كاريب تەڭىزىنىڭ قازىناسى

MM8433_150730_00738

ەلدىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىندا جايقالىپ تۇرعان مارجان ريفتەرى ۇياسىنا باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ شۋاعىنا مالىنىپ تۇر. يزابەللا پاتشايىمنىڭ قۇرمەتىنە حريستوفور كولۋمبتىڭ اتى بەرىلگەن قيىرداعى ارالدار تىزبەگى، مانگر توعايلارى مەن مارجان ريفتەرى قانشا ۋاقىت وتسە دە، قاز قالپىندا ساقتالعان.

وزگەرىس جولىنداعى ەل

كۋباداعى ۇشى-قيىرى جوق «پاتشايىم باعى» تەڭىز قورىعى سۋ استىنداعى پەيىش ىسپەتتەس

MM8433_150803_03959

كۇمىس شاباقتار تەڭىزگە كەلىپ قۇيىلعان وزەن سيياقتى مانگر اعاشتارىنىڭ اراسىندا ارلى-بەرلى جۇزىپ جۇر. بۇل – جىرتقىشتاردى الداۋ ۇشىن توپتاسىپ جۇرەتىن، ساۋساقتىڭ كولەمىندەي عانا بالىقتاردىڭ قاۋىپسىز مەكەنى. مانگر اعاشتارى السىز تىرشىلىك يەلەرىنە پانا بولىپ، مارجان ريفتەرىن زاقىمدايتىن شوگىندىلەردى وزىنە سىڭىرۋ ارقىلى تەڭىز جارتاستارىن بىر قالىپتا ۇستاپ تۇرادى. سونداي-اق ولار عالامدىق جىلىنۋدى ۇدەتەتىن كومىرتەكتى سىڭىرىپ الادى.

«پاتشايىم باعى» قورىعىن زەرتتەگەلى بەرى ون بەس جىل وتە شىقتى. كۋبا جاعالاۋىنان 80 شاقىرىم جەردەگى ارالدار تىزبەگىنىڭ، مانگر اعاشى قاۋلاي وسكەن شاعىن ارالداردىڭ جانە تەڭىز جارتاستارىنىڭ دۇن-دۇنيەسى وتە باي جانە الۋان تۇرلى ەكەنىنە كۋا بولدىق.

اراعا جىلدار سالىپ، كۋباعا قايتا ورالدىق. اۋماعى 2200 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن ۇلتتىق ساياباقتىڭ كليماتى بىرشاما وزگەرگەن. العاش سۇڭگىگەنىمىزدە بۇكىل كاريب تەڭىزىندە تۇبەگەيلى جويىلۋ الدىندا تۇرعان بۇعى مۇيىزدى مارجان ريفتەرىنىڭ (Acropora palmate) ىشىنە تۇستىك. سۋدا كوك جولاقتى حەمۋلون مەن الابۇعالار يىن تىرەسە، ساپىرىلىسىپ جۇزىپ جۇردى. وزىمىزدى ۋاقىت شارىنىڭ ىشىندە جۇرگەندەي سەزىندىك. بالىعى قۇجىناعان مارجان ريفتەرى الەمىنە قايتا ورالىپ، كاريب تەڭىزىنىڭ وسىدان ونداعان جىلدار بۇرىنعى تىرشىلىگىنىڭ تيتتەي دە وزگەرمەگەنىن كوردىك.

20 جىل سۇڭگۋىر بولعان نوۋەل لوپەس بىزدى مارجان ريفىنە اپاردى. ول جاقتا پەشتىڭ كولەمىندەي گولياف بالىعىمەن بىرگە تەڭىز الابۇعاسىنىڭ تورت تۇرىن كەزدەستىردىك. قازىر مۇندا ىرى بالىقتار مەن اكۋلالار كوپ سيياقتى.

دەۆيد دۋبيلە مەن دجەننيفەر حەيەس ەكۆاتوردان پوليارلىق اۋداندارعا دەيىنگى مۇحيتتاردى سۋرەتكە تۇسىردى.

ماتىن، فوتو: دەۆيد دۋبيلە جانە دجەننيفەر حەيەس

كاريب تەڭىزىنىڭ كوكپەڭبەك سۋىندا جۇزىپ بارا جاتقان ۇش بىردەي جىبەك اكۋلانىڭ (Carcharhinus falciformis) دەنەلەرى جىلت-جىلت ەتەدى. زاقىمدالماعان تەڭىز جارتاستارى پلانكتونداردى جىرتقىشتارمەن بايلانىستىراتىن قورەكتەنۋ تىزبەگىن بىر قالىپتا ۇستاپ تۇرادى. مۇنداعى جىرتقىشتاردىڭ قاتارىن جىبەك اكۋلادان بولەك كاريبتىك ريف اكۋلاسى جانە ەكىنشى سۋرەتتە لۋتسياندى جەپ جاتقان قارا گرۋپەر (Mycteroperca bonaci) سيياقتى ۇلكەن بالىقتار قۇرايدى.

