ازعىن ساۋدا

MM8443_160520_019766

براكونەرلەر وار-دىڭ ليۋليۋۋە-يمفولوزي ساياباعىندا قارا مۇيىزتۇمسىقتى مۇيىزى ۇشىن سۋاتتا تۇرعان جەرىنەن جوعارى كاليبرلى وقپەن اتىپ ولتىردى. ولار ساياباققا جاقىن جەردەگى اۋىلدان زاڭسىز كىرىپ، دىبىسسىز اڭشى مىلتىعىن پايدالانۋى ىقتيمال. بۇگىندە تەك 5 000-عا جۋىق قارا مۇيىزتۇمسىق قالدى.

ارنايى زەرتتەۋ

مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساۋدالاۋدىڭ كولەڭكەلى جاقتارى نەمەسە ەكى وڭتۇستىك افريكالىق قالاي جانۋارلار بولاشاعىنا بالتا شابا جازدادى؟

اۆتورى: برايان كريستي فوتو: برەنت ستيرتون

موزامبيك قۇزىرەتتى ورگاندارى بۇلاردىڭ وار-داعى كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىندا مۇيىزتۇمسىق اۋلاماق بولعاندارىن مويىنداعانىن ايتادى. ولار تۇمسا تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى جاڭا زاڭعا سايكەس ايىپتالادى. ەگەر سوتتالسا، 12 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قامالماق.

موزامبيك قۇزىرەتتى ورگاندارى بۇلاردىڭ وار-داعى كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىندا مۇيىزتۇمسىق اۋلاماق بولعاندارىن مويىنداعانىن ايتادى. ولار تۇمسا تابيعاتتى قورعاۋ جونىندەگى جاڭا زاڭعا سايكەس ايىپتالادى. ەگەر سوتتالسا، 12 جىلعا دەيىن تۇرمەگە قامالماق.

بۇل – وار-داعى كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىنان پولوكۋەينگە دەيىن بەس ساعاتتىق جەردە بولعان وقيعا. ساياباقتى جابايى مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پوپۋلياتسيياسى مەكەندەيدى. زاڭسىز ساۋدالاۋ ىسىندەگى ەڭ قاتتى قۋدالانىپ جۇرگەن ادام سافاري گيد-وپەراتورى، ميلليونەر جانە دەۆي گرەنەۆالد اتتى ەكس-پوليتسەي تۇرادى.

"براكونەرلىككە قارسى بىرلەستىك" تاتۋيروۆكاسى بار قاۋىپسىزدىك توپ مۇشەسى الەمدەگى ەڭ ىرى سانالاتىن دجون حيۋم مۇيىزتۇمسىق فەرماسىندا. حيۋم باعىپ وتىرعان 1300 جانۋاردىڭ مۇيىزى ار 20 اي سايىن كەسىلەدى. ەكولوگتار قارسى شىعىپ وتىرعان ادىس ارقىلى شارۋا بۇل كاسىپتى زاڭداستىرماق ۇمىتتە.

«براكونەرلىككە قارسى بىرلەستىك» تاتۋيروۆكاسى بار قاۋىپسىزدىك توپ مۇشەسى الەمدەگى ەڭ ىرى سانالاتىن دجون حيۋم مۇيىزتۇمسىق فەرماسىندا. حيۋم باعىپ وتىرعان 1300 جانۋاردىڭ مۇيىزى ار 20 اي سايىن كەسىلەدى. ەكولوگتار قارسى شىعىپ وتىرعان ادىس ارقىلى شارۋا بۇل كاسىپتى زاڭداستىرماق ۇمىتتە.

گرەنەۆالدپەن كەزدەسۋ ۇشىن فوتوگراف برەنت ستيرتون ەكەۋمىز ەكى اۆتوكولىكپەن كەرەمەت كورىنىستى تاۋ تىزبەكتەرى اراسىمەن ىزعىتىپ وتىردىق. بىراق تۇندە بىرەۋ قالا ماڭىنان وتەتىن شوسسە ورتاسىنا قاراماي توگىپ، وت قويىپ جىبەرىپتى. بۇل اپارتەيد رەجيمىنىڭ اياقتالعانىنا 20 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، وار-دا الى تۇتانىپ جاتقان ناسىلشىلدىك جانە ەكونوميكالىق شيەلەنىسكە نەگىزدەلگەن قارسىلىقتىڭ تاعى بىر كورىنىسى ەدى. بىز وتتى اينالىپ جۇرگەندە بىر شاقىرىمنان كەيىن جول كەپتەلىسى مەن قاساقانا جاسالعان «باقىلاۋ وتكىزۋ بەكەتىنە» تاپ بولدىق. جول ورتاسىندا وت جالىنى ۇش مەتردەي جوعارى لاۋلاپ جاتتى. جولدىڭ تورت جاعىن ۇلكەن-ۇلكەن تاستارمەن بوگەپ تاستاپتى. برەنت كولىكتەن شىعىپ، اۆتوموبيل ۇستىن باسىپ وتە المايدى-اۋ دەگەن داۋ تاستاردى شەتكە ىسىردى. سوسىن ادامدار لاقتىرعان تاستاردىڭ اراسىمەن جولىمىزدى جالعاستىردىق.

جول جونەكەي سىز باسقان قوناقۇيگە تۇنەپ شىقتىق. گرەنەۆالدتىڭ نۇسقاۋى بويىنشا، جانارماي بەكەتىنىڭ ماڭىندا بىزدى الىپ كەتەتىن لەون ۆان دەر مەرۆە دەگەن ادامدى كۇتتىك. مۇقييات قورشالعان مەنشىكتىڭ بويىمەن 20 مينۋتتاي جۇرىپ وتىرىپ، ەكى تاس باعاننىڭ ورتاسىنداعى سىرعىپ اشىلاتىن ەلەكتروندى قاقپاعا كەلدىك. كىرە بەرىستە، بۇيىرىن تايانىپ تۇرعان دەۆي گرەنەۆالدتىڭ وزى ەكەن.

وزىنىڭ پراحتيگ (گوللاند تىلىنەن اۋدارعاندا – «سۇلۋ») اتتى اڭشىلىق جەر اۋماعىندا مۇيىزتۇمسىقتارعا قورلىق كورسەتتى دەگەن ايىپپەن «پراحتيگ قاساپشىسى» اتانىپ كەتكەن گرەنەۆالد جانە ونىمەن سىبايلاس 10 جاۋاپكەر بۇگىن وار-دىڭ ايىپتاۋ اكتىسىنىڭ 1872 بابىمەن جاۋاپقا تارتىلادى. وار باسپاسوزى «گرەنەۆالدتىڭ بانداسى» دەپ اتاعان توپ مۇيىزتۇمسىقتاردى زاڭسىز ولتىرۋ، ولاردىڭ مۇيىزىن كەسۋ، ساۋدالاۋ، بوپسالاۋ، اقشانىڭ ىزىن جاسىرۋ جانە تاعى سونداي قىلمىستارى ۇشىن ايىپتالدى. قۇراما شتاتتاردا گرەنەۆالد جانە ونىڭ ىنىسى دجەننەمەندى ون ەكىدەي امەريكالىق اڭشى «كليەنتتى الداپ سوقتى، مۇيىزتۇمسىقتاردى ولتىردى» دەپ ايىپتاپ، ولاردى ۇستاپ بەرۋدى تالاپ ەتتى. چەح رەسپۋبليكاسىندا تەرگەۋشىلەر ۆەتنامعا جىبەرىلگەن مۇيىزدەر چەح اڭشىلارى پراحتيگتە اتقان مۇيىزتۇمسىقتاردىكى ەكەنىن انىقتاپ، مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساۋدالايتىن سينديكاتتى گرەنەۆالدتىڭ اتىمەن بايلانىستىردى. گرەنەۆالد ولاردىڭ قانداي ماقساتتا اۋلانعانىن بىلەتىنىن مويىندامايدى. بىر كەزدەرى وعان زيمبابۆەدە اڭ اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان ەكەن جانە ول وار-دىڭ كاسىبي اڭشىلار اسسوتسياتسيياسىنان شىعارىلىپ جىبەرىلىپتى.

