنداي ىرى، باتىل دا بىربەتكەي اكۋلا. اشىق مۇحيت دەگەنىمىز – ەكولوگييالىق شول، سوندىقتان ولار مۇحيت ايدىنىن شارلاعاندا كۇش-قۋاتىن بارىنشا ۇنەمدەۋگە جانە جولدا كەزدەسكەننىڭ جەۋگە جارامدى-جارامسىز ەكەنىن انىقتاعاندا مەيلىنشە از ۋاقىت جۇمساۋعا تىرىسادى. ولار سۋ ايدىنىندا ۇزىن جۇزبەقاناتىن جايىپ تاستاپ جۇزىپ كەلە جاتادى، اپاتقا ۇشىراعان كەمەنىڭ توڭىرەگىندە قالىقتاعان تەڭىزشى، كيتتىڭ ولىگى، تۋنەتس ۇيىرى تارىزدى جەمتىكتى كورگەندە توقتاي قاپ، تەكسەرەدى. ەگەر ماڭايدا سىزدەن باسقا جەمتىك بولماسا، اكۋلا قاھارىنا مىنەدى. ال جاعداي باسقاشا بولسا، كوبىنەسە تيىسپەي كەتىپ قالادى.

وكتيابر-ماستەر2-72

دەسەك تە، ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردىڭ مىنەز-قۇلقى تۋرالى ەڭ قىزىقتى اڭگىمەلەردىڭ بىرى كەمە اپاتى مەن سۇڭگۋىرلەرگە بايلانىستى ەمەس. 1950- جىلدارى مەكسيكا شىعاناعىنداعى بالىق شارۋاشىلىعى زەرتتەۋشىلەرى بىر ۇزىن جۇزبەقاناتتىڭ قارنىن جارعاندا قاتتى تاڭعالدى. ودان 2،5 – 4،5 كەلىدەي تۋنەتس شىقتى. ويتكەنى اكۋلالار كىشكەنتاي تۋنەتستەردى قۋىپ جەتىپ اۋلايتىنداي جىلدام ەمەس. الگى زەرتتەۋشىلەر بىر كۇنى تۋنەتس ۇيىرىنىڭ اراسىمەن اۋىزدارىن ارانداي اشىپ، جۇزىپ كەلە جاتقان بىر توپ ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردى كوردى. «بالىقتاردى قۋىپ نەمەسە اۋلاپ كۇش جۇمساۋدىڭ ەش قاجەتى جوق»، – دەيدى زەرتتەۋشىلەر. – ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار تۋنەتستەردىڭ اۋىزعا جۇزىپ كەلە جاتىپ، وزدەرى كەزدەيسوق سەكىرىپ تۇسكەنىن كۇتەدى».

«ارينە، مۇنداي قىلىقتى قازىر باقىلاۋ مۇمكىندىگى بار دەپ ايتا المايمىز، ەڭ سوراقىسى، سول كورىنىستى تۇسىرگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ وزى ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردى اقىرىن جاقىنداتۋعا جول اشىپ بەردى. ولار اقش سۋلارىندا وندىرىستىك بالىق اۋلاۋدىڭ قانداي تۇرىن دامىتۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ بەردى»، – دەيدى دجۋلييا باۋم، – شىعاناقتاعى ۇزىن جۇزبەقانات پوپۋلياتسيياسىنداعى وزگەرىستى باعالاۋ ۇشىن 1950-جىلدار مەن سوڭعى كەزدە اۋلانعان بالىق تۋرالى اقپاراتتى سالىستىرعان تەڭىز ەكولوگى. ولار بۇل اۋلاردى تۋنەتستەر ۇشىن قويعان ەدى، قاراسا – اۋعا تۇسكەن بالىقتاردى جەپ، وزدەرى دە اۋعا شىرماتىلعان اكۋلالار قاپتاپ جۇر. زەرتتەۋشىلەردە تۋنەتستەردى وندىرىستىك دەڭگەيدە دامىتا الامىز با دەگەن كۇدىك تۋىندادى، ويتكەنى اكۋلا وتە كوپ كەزىكتى.