كاريب تەڭىزىنىڭ كوكپەڭبەك سۋىندا جۇزىپ بارا جاتقان ۇش بىردەي جىبەك اكۋلانىڭ (Carcharhinus falciformis) دەنەلەرى جىلت-جىلت ەتەدى. زاقىمدالماعان تەڭىز جارتاستارى پلانكتونداردى جىرتقىشتارمەن بايلانىستىراتىن قورەكتەنۋ تىزبەگىن بىر قالىپتا ۇستاپ تۇرادى. مۇنداعى جىرتقىشتاردىڭ قاتارىن جىبەك اكۋلادان بولەك كاريبتىك ريف اكۋلاسى جانە ەكىنشى سۋرەتتە لۋتسياندى جەپ جاتقان قارا گرۋپەر (Mycteroperca bonaci) سيياقتى ۇلكەن بالىقتار قۇرايدى.

بىردە تاڭەرتەڭگىسىن مانگر توعايىنا كىرىپ، قۇجىناعان كۇمىس شاباقتاردىڭ سۋاستى ورمانى ارقىلى جۇزىپ وتتىك. سوسىن اشىق سۋدا بىزدى اينالا قورشاي جۇزگەن تەرىسى تەپ-تەگىس بىر توپ جىبەك اكۋلالارمەن تەرەڭگە سۇڭگىدىك. قاس قارايعاندا ۇن-تۇنسىز امەريكالىق قولتىراۋىننىڭ سوڭىنان ىلەسىپ وتىردىق. بىر كۇندە وسىنشاما تىرشىلىك يەلەرى مەن جىرتقىشتاردى كەزدەستىرۋ تاڭعالارلىق جاعداي.

تەڭىز عالىمى فابيان پينا امارگوس مۇحيت استىنداعى وسى بىر وازيستىڭ جاندانىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتەدى. سەبەبى، كۋبا ۇكىمەتى سۋدىڭ كوتەرىلۋى مەن قايتۋىنىڭ ارقاسىندا قۇنارلى زاتتار مەن دەرناسىلدەرى ساقتالاتىن قورىقتى قورعاپ كەلەدى. بۇل تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسى مارجان ريفتەرىنىڭ الى كۇنگە دەيىن وڭىن جوعالتۋعا توتەپ بەرە الاتىنىن دالەلدەدى. دەگەنمەن ولار دا وزگە مارجان ريفتەرى سيياقتى سۋدىڭ جىلىنۋى، قىشقىلدانۋى جانە كوتەرىلۋى سيياقتى قاۋىپتەرگە تاپ بولادى.

اقش ەمبارگوسىنىڭ مەرزىمى اياقتالۋعا جاقىن. بۇل دەگەنىمىز، امەريكالىقتاردى وزىنە كوبىرەك تارتا باستايدى. بارىنەن بۇرىن ەكوتۋريزم مەن تەڭىزدى قورعاۋ اراسىندا تەپە-تەڭدىك ورناتۋ قاجەت. كۋبالىقتار نە نارسەگە قاۋىپ تونەتىنىن بىلەدى. ول – كاريب تەڭىزىنىڭ باعا جەتپەس اسىلدارى.

MM8433_150802_03315

MM8433_150802_01871

تۇنگى تەڭىزدە كۇندىز بايقالا بەرمەيتىن تىرشىلىك باستالادى. سۋ استىنداعى جارىققا قاراي ۇمتىلعان تەڭىز قۇرتتارى شىمىلدىقتى ەلەستەتەدى (سول جاقتاعى جوعارعى سۋرەت). مەشكەيلىگىمەن جانە تۇستەرى مەن ورنەكتەرىن جىلدام وزگەرتۋ ارقىلى بايلانىس جاسايتىن قابىلەتىمەن تانىمال بىر توپ كاريبتىك ريف كالمارى (Sepioteuthis sepioidea) قورەك ىزدەپ جۇر (سول جاقتاعى استىڭعى سۋرەت). جويىلۋ الدىندا تۇرعان ۇزىندىعى سەگىز سم-گە جۋىق بيسسا تاسباقاسىنىڭ (Eretmochelys imbricata) بالاسى قاس قارايعان ساتتى پايدالانىپ، جاعالاۋدان تەڭىزدىڭ ىشىنە قاراي جۇزىپ بارادى. 2008 جىلى كۋبا ۇكىمەتى تەڭىز تاسباقالارىن اۋلاۋعا تىيىم سالدى.