وڭتۇستىكافريكالىق دەۆي گرەنەۆالد زاڭسىز اڭشىلىعى ۇشىن 1739 رەت ايىپتالدى. اقش ونى ىنىسىمەن بىرگە ەكستراديتسييالاۋعا دايىندالۋدا.

وڭتۇستىكافريكالىق دەۆي گرەنەۆالد زاڭسىز اڭشىلىعى ۇشىن 1739 رەت ايىپتالدى. اقش ونى ىنىسىمەن بىرگە ەكستراديتسييالاۋعا دايىندالۋدا.

بۇل – الەمدەگى ەڭ ىرى مۇيىزتۇمسىق فەرماسىنىڭ قوجايىندارى، مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋشى-ايىپتالۋشى دەۆي گرەنەۆالد پەن يوحان حيۋمنىڭ تاريحى. ول ەكەۋى بىر-بىرىن جاقسى تانيدى جانە ماقساتتارى دا بىر: وار مەن بۇكىل دۇنيە جۇزىندە مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساۋدالاۋعا جانە ساتۋعا دەگەن تىيىمدى الىپ تاستاتۋ. گرەنەۆالد بىزبەن ونى ونداعان جىلدارعا تۇرمەگە وتىرعىزىپ قويۋى مۇمكىن نە وار-دا مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋدى زاڭداستىرۋ ۇشىن تايتالاسىپ جۇرگەن كەزدە كەزدەسۋگە كەلىستى. مۇيىز ساتۋ زاڭداستىرىلسا، حالىقارالىق ساۋداعا جول اشۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن، ال ول، گرەنەۆالدتىڭ قارسىلاستارىنىڭ ايتۋىنشا، مۇيىزتۇمسىقتاردى جويىپ جىبەرۋى مۇمكىن.

كرتاا

لورەن ە. دجەيمس، NGM قىزمەتكەرلەرى; شەللي سپەرري. دەرەككوزدەر: قورشاعان ورتانى زەرتتەۋ اگەنتتىگى; حالىقارالىق مۇيىزتۇمسىق قورى; IUCN تۇرلەرىن امان ساقتاۋ كوميسسيياسى، افريكا جانە Aزييا مۇيىزتۇمسىق ماماندارى توبى; مۇيىزتۇمسىقتى ساقتا; قوزعالىس; اقش جابايى اڭدار جانە بالىق قىزمەتى

مۇيىزتۇمسىق داعدارىسى

وار – قازىر جەر بەتىندە قالعان 29 500 مۇيىزتۇمسىقتىڭ 70 پايىزدايىنىڭ مەكەنى; سالىستىرمالى تۇردە كورسەتسەك، قارا كونتينەنتتە ەۋروپالىقتاردىڭ ىزى جيىلەگەن 1800-جىلداردىڭ الدىندا وسى جانۋاردىڭ بىرنەشە جۇز مىڭ باسى بولعان. ولار ەكى قۇرلىققا تاراعان، بەس تۇرى بار: اق مۇيىزتۇمسىق – 20 400 باس; قارا مۇيىزتۇمسىق – 5 250 باس; سىڭار مۇيىزدى ىرى مۇيىزتۇمسىق، سۋماترا جانە ياۆا مۇيىزتۇمسىقتارى. وار مۇيىزتۇمسىقتى جەكە اسىراۋشىلار اسسوتسياتسيياسىنىڭ دەرەگى بويىنشا، بۇل ەلدە 6 200 باس مۇيىزتۇمسىق جەكە قولدا وسەدى. ولار فوتوسافاري، زاڭدى اۋلاۋ، مۇيىز وندىرىسى تارىزدى كوممەرتسييالىق ماقساتتاعى ىس-ارەكەتتەردە جانە جانۋار باسىن كوبەيتۋ ۇشىن قولدانىلادى.

مۇيىز – پىل سۇيەگى، ەركەك جولبارىستىڭ جىنىس مۇشەسى، جيرافتىڭ قۇيرىعى تارىزدى تابيعات عاجايىپتارىن ساتاتىن ەكزوتيكالىق زاتتار بازارىندا ەڭ باعالى زات. ول ىرى قارا مال مەن باسقا دا جانۋارلاردىڭ مۇيىزىندەي سۇيەكتەن جارالماعان. ادام شاشى مەن تىرناقتارى قۇرامىنداعىداي كەراتين دەگەن پروتەيننەن تۇزىلگەن، ونى كەسىپ تاستاساڭ، قايتا وسىپ شىعادى.

نويابر-ماستەر-73

وار-دا مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋ زاڭسىز، بىراق رۇقساتىڭىز بولسا، مۇيىزدى كەسىپ الۋعا بولادى. جىل سايىن نەمەسە ەكى جىلدا بىر وار-لىق فەرمەرلەر مۇيىزتۇمسىقتاردى ناي­زانىڭ كومەگىمەن تىنىشتاندىرىپ، ار جا­نۋاردان ەكى كەلى مۇيىز كەسىپ الادى; بىر كۇنى ساتۋعا رۇقسات بەرىلەر دەپ ۇمىتتەنىپ، ونى بانك قويماسىندا نەمەسە وزگە قاۋىپسىز جەر­دە ساقتايدى.

زاڭسىز ساۋدا كوبىنەسە ۆەتنام مەن قى­تايدى قامتاماسىز ەتەدى، ول جەردە مۇيىزتۇم­سىق مۇيىزىن ۇنتاقتاپ، قاتەرلى ىسىكتەن باستاپ، تەڭىز جىلاندارىنىڭ شاعۋى جانە الكوگول ىشكەننەن كەيىن ەرتەسىنە بولاتىن كۇيگە دەي­ىنگى تۇرلى اۋرۋلارعا ەم رەتىندە قابىلدايدى. باتىس باق-تارى جىلدار بويى ايتىپ كەلگەن قاتە حابارلارعا شابىتتانعان جۇرت مۇيىزدى افرودوزياك رەتىندە دە ىشىپ جۇر. گرەنەۆالد­تىڭ ايتۋىنشا، وار-دىڭ قارا بازارىندا اق مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىنىڭ بىر كەلىسىن 6 500$-عا دەيىن ساتادى; ازييانىڭ قارا بازارىندا كو­تەرمە باعاسىنىڭ وزى بۇدان 5-10 ەسە قىمبات، ال بولشەك باعاسى ودان دا جوعارى، اسپانداپ تۇر. 10 كگ تارتاتىن بىر بۇقانىڭ مۇيىزىنىڭ وزى موزامبيكتىك براكونەردىڭ تۇرمىس-جاعداي­ىن وتە جاقسارتىپ جىبەرەر ەدى. بىراق ول ۇشىن براكونەر AK-47-مەن كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعى­نىڭ شەكاراسىنا جاسىرىن كىرۋى كەرەك. بىراق وعان قارۋ بەرگەن ادامدار براكونەردىڭ وزىن توناۋى مۇمكىن. نەمەسە كۇزەتشىلەردىڭ وعىنا ۇشىراۋى كادىك، 2010-2015 جىلدار ارالىعىن­دا كريۋگەردە 500 موزامبيكتىك مەرت بولعان.