5334534

بالىقشىلار ەكى شەشىمگە كەلدى: تۋنەتستەردى جەپ قويماي تۇرعاندا اكۋلالاردى اتىپ تاستاۋ كەرەك جانە ولاردى ۇستايتىن بولەك يارۋستى اۋ ورناتۋ قاجەت. اكۋلا جۇزبەقاناتتارىنىڭ قوماقتى اقشا تۇراتىنىن ولار دا تۇسىنگەن ەدى. وسى ەكى شارا اكۋلاعا دەگەن جەك كورۋشىلىك پەن ازيياداعى جۇزبەقانات سورپاسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋى سالدارىنان، سوڭعى بىرنەشە ونجىلدىقتا جەر بەتىندەگى اكۋلا پوپۋلياتسيياسىنا قاتتى زارداپ شەكتىردى. بۇل، اسىرەسە، ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردىڭ سانىن كۇرت تومەندەتتى. باۋمنىڭ زەرتتەۋى ولاردىڭ پوپۋلياتسيياسى مەكسيكا شىعاناعىندا 2004 جىلى 99 پايىزعا ازايعانىن كورسەتتى. باۋمعا سىن ايتۋشىلار بولسا دا، تاعى بىر زەرتتەۋ اتلانت جانە تىنىق مۇحيتتارىنداعى اكۋلالاردىڭ دا جوعارىدا ايتىلعان مولشەردە ازايعانىن كورسەتتى.

2010 جىلعا قاراي ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردىڭ جاعدايى قيىن ەكەنى انىق بولعانى سونشا، نايزا بالىق پەن تۋنەتس اۋلاۋدى باقىلايتىن بەس حالىقارالىق ۇيىم ۇستاپ الىنعان ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردى كەمە بورتىندا ساقتاۋعا تىيىم سالدى. سويتىپ، ولار اكۋلا تۇقىمداستاردىڭ ىشىندە العاشقىسى بولىپ قورعاۋعا الىندى. 2013 جىلى جوعالۋ قاۋپى تونگەن تۇرلەردى قورعاۋ جونىندەگى كونۆەنتسييا (CITES) جۇزبەقاناتتىلاردى زاڭدى تۇردە ساتۋعا قاتاڭ شەكتەۋ قويدى.

بۇل شارالار تىم جەتكىلىكسىز، تىم كەش ەمەس پە دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جيى اۋلاناتىن سۇيەكتى بالىقتاردىڭ كوبىسىنىڭ پوپۋلياتسيياسى قايتادان تەز قالپىنا كەلەدى. ويتكەنى ولار تىرشىلىك تسيكلىندا جىنىستىق جاعىنان ەرتە جەتىلىپ، بىردەن مىڭداعان ۋىلدىرىق شاشادى. ال اكۋلالاردىڭ كوبى باياۋ جەتىلەدى، سوسىن جىلىنا بىر رەت نەمەسە ەكى جىلدا بىر كىشكەنتاي شاباق بالالايدى. بۇل فاكتورلار ولاردى كوپ اۋلاۋعا سەزىمتال جانە جوعالىپ كەتۋگە بەيىم ەتەدى. ۇزىن جۇزبەقاناتتىلارعا كەلەتىن بولساق، «ولار جىل سايىن بالالاي ما، ەكى جىلدا بىر بالالاي ما، ونى دا بىلمەيمىز»، – دەيدى تەڭىز بيولوگى ەدد برۋكس. – تىرشىلىك داعدىسىنان حابارىڭ از جانۋاردى قالاي قورعايسىڭ!؟».

قازىر ەكى جۇزبەقاناتتىنى كورسەك، قۋانامىز، ال 50 جىل بۇرىن ولار جۇزدەپ سانالاتىن. ولاردى ادامعا شابادى دەۋ ارتىق دەسەك تە، كەمە اپاتى كەزىندە سۋعا كەتكەندەرگە جابىلاتىندىعىمەن اتى شىققان.

قازىر ەكى جۇزبەقاناتتىنى كورسەك، قۋانامىز، ال 50 جىل بۇرىن ولار جۇزدەپ سانالاتىن. ولاردى ادامعا شابادى دەۋ ارتىق دەسەك تە، كەمە اپاتى كەزىندە سۋعا كەتكەندەرگە جابىلاتىندىعىمەن اتى شىققان.