تۇنگى تەڭىزدە كۇندىز بايقالا بەرمەيتىن تىرشىلىك باستالادى. سۋ استىنداعى جارىققا قاراي ۇمتىلعان تەڭىز قۇرتتارى شىمىلدىقتى ەلەستەتەدى. مەشكەيلىگىمەن جانە تۇستەرى مەن ورنەكتەرىن جىلدام وزگەرتۋ ارقىلى بايلانىس جاسايتىن قابىلەتىمەن تانىمال بىر توپ كاريبتىك ريف كالمارى (Sepioteuthis sepioidea) قورەك ىزدەپ جۇر (سول جاقتاعى استىڭعى سۋرەت). جويىلۋ الدىندا تۇرعان ۇزىندىعى سەگىز سم-گە جۋىق بيسسا تاسباقاسىنىڭ (Eretmochelys imbricata) بالاسى قاس قارايعان ساتتى پايدالانىپ، جاعالاۋدان تەڭىزدىڭ ىشىنە قاراي جۇزىپ بارادى. 2008 جىلى كۋبا ۇكىمەتى تەڭىز تاسباقالارىن اۋلاۋعا تىيىم سالدى.

كوك جولاقتى حەمۋلون (Haemulon sciurus) جانە لۋتسيان-كاحي (Lutjanus apodus) بالىقتارى ۇيىر-ۇيىرىمەن بۇعى مۇيىزدى مارجان ريفتەرىنىڭ جالپاق بۇتاقتارىنىڭ اراسىندا جۇزىپ جۇر. جىلدام وسكەنمەن نازىك كەلەتىن بۇعى مۇيىزدى مارجان ريفتەرى جويىلۋعا شاق تۇر. كاريب تەڭىزىنىڭ باسىم بولىگىندە بۇل تۇر جويىلىپ تا كەتكەن. تەك «پاتشايىم باعىندا» عانا ساقتالىپ قالعان.

كوك جولاقتى حەمۋلون (Haemulon sciurus) جانە لۋتسيان-كاحي (Lutjanus apodus) بالىقتارى ۇيىر-ۇيىرىمەن بۇعى مۇيىزدى مارجان ريفتەرىنىڭ جالپاق بۇتاقتارىنىڭ اراسىندا جۇزىپ جۇر. جىلدام وسكەنمەن نازىك كەلەتىن بۇعى مۇيىزدى مارجان ريفتەرى جويىلۋعا شاق تۇر. كاريب تەڭىزىنىڭ باسىم بولىگىندە بۇل تۇر جويىلىپ تا كەتكەن. تەك «پاتشايىم باعىندا» عانا ساقتالىپ قالعان.

تاسباقا شوبىنىڭ ۇستىندە كەشكى ۇيقىسىن قاندىرعان امەريكا قولتىراۋىنى (Crocodylus acutus) قاۋىپسىز مەكەنىنە – مانگر اعاشىنىڭ شىم-شىتىرىق تامىرلارىنا قاراي كوتەرىلىپ بارادى. عالىمدار قولتىراۋىنداردى «مانگر ەكوجۇيەسىنىڭ ينجەنەرلەرى» دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى، ولار قۇنارلى زاتتار اينالىمىن جاقسارتاتىن مۇمكىندىكتەر تۋدىرادى. قولتىراۋىندار مەن اكۋلالار سيياقتى مىقتى جىرتقىشتاردىڭ كوبەيۋى ۇيلەسىمدى ەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى.

تاسباقا شوبىنىڭ ۇستىندە كەشكى ۇيقىسىن قاندىرعان امەريكا قولتىراۋىنى (Crocodylus acutus) قاۋىپسىز مەكەنىنە – مانگر اعاشىنىڭ شىم-شىتىرىق تامىرلارىنا قاراي كوتەرىلىپ بارادى. عالىمدار قولتىراۋىنداردى «مانگر ەكوجۇيەسىنىڭ ينجەنەرلەرى» دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى، ولار قۇنارلى زاتتار اينالىمىن جاقسارتاتىن مۇمكىندىكتەر تۋدىرادى. قولتىراۋىندار مەن اكۋلالار سيياقتى مىقتى جىرتقىشتاردىڭ كوبەيۋى ۇيلەسىمدى ەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى.

    

پىكىر جازۋ