وتكەن ون جىلدا مۇيىزتۇمسىق اۋلاۋدىڭ تەپە-تەڭدىگى شەكتەن تىس بۇزىلىپ كەتتى. 2007 جىلى وار 13 مۇيىزتۇمسىق جوعالتتىق دەپ حا­بارلاپ ەدى. 2008 جىلى 83 دەدى. بىلتىر 1 175 باس جوعالدى دەگەن حابار جەتتى. 9 000-داي مۇيىزتۇمسىققا مەكەن كريۋگەردە براكونەر­لەر، ورتا ەسەپپەن، كۇنىنە 2-3 مۇيىزتۇمسىق ول­تىرەدى. افريكادا ولتىرۋگە شەكتەۋ قويىلماعان. ساۋىردە كەمبريدج گەرتسوگى مەن گەرتسوگينياسى جانۋارلاردى ساقتاپ قالۋعا سەپتىگىن تيگىزۋ ۇشىن ساياباققا كەلىپ كەتكەننەن كەيىن، برا­كونەرلەر ۇندىستاننىڭ كازيرانگا ۇلتتىق ساياباعىندا سىڭار مۇيىزدى ىرى مۇيىزتۇمسىقتى AK-47-مەن اتىپ ولتىردى.

مۇيىزتۇمسىقتار جارالانعان كەزدە اقىر­مايدى، ىڭىرايدى. وق تيگەن ۇرعاشىسى اۋىر­سىنىپ جىلاپ، ادەيى شاقىرماسا دا، كەيدە ۇرىككەن بالاسىنىڭ قايتادان وزىنە قايتىپ كەلۋىنە سەبەپ بولادى. براكونەرلەر وق ۇنەم­دەۋ ۇشىن تولدىڭ جوتاسىنا ماچەتە سۇعىپ، ونىڭ دا مۇيىزىن كەسىپ الادى. العى شەپتە جۇرگەندەر ۇشىن مۇيىزتۇم­سىقتاردى قورعاۋ كونسەرۆاتسييا ماسەلەسى بولۋدان قالدى. «بۇل – سوعىس»، – دەيدى جەر جۇزىندەگى براكونەرلىكتىڭ كوبىسى ورىن الا­تىن كريۋگەردىڭ اعا رەيندجەرى كسولاني ني­كولاس فۋندا.

«كوڭىلىمىزدى سۋ سەپكەندەي باسادى. مۇي­ىزتۇمسىق سوعىسى — ەسىرتكى تارىزدى. كوپ اقشا مەن پاراقورلىق جۇرگەن جەر. وعان بايلانىستى بۇكىل سوت جۇيەسى دە قاتتى تۇڭىلتەدى. سوتتا ۇنەمى جەڭىلىس تابامىز. اينالامىزداعى پو­ليتسييا بولىمدەرىن – پوليتسييا بولىمدەرى دەپ تە ەسەپتەمەيمىز، ويتكەنى ولار براكونەرلەرمەن اۋىز جالاسقان.

يوحانەسبۋرگتەگى شايقاس

1977 جىلى قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن جابايى فاۋنا مەن فلورانى ساتۋ تۋرالى حالىقارا­لىق كونۆەنتسييا (CITES) – الەمدەگى تۇمسا تا­بيعاتقا بايلانىستى ساۋدانى رەتتەپ وتىرا­تىن كەلىسىم – مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساۋدالاۋعا تىيىم سالدى. بىراق بۇل تىيىم تەك ەلدەر اراسىنداعى ساۋداعا قاتىستى، وندا مۇيىز تا­سىمالداۋشىلار وز پايداسىنا قولدانعان بىر «بىراق» بار ەدى: رۇقساتپەن اتىلعان نەمەسە سپورتتىق اڭشىلىق كەزىندە اتىلعان اق مۇي­ىزتۇمسىقتىڭ مۇيىزىن نەمەسە ولجانى ەكسپورت­تاۋ زاڭعا قايشى ەمەس.

2003 جىلدان باستاپ ۆەتنام مۇيىز تاسى مالداۋشىلارى وار-لىق اڭشىلىقتى رەت­تەۋشىلەرمەن مۇيىزتۇمسىقتاردى مۇيىزى ۇشىن ولتىرۋگە كەلىستى. لاوستا ورنالاسقان سينديكات، تىپتى لاقاپ-اڭشى رەتىندە جەزوكشەلەردى جال­دادى. بۇل سينديكاتتار مۇيىزدى وز ەلدەرىندەگى قارا بازاردا ساتتى.

وار اشكوز اڭشىلارعا جاۋاپ رەتىندە جىلى­نا بىر عانا مۇيىزتۇمسىق اۋلاۋعا رۇقسات دەپ اڭشىلىق زاڭداردى قاتايتتى، ەندى اڭ اۋلاۋ­دى ۇكىمەت ادامىنا كۋالاندىرۋ كەرەك، ۆەت­نامدىق اڭشىلارعا اڭ اۋلاۋعا رۇقسات بەرىل­مەدى. اربىر اۋلانعان مۇيىزتۇمسىقتىڭ مۇيىزىنە ميكروچيپ قويىلۋعا تيىس بولدى، ونىڭ دنق-سى پرەتورييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆەتەرينارلىق گە­نەتيكا زەرتحاناسىندا دنق يندەكسى جۇيەسىنە تىركەۋ كەرەك دەگەن تالاپ قويدى.

بۇعان قاراماستان، مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساۋدالاۋ جالعاسا بەردى. بۇل ىستە CITES-تىڭ سوزى جۇرمەيتىن تاعى بىر وسال تۇس بولدى: وار ەلىنىڭ ىشىندە مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋ زاڭعا قايشى ەمەس-تۇعىن.بىراق 2008 جىلى ەكولوگييا جانە تۋريزم مينيسترى مارتينۋس ۆان شالكۆيك «مۇيىزتۇمسىق مۇيىزى كونترابانداسىن اۋىز­دىقتاۋ جانە براكونەرلىككە جول بەرمەۋ» ۇشىن ول ساياساتقا موراتوريي جارييالادى. 2009 جىلدىڭ اقپانىندا مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ەل ىشىندە ساتۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەندى. وار-دىڭ مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋدى زاڭداستىرعىسى كەلمەۋىن گرەنەۆالد ماعان قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرىپ بەردى: «ۇكىمەتتە وسىمەن شاتىسى بار بىرەۋ وتىر».

گرەنەۆالد تا، يوحان حيۋم دا مۇيىزتۇم­سىقتاردى قولدا باعىپ، مۇيىزدەرىن جيناپ الۋ كەرەك، سوسىن ولاردى زاڭ اياسىندا ساتساق، براكونەرلىك ازايادى دەگەندى ايتادى. بىراق لەگاليزاتسييانى قولدامايتىن جەتەكشى مەكە­مە – «وڭتۇستىك افريكالىق رەنجىگەن ازامات­تاردىڭ براكونەرلىككە قارسى ۇيىمىنىڭ» ديرەكتورى اليسون تومسون بۇل يدەياعا قار­سى.«بىزدىڭ قۇقىق قورعاۋشى ورگاندارىمىزعا قىسىم جاسالعاندىقتان 2015 جىلى ۇستالعان بىر مىڭداي براكونەردىڭ، بار بولعانى 61-ى عانا جاۋاپقا تارتىلدى. زاڭدى ساۋداعا رۇق­سات بەرىلسە، زاڭسىزدىقتى قاداعالاۋ مۇمكىن بولماي قالادى. قىلمىسكەر سينديكاتتاردىڭ حالىقارالىق قارا نارىققا مۇيىزدى كوبىرەك شىعارۋىنا جول اشادى»، – دەيدى.

قىركۇيەكتە وار-دىڭ يوحاننەسبۋرگ قا­لاسىندا CITES-تىڭ ۇش جىلدا بىر بولاتىن ماجىلىسى وتپەك. 1997 جىلى وار «قارا با­زاردىڭ باعاسى مەن ارەكەتىن» السىرەتىپ تاستايدى» دەپ ناسيحاتتاپ، CITES-تىڭ حا­لىقارالىق مۇيىزتۇمسىق مۇيىزى ساۋداسىنا تىيىم سالۋ تۋرالى ەرەجەسىن كوتەردى. بىراق بۇل ناتيجە بەرمەدى.