برۋكس – بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا ارەكەت جاساپ جۇرگەن عالىمداردىڭ بىرى. ول 2010 جىلدان باستاپ باگام ارالدارىنىڭ كات ارالى ماڭايىندا ۇزىن جۇزبەقاناتتىلارعا باقىلايتىن قۇرىلعى ورناتىپ جۇرگەن زەرتتەۋ كومانداسىنىڭ بىر مۇشەسى. «كات ارالى – ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار كوپتەپ كەزدەسەتىن جەر بەتىندەگى سوڭعى ورىن»، – دەيدى ول. بۇل برۋكس جانە ونىڭ ارىپتەستەرى اكۋلالارعا جاساعان جان-جاقتى دا پراكتيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ العاشقىسى ەمەس. بۇل – جالپى، ۇزىن جۇزبەقاناتتىلارعا جاسالعان بۇرىنعى جانە سوڭعى زەرتتەۋلەردىڭ العاشقىسى.

كات ارالى اتلانت مۇحيتىنىڭ تەرەڭ سۋلارىن جاعالاۋعا ۇرعىلاپ جاتقان كونتينەنتالدى شەلفتىڭ ەڭ شەتىندە ورنالاسقان. مارلين جانە تۋنەتس تارىزدى ىرى مۇحيت بالىقتارى كوپتەپ مەكەندەيتىن تاماشا جەر. وسىدان 10 جىل بۇرىن كات ارالى بالىقشىلارىنىڭ اۋلاعانىن ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار ۇرلاپ، زييان كەلتىرىپ جاتىر ەكەن دەگەن قاۋەسەت تاراي باستادى.


گرانت برايان سكەرريدىڭ تابيعات اياسىندا جۇرگىزەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ بىر بولىگىن National Geographic قوعامى قارجىلاندىردى.


سيرەك كەزدەسەتىن مۇمكىندىكتى سەزگەن فوتوگراف برايان سكەرري، سۇڭگۋىر وپەراتوردى جالداپ، اكۋلالاردى سۋ استىنان سۋرەتكە تۇسىرۋگە كومەكتەسۋىن وتىندى. ولاردىڭ ىسى تابىستى بولىپ، كات ارالىنان جيى سۋعا تۇسەتىن بولدى. ايتىلعان سوزدى عالىمدار بىرىگىپ ىسكە اسىرىپ جاتىر.

«بۇل جوبانى بىز بۇرىننان ورىنداعىمىز كەلگەن، – دەيدى تەڭىز بيولوگى ليۋسي حوۋي. – بىراق بىز ونىڭ بولاتىنىنا سەنگەن جوقپىز، ويتكەنى ولاردى تابامىز دەپ ويلاعان جوقپىز».

برۋكس پەن دەميان چاپماننان تۇراتىن حوۋيدىڭ كومانداسى 100-گە جۋىق ۇزىن جۇزبەقاناتتىلارعا سپۋتنيكتەن باقىلايتىن قۇرىلعى

ورناتتى. ول اكۋلالاردىڭ قيمىل-قوزعالىسىن جانە باسقا دا مالىمەتتەردى جازىپ الادى. ولار ايتارلىقتاي بىرنەشە جاڭالىق اشتى: بىرىنشىدەن، اكۋلالار اتلانت مۇحيتىندا سەرۋەندەسە دە، جىلدىڭ باسىم بولىگىن باگام ارالدارىنىڭ قورعالعان سۋلارىندا وتكىزەدى. ول جەردە يارۋستىق بالىق اۋلاۋعا 1990-جىلدارى تىيىم سالىنعان، ال اكۋلالاردى ساۋدالىق ماقساتتا قولدانۋعا 2011 جىلدان باستاپ رۇقسات جوق. اكۋلالار اۋلانبايتىن زاڭمەن قورعالعان القاپتىڭ بولۋى تۇرلەردىڭ قالپىنا كەلۋىنە زور كومەگىن تيگىزۋى ىقتيمال.