قىلمىس پەن جەمقورلىقتى قۇرىقتاماي جا­تىپ مۇيىز ساتۋعا رۇقسات بەرۋ اپاتتى جاعدايعا اپارىپ سوعۋى مۇمكىن ەكەنىن تاريح كورسەتتى. 2007 CITES كونۆەنتسيياسى پىل سۇيەگىن حالىقارالىق نارىقتا ساتۋعا رۇقسات ەتىپ، بوتسۆانا، ناميبييا، وار جانە زيمبابۆە مەملەكەتىنە قىتاي مەن جاپونيياعا 100 توننا پىل سۇيەگىن شىعارۋعا ۋاكىلەتتىك بەردى. كەلەسى جىلعى ساۋدا ازييا نارىعىن پىل سۇيەگىمەن تولتىرىپ تاستاپ، زاڭسىز ساۋداگەرلەردى ىعىستىرىپ شىعارۋعا باعىتتالعان بولاتىن. بىراق بارى كەرىسىن­شە بولدى، پىل سۇيەگى بازارى قايتا اشىلىپ، افريكاداعى پىل براكونەرلىگى ورشي تۇستى; تەك 2010 – 2012 جىلدار ارالىعىنىڭ وزىندە جىلىنا 30 000 باس پىل جويىلدى جانە بۇل الى كۇنگە جالعاسۋدا.

«مۇيىزتۇمسىق مۇيىزى مەن پىل سۇيەگى باعاسى­نىڭ CITES ساۋدانى زاڭداستىرۋ تۋرالى ايتا باستاعان كەزدە وسۋى كەزدەيسوق ەمەس»، – دەيدى امەريكا جابايى تابيعاتتى قورعاۋداعى زاڭ­دىلىقتى ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جەتەكشى قىزمەت­كەرى، جابايى اڭدار مەن بالىقتاردى قورعاۋ قىزمەتىنىڭ (جابقق/FWS ) ديرەكتورى ۋيليام ۆۋدي ويلانا.

وار وز مالشىلارىنىڭ تۇرتكىلەۋىمەن، CITES-تىڭ مۇيىز ساتۋعا تىيىم سالۋ كونۆەنتسيياسىن جويۋعا تاعى ۇسىنىس جاسايتىن شىعار دە­گەن بولجام بولعان.

CITES-تىڭ 2013 جىلى بانگكوكتا وتكەن جينا­لىسىندا وار قورشاعان ورتانى قورعاۋ ميني­سترى ەدنا مولەۆا Mail & Guardian گازەتىنە «بىز قولىمىزدان كەلگەننىڭ بارىن جاسادىق، بىر نارسەنى كۇندە قايتالاي بەرگەننەن ەش پايدا جوق»، – دەپ مالىمدەدى.

كەرىسىنشە، مامىردا وار ەركىندىكتە جاي­ىلىپ جۇرگەن مۇيىزتۇمسىقتارعا رانچولاردى ۇلعايتۋعا كومەكتەسىپ، رانچولى وزگە شتات­تارداعى جەمقورلىق پەن پروبلەمالارعا بەت بۇرعىزاتىنىن دالەلدەۋ كەرەك ەكەنىن ايتىپ، تىيىمدى الىپ تاستاۋعا ۇسىنىس جاسامايتىنىن حابارلادى. بىراق باسى 100-دەن از مۇيىزتۇمسىق مەكەندەيتىن، ولاردىڭ وزى تۇگەلدەي وار-دا قامالعان سۆەزيلاند دەگەن شاعىن ەل تىيىم سالۋ ماسەلەسىن قوزعاۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادى.

MM8443_160409_004580

موزامبيكتە، كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعى ماڭىندا حالىقارالىق براكونەرلەرگە قارسى كۇرەس قورىنىڭ قولداۋىمەن جەرگىلىكتى پوليتسييانىڭ كواليتسييالىق كۇشتەرى، ەكولوگتار، كۇزەتشىلەر جانە رەيندجەرلەر ۇزاق ۋاقىت براكونەرلىك جولمەن مۇيىزتۇمسىق اۋلاۋعا قارۋ-جاراق پەن كولىك دايىنداعان دەگەن كۇدىكتىنى ۇستادى.

پراحتيگتەگى قاندى قىرعىن

دەۆي گرەنەۆالد بىزدى ەكزوتيكالىق رانچوسى­نىڭ وتاۋ ۇيىندەگى ۇزىن اس ۇستەلىنە قاراي ەرتىپ كەلدى. ماتاكا دەپ اتالاتىن بۇل جەر ونىڭ ەكى مەنشىگىنىڭ كىشىلەۋى ەكەن، پراحتيگتەن وڭتۇستىك­كە قاراي 200 شاقىرىم قاشىقتا، اۋماعى 750 گەكتار. سىرتتا جارقىراعان ەكى تىكۇشاق، بىر قورا اراب جىلقىسى مەن قىمبات اڭشىلىق قۇستار مەكەندەيتىن بىرنەشە گەكتار جەرى بار. دەۆي ونى دا، مۇيىزتۇمسىقتاردى دا ماعان كەي­ىنىرەك كورسەتەتىن بولدى.

گرەنەۆالد مaتaكaداعى بيزنەسىن 2012 جىلى، تۇتقىندالعاننان ەكى جىلدان كەيىن باستادى، بىراق ول پراحتيگتەگى اڭشىلىق جۇ­مىستارىن بىتىرمەگەن ەدى. ول باستاپقى «Out of Africa Adventurous Safaris» دەگەن بۇرىنعى بيزنەسىنىڭ ورنىنا «افريكانىڭ جابايى تا­بيعاتىنا سافاريگە شىعۋ» دەگەن جاڭا كاسىپ اشتى. «ەكى جىل بۇرىن وسىندا بىر امەريكا­لىق ساياساتشى كەلگەن. ول مىنا جەردىڭ مەنىڭ مەنشىگىم ەكەنىن بىلمەيدى دە ەكەن»، – دەيدى گرەنەۆالد ماقتانىشىن جاسىرا الماي. ول وزىنىڭ وار سوتىندا دا، اقش سوتىندا دا جەڭەتىنىنە سەنىمدى. مۇنىڭ سەبەبى دە بار: وار-دا قوزعالعان قىلمىستىق ىس اڭشىلىق قۇس فەرمەرى، جاقىن ماڭايدا تۇراتىن يوحان كريۋگەر ازاماتتىق قۋىنىم بەرگەننەن كەيىن توقتاتىلدى. سوت پروتسەسى وار-دىڭ مۇيىزتۇم­سىق مۇيىزىن ساتۋعا تىيىم سالۋى جانە گرەنە­ۆالدتى مۇيىزگە قاتىستى باسقا دا قىلمىستار جاسادى دەپ ايىپتاۋ كونستيتۋتسيياعا قارسى دەپ كەلىسپەي وتىر.

«كريۋگەردىڭ مەن ايىپتالعان قىلمىستار­دىڭ ەشبىرىنە قاتىسى جوق، ول ارىزدانۋشى دا، سوت قىزمەتى ۇشىن شوتتاردى تولەۋشى دە ەمەس، بارىن ىستەپ جۇرگەن – مەن» دەيدى گرەنەۆالد باتىل سويلەپ. كريۋگەر National Geographic-تىڭ سۇحباتقا شاقىرۋىنا جاۋاپ بەرمەدى. بىراق گرەنەۆالدقا سەنۋگە نەگىز بار. ول كريۋگەرمەن ەنەكە بيزنەسىمەن بىرگە اينالىسىپ جۇر، اڭعا بىرگە شىعادى. كريۋگەردىڭ فوتوسى گرەنەۆالدتىڭ اڭشىلىق كىتاپشالارىندا تۇر، كريۋگەردىڭ ادۆوكاتى – گرەنەۆالدتىڭ دا ادۆوكاتى.

ۆەتەرينار يوحان Maرaيس 2015 جىلى مامىر ايىندا جاسالعان جاڭا ەمدەۋ ادىسىن، ياعني ادامعا وتا جاساۋدا قولدانىلاتىن رەزەڭكە جولاقتا¬رىن ۇرعاشى مۇيىزتۇمسىقتىڭ بەتىندەگى براكونەرلەر جاراقاتتاعان جاراعا جاپسىرۋعا دايىندالۋدا. «حوۋپ ساۋىعىپ كەتەدى. ول مۇندا وزىن جاقسى سەزىنەدى. ونىڭ بويىندا قاجىماس قۋات بار»، – دەيدى مارايس بىر جىلدان كەيىن وسى جەردەن كەزدەستىرگەن حوۋپ تۋرالى.

ۆەتەرينار يوحان Maرaيس 2015 جىلى مامىر ايىندا جاسالعان جاڭا ەمدەۋ ادىسىن، ياعني ادامعا وتا جاساۋدا قولدانىلاتىن رەزەڭكە جولاقتارىن ۇرعاشى مۇيىزتۇمسىقتىڭ بەتىندەگى براكونەرلەر جاراقاتتاعان جاراعا جاپسىرۋعا دايىندالۋدا. «حوۋپ ساۋىعىپ كەتەدى. ول مۇندا وزىن جاقسى سەزىنەدى. ونىڭ بويىندا قاجىماس قۋات بار»، – دەيدى مارايس بىر جىلدان كەيىن وسى جەردەن كەزدەستىرگەن حوۋپ تۋرالى.

دەۆي گرەنەۆالدتى ايىپتاۋ 2011 جىلعى پراحتيگتەگى «قارشىعالار» دەگەن اتپەن بەلگىلى وار ەليتالى پوليتسييا بولىمشەسى – ىرى قىلمىستاردى تەرگەۋ مەكەمەسىنىڭ رەيدى ناتيجەسىنە نەگىزدەلگەن. كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىنا جاۋاپ­تى وار ۇلتتىق ساياباقتارى ۆەتەرينارلىق قىز­مەتىنىڭ مەنەدجەرى ماركۋس حوفمەير سول كۇنى سوت ماماندارى توبىمەن بىرگە گرەنەۆالدتىڭ مۇيىزتۇمسىقتارىنا ناركوز ەگىپ، تىن جانە قان ۇلگىلەرىن العان. ول توپ 29 مۇيىزتۇمسىقتىڭ مەكەنىن انىقتاپ، ولاردىڭ 26-سىن ناركوزبەن تىنىشتاندىرعان.

پراحتيگتە كورگەنىنە حوفمەير انت ەتىپ، بى­لاي دەپ تۇسىنىك بەرگەن: «بىز تىنىشتاندىرعان مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ بارىنىڭ مۇيىزدەرى بۇرىن الىنعان، كەيبىرىنىكى تۋرا تۇبىنەن كەسىلگەن. كەي مۇيىزتۇمسىقتىڭ مۇيىزىن شىنجىرلى ارامەن ارالاعانى بىلىنەدى. مۇيىزدى تۇبىنە تىم تاقاپ كەسسە، قان اعۋى جانە ۆەتەرينارلاردىڭ اي­تۋىنشا، اۋىرۋى مۇمكىن. حوفمەير كەي مۇيىزدى پىشاق سۇعىپ، مۇيىزدىڭ پايدا بولۋ اۋماعىن باس سۇيەكتەن بار كۇشىمەن اجىراتىپ العان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتتى. گرەنە­ۆالدتىڭ ايتۋىنشا، «قىتايلىقتارعا مۇيىزى الىنعان بولىكتەر ۇنامايدى»، سوندىقتان ول باس سۇيەكتەن سەگىز سم تومەن كەسەدى».

تەرگەۋشىلەر پراحتيگتە مۇيىزتۇمسىق سۇيەك­تەرى جاتقان بىرنەشە جەر كەزدەستىردى. مۇيىزى كەسىلگەن 19 باس سۇيەك تابىلدى، بارىنىڭ باس سۇيەگى كەسىپ الىنعان. ودان بەرى التى جىل وتسە دە، حوفمەيردىڭ كوز الدىنان بىر كورىنىس كەت­پەيدى. مۇيىزتۇمسىق ولىكتەرىنە تولى شۇڭقىر سەزىمىن قاتتى جارالادى. بالكىم، گرەنەۆالد­تىڭ قۇرىقتان قۇتىلىپ كەتكىسى كەلەتىن شىعار. بۇل – جۇيەنىڭ السىزدىگىنىڭ ايعاعى.

حوفمەير – گرەنەۆالدتىڭ مەنشىگىندەگى مۇيىزتۇمسىقتاردى كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىن­دا وزى ۇستاۋعا كومەكتەسكەن جانۋارلار دەپ تانىعان. گرەنەۆالد جاقسى باعا ۇسىندى جانە وندا تۇرعان قىلمىستىق ەشتەڭە جوق ەدى. زاڭنىڭ جۇمساقتىعىنا سايكەس، بىزگە وعان ساتپاسقا بولماس ەدى. جانۋارلاردى جەكە مەنشىككە ساتۋ – تابيعات قورعاۋ جوبا­لارىنا قارجى تابۋدىڭ بىر جولى. كەيبىر مۇيىزتۇمسىقتار سافاري ۇيىمداستىرۋشى­لارعا اڭشىلىق ۇشىن ساتىلسا دا، ولاردىڭ سانىنىڭ كوبەيۋ مۇمكىندىگى بار. راسىندا دا، اڭشىلىق ۇشىن وسىرۋ XX عاسىردىڭ اياعىندا اق مۇيىزتۇمسىقتاردى قۇرىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

لۋلانىڭ ەنەسى كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىندا براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. افريكا جابايى تۇرلەرگە قامقورلىق جاساۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى دوروتا لادوس كۇنى-تۇنى ونىڭ قاسىنان كەتپەيدى; شيبورىلەردىڭ شابۋىلىنان كەيىن جاسالعان وتادان ساۋىعىپ كەتۋ ۇشىن كوڭىلىن اۋلاپ، بار جاعدايدى جاساۋدا.

لۋلانىڭ ەنەسى كريۋگەر ۇلتتىق ساياباعىندا براكونەرلەردىڭ قولىنان قازا تاپتى. افريكا جابايى تۇرلەرگە قامقورلىق جاساۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرى دوروتا لادوس كۇنى-تۇنى ونىڭ قاسىنان كەتپەيدى; شيبورىلەردىڭ شابۋىلىنان كەيىن جاسالعان وتادان ساۋىعىپ كەتۋ ۇشىن كوڭىلىن اۋلاپ، بار جاعدايدى جاساۋدا.

«ادامدارعا دەگەن سەنىمدى قايتا قالپى­نا كەلتىرۋ ۇشىن ۇزاق ۋاقىت كەرەك. سىز مەنى وعان قاتىسى بار دەپ ويلايسىز با؟ مىنا جانۋاردى ۇستاپ الدىم دا، تورعا ساپ قوي­دىم»، – دەيدى حوفمەير وزگە جەرگە وزى قونىس اۋدارتقان جانۋارلار بەينەلەنگەن سۋرەتكە قادالا قاراپ. – بۇلاردىڭ 75 پايىزدايى الى تىرى، وسىپ-ونۋدە. ماعان كۇش-قايرات بەرەتىن دە وسى».

گرەنەۆالد كريۋگەردەن وتىزدان استام مۇيىزتۇمسىق ساتىپ العان، ساياباق ونى ار ەرەسەك بۇقانىڭ مۇيىزىنىڭ ۇزىندىعىنا باي­لانىستى ايىپتادى.

«ولار ادامداردىڭ اڭ اۋلاعانىنا مۇد­دەلى»، – دەيدى ول.