ەكىنشىدەن، ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار ۋاقىتىنىڭ 93 پايىزىن سۋ بەتى مەن جۇز مەتر تەرەڭدىك اراسىندا وتكىزەدى ەكەن، ياعني تۋنەتس جانە باسقا دا بالىقتار مول كەزدە ەرتە كوممەرتسييالىق بالىق اۋلاۋ سالدارىنان اكۋلالاردىڭ كوپتەپ قۇرىپ كەتۋىنە اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. سوندىقتان سول تەرەڭدىكتەگى بالىق اۋلاۋدى شەكتەۋ كونسەرۆاتسييا شارالارىنا كومەگىن تيگىزۋى مۇمكىن.

ۇشىنشى اشقان جاڭالىق كوڭىلگە سەكەم ۇيالاتتى. كات ارالىنا جيى كەلەتىن پوپۋلياتسييانىڭ سانى 300-اق اكۋلا سيياقتى. بەس جىل بۇرىن ەن سالىپ كەتىپ قايتا ورالعان بۇل سۋدى زەرتتەۋشىلەر باستاپقىدا ويلاعاننان اناعۇرلىم از اكۋلا مەكەندەيدى ەكەن دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى.

باسقا جەرلەردە سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن پوپۋلياتسييا مەكەندەۋى ىقتيمال. ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار قىزىل تەڭىزدە، كايمان جانە گاۆاي ارالدارى ماڭايىندا جيى كەزدەسەدى. بىراق ول جەرلەردەگى اكۋلالار جەكە-دارا نەمەسە شاعىن عانا توپ بوپ جۇرەدى، سوندىقتان ولاردىڭ جالپى سانى تۋرالى ناقتى بولجام ايتۋ مۇمكىن ەمەس.

ەندىگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە – ولاردىڭ بالالايتىن جەرىن تابۋ دەيدى حوۋي. حوۋيدىڭ كومانداسى تاپقان تورتىنشى جاڭالىق – كات ارالىنداعى ۇرعاشى ۇزىن جۇزبەقاناتتىلاردىڭ كوبىسى بۋاز. بىراق ولار كاتتە بالالايدى دەيتىندەي ەش بەلگى جوق. «بىز باگامنان ەش اكۋلا شاباعىن كورگەن جوقپىز، – دەيدى حوۋي. – ولاردىڭ قاي جەردە بالالايتىنىن بىلسەك، سول جەردى قورعار ەدىك. سوندا بۇل تۇردى قورعاۋ ىسىمىز العا باسار ەدى».

ۋاقىتتى كەرى بۇرۋ دا، بۇزىلعان تازالىقتى قالپىنا كەلتىرۋ دە مۇمكىن ەمەس. 1950 جىلدارداعى سالىستىرمالى تۇردەگى تازا تەڭىزدەر قازىر كەلمەسكە كەتتى. بىراق باگامنىڭ شىعىسىنان مەكسيكا شىعاناعىنا دەيىن سوزىلىپ جاتقان كۋبا وتكەن شاقپەن جالعاستىراتىن كوپىر تارىزدى بوپ تۇر. اقش-تىڭ 50 جىلعا سوزىلعان ساۋدا ەمبارگوسى كۋبانىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن باياۋلاتىپ قانا قويماي، تابيعي بايلىقتى يگەرۋدى دە تۇرالاتىپ تاستادى. ناتيجەسىندە، كۋبا جاعالاۋىنداعى تەڭىز باستاپقى كۇيىندە ساقتالعان قورلاردىڭ بىرى بوپ تۇر.

قازىر كۋبا ۇكىمەتى اكۋلانى اقتاۋ جوباسىمەن اينالىسۋدا. سوڭعى التى جىلدان بەرى كۋبا اكۋلا اۋلايتىن بالىقشىلاردى قاتاڭ باقىلاۋعا العان. ولار اقش-تىق ارىپتەستەرى ەستىسە، قۋاناتىنداي مالىمەتتەردى تاۋىپ جاتىر. كۋبانىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى كوجيمار دەگەن كىشكەنتاي اۋىلدا اكۋلالاردى كوپتەپ اۋلاپ جاتىر. ولاردىڭ اۋىنا تۇسكەن اكۋلالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوبى – ۇزىن جۇزبەقاناتتىلار. اۋعا نەگىزىنەن جاستارى تۇسەدى، كەيدە كىشكەنتاي شاباقتارى دا تۇسىپ قالادى.

    

پىكىر جازۋ