«CRASH» وپەراتسيياسى

2011 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جابقق (FWS) «وار قارشىعالارىنداعى» پولكوۆنيك يوحان دجۋستان ەلەكتروندى حات الدى; ول وار-دا گرەنەۆالدپەن بىرگە مۇيىزتۇمسىق اۋلاعان بىرنەشە امەريكالىقتان سۇحبات الۋعا كومەكتەسۋدى وتىنىپتى. تاپسىرما تەحاس، سان-انتونيو قالاسىنداعى جابقق اگەنتى دە­ۆيد حابباردقا بەرىلدى.

حاببارد گرەنەۆالدتى تانيتىن. حاببارد ونى وار-دا رۇقساتسىز قابىلان اتىپ، ونىڭ تۇلىبىن اقش-قا جونەلتكەنى ۇشىن تۇتقىنداعان. گرەنەۆالدتىڭ كليەنتى تەحاستىق سان­تەحنيك گلەنن دەيۆي ول قابىلاندى 2006 جىلى ولتىرگەن. گرەنەۆالدتىڭ سول جىلى قابىلان اتۋعا رۇقساتى بولماعان-دى، ەسەسىنە، كىناسىن مويىنداعان مالىمدەمەگە سايكەس، ونىڭ ەسىمى 2008 جىلعى رۇقسات سۇراپ وتىنىشتەر جازعان­دار تىزىمىنە ەندى. جابقق اگەنتتەرى گرەنە­ۆالدتى 2010 جىلدىڭ قاڭتارىندا ىنىسى دجەن­نەمەنگە قوناققا بارعان جەرىنەن تۇتقىندادى. دجەننەمەن كومپانييانىڭ اقش-تاعى ساتىلۋ جۇمىسىن الاباما شتاتىنىڭ وتوگەۆيلل قا­لاسىندا وتىرىپ باسقاراتىن (دجەننەمەن ول كەزدە وار-عا ورالعان). گرەنەۆالد سەگىز كۇنگە قامالىپ، كليەنتىنە 7 500$ وتەماقى جانە 30 000$ ايىپپۇل تولەدى.

«وز جەرىمدە اتىپ العان قابىلان ۇشىن جا­ۋاپقا تارتۋعا قانداي قاقىسى بار ولاردىڭ! ۇرلاعان جوقپىن، وزگەنىڭ فەرماسىنان اتقان جوقپىن»، – دەيدى ول اشۋىن باسا الماي.

گرەنەۆالد ماعان ول قابىلاننىڭ 2008 جىلى زاڭدى اۋلانعانىن ايتادى، ال كومپا­نيياسىنىڭ 2006-2007 جىلعى كىتاپشاسىندا تەحاستىق سانتەحنيكتىڭ ولتىرىلگەن سول قابى­لاندى ۇستاپ تۇسكەن فوتوسى بار.

حابباردتىڭ ويىنشا، گرەنەۆالد بەس جىل وتكەن سوڭ، 2011-دە تۇمسا تابيعاتتى تاعى سا­ۋداعا سالدى. گرەنەۆالد كومپانيياسىنان اڭعا شىققان ون ەكىگە جۋىق امەريكالىق تا حابباردقا وسى ويدى راستايتىن اڭگىمە ايتىپ بەردى. ولار مۇيىزتۇمسىق اۋلاۋدى جوسپارلا­ماعان، بىراق پراحتيگكە كەلگەندە گرەنەۆالد ولارعا كوزىن جويۋ كەرەك بىر «قيىن» مۇيىزتۇم­سىق بار ەكەنىن ايتقان. گرەنەۆالد ولاردان ورتا ەسەپپەن 10 000$ العان، بۇل زاڭدى اۋلاۋ ۇشىن تولەنەتىن مولشەرلەمەنىڭ كىشكەنە عانا بولىگى. امەريكالىقتارعا ولجانىڭ قاسىندا سۋرەتكە تۇسۋگە رۇقسات ەتىلىپتى. ۇيگە الىپ كە­تۋگە تەك سول سۋرەتتى عانا بەرىپ، مۇيىزىن گرەنە­ۆالد وزىنە قالدىرىپتى.

حابباردتىڭ وزى دە قىلمىستىق ىس قوزعادى، «Preposterous» دەپ اتالاتىن ول وپەراتسييا «Crash-پەن» بىرىگىپ جۇمىس جاسادى ( «Crash» – بىر توپ مۇيىزتۇمسىق دەگەن ماعىنا بەرەدى). الى دە بەلسەندى «Crash» مۇيىزتۇمسىق مۇي­ىزىن ەلدەر اراسىندا تاسىمالداۋدى تەكسە­رۋمەن اينالىسادى، ونى 2011 جىلى جابقق باستادى. Crash وپەراتسيياسى – اگەنتتىكتىڭ ەڭ تابىستى تەكسەرۋشىلەرىنىڭ بىرى. 2016 جىلدىڭ شىلدەسىندەگى مالىمەت بويىنشا، ول 30 ادامعا ايىپ تاعىپ، ولاردى 405 ايلىق مەرزىمگە تۇر­مەگە قاماتقان، قۇنى 75 ميلليون اقش دول­لارى تۇراتىن مۇلىك تاركىلەگەن.

Crash وپەراتسيياسى تۇتقىنداعان ايىپتى­لاردىڭ كوبى بۇرىنعى نەمەسە انتيكۆار مۇي­ىزدەردى ساتقان، ال اعايىندى گرەنەۆالدتار مۇيىزتۇمسىقتاردى ولتىرگەن دەپ ايىپتالا­دى. اقش-تىڭ ادىلەت مينيسترلىگى ولاردى وار زاڭىنا قارسى مۇيىزتۇمسىق اۋلاۋعا 11 رەت شىققان، اقش-تىڭ لەيسي زاڭىن بۇزعان دەپ ايىپتادى. لەيسي زاڭىن بۇزۋشى – اقش- تىڭ نەمەسە شەتەلدىڭ كونسەرۆاتسييا جونىندە­گى كەز كەلگەن زاڭىن بۇزعان قىلمىسكەر بوپ سانالادى. 2015 جىلدىڭ 4 ساۋىرىندە دەپار­تامەنت وار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان اعايىندى گرەنەۆالدتاردى ەكستراديتسييا­لاۋدى تالاپ ەتتى.

بىراق گرەنەۆالد تا امەريكالىقتاردىڭ قارسى ارەكەتىنە توسقاۋىل قويعان تارىزدى. «با­سىندا وار بىزبەن جاقسى قاتىناستا بولدى»، – دەيدى حاببارد وڭتۇستىك افريكالىق پروكۋرور­لارمەن ەكستراديتسيياعا دايىندالعان العاشقى بايلانىستاردى ەسىنە الىپ. سوسىن، بەلگىسىز سەبەپتەردەن، وار بيلىگى مەن اقش ادىلەت مينيسترلىگى اراسىنداعى رەسمي قاتىناس سۇي­ىلىپ كەتتى. حاببارد ونىڭ سەبەبىنىڭ بىرى – كريۋگەر سوت پروتسەسى بولۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلەدى. (وار-دىڭ مەملەكەتتىك باس پروكۋرو­رى «سوت شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان ىس» دەپ National Geographic-كە سۇحبات بەرۋدەن باس تارتقان).

ەنەكە – مەنىڭ جانۋارىم

گرەنەۆالدتىڭ پيكاپىنا وتىردىق تا، ونىڭ شارۋاشىلىعىن ارالاۋعا شىقتىق.

گرەنەۆالد اراب جىلقىلارىمەن قاتار، ەنەكە، يمپالا، مۇيىزتۇمسىق، بۇلعىن-بوكەن، كوگىلدىر قۇنۋ اسىرايدى ەكەن. بوكەندەرىنىڭ ىرى، يرەكتەلگەن مۇيىزىنە اق تۇستى ترۋبا كي­گىزىپ قويىپتى، ساتىلىمعا زاقىمدالماي شىقسىن دەگەنى.

گرەنەۆالد، سونداي-اق ۇلكەن سۇرانىسقا يە التىن قۇنۋ، ەرتوقىمدى يمپالا، قارا يمپالا تارىزدى ديزاينەرلىك جانۋارلار دا اسىرايدى. بۇل جانۋارلاردىڭ بويىنداعى گەندەر با­سىلىڭقى (رەتسەسسيۆتى)، تۇر-تۇستەرىنىڭ ادەتتەن تىس بولۋى دا سوندىقتان. بۇل – جانۋارلار پوپۋلياتسيياسىنا قاۋىپ توندىرەتىن ىس، افريكا كاسىبي اڭشىلار اسسوتسياتسيياسى «تۇرلى-تۇستى نۇسقالاردى اۋلاۋدى» ەتيكاعا جات سانايدى.

ەنەكە – افريكانىڭ ەڭ قاۋىپتى سۇتقورەك­تىلەرىنىڭ بىرى، بىراق گرەنەۆالد ولاردىڭ ارا­سىندا پيكاپىن وڭاي جۇرگىزىپ كەلەدى. «ەنەكە – مەنىڭ جانۋارىم»، – دەيدى ول سۇيىنىپ.

تۇيمەنى باسىپ قالىپ ەدى، تاعى بىر شار­باقتىڭ قاقپاسى سىرعىپ اشىلدى. بىر توپ ىرى بۇقالارعا جاقىندادىق. مىنا بىرەۋى التى ميلليونداي رەند (400 000$) تۇرادى. ال انا بىرەۋىنىڭ باعاسى 675 000$. ىرى ەركەككىندىك­تىلەر سۇزىسۋدىڭ ورنىنا ويناقتاپ شاۋىپ جۇر.

مەن ۇزاق ۋاقىت بويى تۇسىنە الماعان جايت گرەنەۆالد جانۋارلاردىڭ باعاسىن ايتقاندا ايقىندالدى: گرەنەۆالدتىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن وڭتۇستىك افريكالىقتاردىڭ ويىنشا، ەگەر سىز وز جەرىڭىزدەگى جانۋاردى ولتىرسەڭىز، وندا براكونەر ەمەسسىز. «مەنىڭ براكونەر ەمەس ەكەنىمدى بارى بىلەدى. مۇيىزتۇمسىق سي­ياقتى جانۋار مەنىكى بولۋى تيىس. قۇدۋ، ەنەكەگە نە ىستەسەم، وعان دا سونى ىستەي الامىن. ول جانۋاردى ساتىپ السام، ول مەنىڭ مەنشىگىم بولعانى. ەگەر سىز مۇيىزتۇمسىق اتقىڭىز كەل­سە، ول – مەنىڭ فەرمامداعى مۇيىزتۇمسىعىم. ەگەر مەن سىزگە ونى اتۋعا رۇقسات بەرسەم، سىز ونى اتا الاسىز».

گرەنەۆالد «زاڭدى» دەگەن سوزدى بىلاي تۇسىنەدى ەكەن: مۇيىزتۇمسىق مەنىكى عوي.

مۇيىزتۇمسىق پاتشاCى

يوحان حيۋم – دۇنيە جۇزىندەگى مۇيىزتۇمسىعى ەڭ كوپ ادام. ول مۇيىزتۇمسىق وسىرۋمەن 1995 جىلدان اينالىسىپ كەلەدى، قازىر 1300 باس مۇيىزتۇمسىعى بار. رانچوسى يوحاننەسبۋرگ­تىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا قاراي 150 شاقىرىم كلەركسدورپ دەگەن جەردە ەكەن. «13 – ساتسىز سان» دەدى ول ماعان جاڭادان تولدەگەن مۇي­ىزتۇمسىق بار ما ەكەن دەگەن ۇمىتپەن كومپيۋ­تەرىندەگى مالىمەتتەردى تەكسەرىپ جاتىپ.

مەن ونى بىلاي اڭگىمەگە تارتتىم: «قۇتقارۋ كەرەك بولسا، مۇيىزتۇمسىقتاردى ىبىلىستەن دە ساتىپ الار ەدىم دەيدى ەكەنسىز عوي».

«مەنىڭ مۇيىزتۇمسىقتارىمنىڭ تىزىمدەرىن قاراساڭىز، «دگ» دەگەندى جيى كەزدەستىرەسىز» دەپ جاۋاپ بەردى ول. «ول جۇزدەن استام مۇي­ىزتۇمسىق دەۆي گرەنەۆالدتان الىنۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى. مەن ونى جوققا شىعارماي­مىن. جاسىراتىن ەشتەڭە جوق، ول مۇيىزتۇم­سىقتاردىڭ كوبىسى قازىر ولىپ قالعان دا بولار». (گرەنەۆالد ايىپتالعان قىلمىستارعا حيۋم­نىڭ ەش قاتىسى جوق).

وار-داعى جەكە مەنشىك مۇيىزتۇمسىقتار­دىڭ بەستەن بىر بولىگىن حيۋم اسىرايدى. حيۋم مۇيىزتۇمسىق اسىراۋدىڭ وڭاي ەكەنىن ايتادى. ار اپتا سايىن جۇمىسشىلارى 10-15 مۇيىزتۇم­سىققا ناركوز سالادى، ولار تالتىرەكتەگەندە كومەك كورسەتەدى، سوسىن مۇيىزدەرىن كەسىپ الىپ، قايتا وڭالدىراتىن دارى ەگەدى، ودان كەيىن مۇيىزدەر قارۋلى كۇزەتپەن قاۋىپسىز جەر­گە اپارىلادى. جىلىنا ار مۇيىزتۇمسىقتان ەكى كەلىگە دەيىن مۇيىز الىنادى، مۇيىز ار 20 ايعا جۋىق ۋاقىتتا بىر رەت كەسىلىپ تۇرادى. حيۋم مۇنداي جۇمىسپەن جىلدار بويى اي­نالىسىپ كەلەدى، سودان بەرى بەس توننا مۇيىز جينالعانى ەسەپتەلدى. حيۋم ونى كۇندەردىڭ كۇنىندە زاڭدى تۇردە كەلىسىن 10 000 دوللار­دان ساتام دەپ ۇمىتتەنەدى، ال ول دەگەنىڭىز 45 ميلليون دوللارداي اقشا.


Bryanpic-bw-2

Brentbw

الايدا مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋ – زاڭسىز، ال تىرى مۇيىزتۇمسىقتان اقشا جاساۋعا بولا­دى. سوعان وراي، حيۋم تىرى مۇيىزتۇمسىقتاردى ۆەتنامعا ەكسپورتقا شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە حيۋم ۆەت­نامنىڭ ەڭ باي ادامى فام نات ۆيونگتىڭ Vinpearl دەپ اتالاتىن كومپانيياسىنا جۇز مۇيىزتۇمسىق ساتۋ جونىندە كەلىستى.

وار-دا تىرى مۇيىزتۇمسىقتى ەكسپورتقا شىعارۋ – زاڭدى، ۇكىمەت كەلىسىم بەرگەن. حيۋمنىڭ فەرما مەنەدجەرىنىڭ ايتۋىنشا، جابايى مۇيىزتۇمسىقتىڭ ارقايسىسىنا 400 گەكتار جەر قاجەت. بىراق حيۋمنىڭ ولاردى قورادا وسىرۋ رۇقساتى بار، جانۋارلارعا قو­سىمشا جەم بەرەدى، بىر مۇيىزتۇمسىققا ۇش گەكتار عانا جەر بولە الادى. Vinpearl سافا­ري-ساياباعى بىر بولىگىن تۇگەل مۇيىزتۇمسىق وسىرۋگە ارناعان.

2015 جىلى 7 جەلتوقساندا Vinpearl كوم­پانيياسىنىڭ وكىلى وار-داعى ۆەتنام ەل­شىسىمەن بىرگە حيۋمنىڭ مۇيىزتۇمسىقتاردى ەكسپورتقا شىعارۋ وتىنىشىنە كەلىسىم سۇراپ، وار بيلىك باسشىلارىمەن كەزدەستى.

براكونەرلەردەن قورعاۋعا كوپ اقشا جۇمساي المايتىن پورت ەليزابەت ماڭايىنداعى رانچەر مىنا مۇيىزتۇمسىقتى قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتە الاتىن وپەراتورعا ساتتى. جاڭا مەكەنىنە اپاراتىن 20-ساعاتتىق جولدا سابىر ساقتاۋى ۇشىن ونىڭ كوزىن بايلاپ، قۇلاقتارىن تىعىنداي¬دى، تىنىشتاندىرعىش دارى ەگەدى جانە ۆەتەرينار بىرگە ەرىپ بارادى.

براكونەرلەردەن قورعاۋعا كوپ اقشا جۇمساي المايتىن پورت ەليزابەت ماڭايىنداعى رانچەر مىنا مۇيىزتۇمسىقتى قاۋىپسىزدىكپەن قامتاماسىز ەتە الاتىن وپەراتورعا ساتتى. جاڭا مەكەنىنە اپاراتىن 20-ساعاتتىق جولدا سابىر ساقتاۋى ۇشىن ونىڭ كوزىن بايلاپ، قۇلاقتارىن تىعىندايدى، تىنىشتاندىرعىش دارى ەگەدى جانە ۆەتەرينار بىرگە ەرىپ بارادى.

حاتتا سولتۇستىك باتىس پروۆينتسيياسىندا اۋىلدىق، قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ دەپار­تامەنتى بىلاي دەپ مالىمدەمە جاسادى: «Vinpearl كومپانيياسى كەمىندە 100 مۇي­ىزتۇمسىقتى الىپ كەتۋدى جانە ولاردى 15 گەكتار (37 اكر) جەردە وسىرگىسى كەلەتىنى اي­تىلعان. Vinepearl الەمدەگى مۇيىزتۇمسىعى ەڭ كوپ حايۋاناتتار باعى نە ساياباققا يە بولعىسى كەلەدى دەلىنگەن. ۇكىمەت حيۋمنىڭ وتىنىشىن قابىلدامايدى. دجوان كريۋگەردىڭ سوت پروتسەسىندە سەرىكتەس ايىپتاۋشى رەتىندە قاتىسقاندا ول ەلدەگى 2009 جىلى مۇيىزتۇمسىقتى ساتۋعا تىيىم سالۋدى الىپ تاستاۋعا ۇيىتقى بولدى. حيۋم وز ىسىنىڭ قاراپايىم تەحنيكالىق جاقتارىنا سۇيەنەدى. ول: «مو­راتوريي جارييالاپ، تىيىم سالماس بۇرىن ۇكىمەت حالىقتى حاباردار ەتىپ، الەمدەگى ەڭ ىرى مۇيىزتۇمسىق فەرماسىمەن، ياعني مەنىمەن اقىلداسۋى كەرەك ەدى»، – دەيدى.

2015 جىلى، 22 قىركۇيەكتە دۇنيەجۇزىلىك مۇيىزتۇمسىق كۇنى حيۋمنىڭ ىسى تىڭدالدى. ول سوتتا جەڭىپ شىقتى، بۇل گرەنەۆالد ۇشىن جاقسى جاڭالىق بولدى، ۇكىم ەكى رەت قارا­لىپ، قولداۋ تاپتى، ۇكىمەت اقىرعى اپەلليا­تسييا بەردى جانە تىيىم سالۋ ىسى ناتيجەنى كۇتىپ، كۇشىندە قالدى.

يوحان حيۋمنىڭ رانچوسىندا جەم جەپ جاتقان مىنا مۇيىزتۇمسىقتار¬دىڭ مۇيىزى جاقىندا كەسىلدى. مۇيىزتۇمسىق مۇيىزدەرىنىڭ پىل سۇيەگىنەن ايىرماشىلىعى، ەگەر دۇرىس كەسىلسە، وندا ولار قايتا وسەدى. حيۋمنىڭ ساقتاۋىندا بەس توننا مۇيىز بار جانە ولار شامامەن 45 ملن. $ پايدا اكەلۋى مۇمكىن دەپ كۇتىلۋدە.

يوحان حيۋمنىڭ رانچوسىندا جەم جەپ جاتقان مىنا مۇيىزتۇمسىقتار¬دىڭ مۇيىزى جاقىندا كەسىلدى. مۇيىزتۇمسىق مۇيىزدەرىنىڭ پىل سۇيەگىنەن ايىرماشىلىعى، ەگەر دۇرىس كەسىلسە، وندا ولار قايتا وسەدى. حيۋمنىڭ ساقتاۋىندا بەس توننا مۇيىز بار جانە ولار شامامەن 45 ملن. $ پايدا اكەلۋى مۇمكىن دەپ كۇتىلۋدە.

گرەنەۆالد پەن حيۋم مۇيىزتۇمسىق مۇي­ىزىن ساتۋعا دايىندالۋدا. وتكەن جىلعى سوت­تاعى جەڭىستەن كەيىن، گرەنەۆالد حيۋمنىڭ مۇيىز قورىن كورسەتۋگە سەگىز ازييالىقتى اكەل­گەنىن ايتتى. «بەس-التى جاستاعى بالالاردى ويىنشىق دۇكەنىنە اكەپ قويعانداي اسەردە بولدىم»، – دەيدى گرەنەۆالد سول كۇن تۋرالى.

دەگەنمەن جەرگىلىكتى تىيىم سالۋ ەرەجەسىن جويدىرتۋ مۇيىزتۇمسىقپەن اينالىساتىن باس­شىلار كۇرەسىنىڭ تەك جارتىسى عانا. ويتكەنى وار-دا ىس جۇزىندە مۇيىزتۇمسىق مۇيىزى نارىعى جوق، حالىقارالىق تىيىمدى جويۋ ولارعا دا قاجەت. بىراق ۆەتنامدا دا، قىتايدا دا مۇي­ىزتۇمسىق مۇيىزىن ساتۋدى زاڭداستىرۋعا رەسمي قىزىعۋشىلىق كورسەتپەگەندىكتەن، بۇل ەكىتا­لاي سيياقتى.

قاۋىپسىزدىك توبىنىڭ ەكى جىگىتى كۇن باتقاندا تىكۇشاقپەن حيۋمنىڭ رانچوسىنداعى مۇيىزتۇمسىقتاردى براكونەرلەر¬دەن قورعايدى. حيۋم رانچونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ۇشىن ايىنا 330 000 دوللار جۇمسايدى ەكەن، ونىڭ 200 000-ى مۇيىزتۇم¬سىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا كەتەدى.

قاۋىپسىزدىك توبىنىڭ ەكى جىگىتى كۇن باتقاندا تىكۇشاقپەن حيۋمنىڭ رانچوسىنداعى مۇيىزتۇمسىقتاردى براكونەرلەردەن قورعايدى. حيۋم رانچونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ۇشىن ايىنا 330 000 دوللار جۇمسايدى ەكەن، ونىڭ 200 000-ى مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا كەتەدى.

مۇيىزتۇمسىق مۇيىزى اۋىر سىرقاتتاردى ەمدەيتىن پاناتسەيا بوپ ەسەپتەلەتىنى حيۋمدى تولعاندىرمايدى. «قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىن ادامدار مەن ساتقان مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىن قابىلداپ، سوندا دا قايتىس بولسا، وعان مەن ۇيالمايمىن. دەمەك، ولارعا كومەكتەسپەگەنى. مەنىڭ ارتريتىم بار. پاناتسەيا دەگەندەردىڭ، كەم دەگەندە، التى تۇرىن قابىلدايمىن. ەشقايسىسى كومەكتەسپەيدى». دەۆي گرەنە­ۆالد ۇشىن ازىرگە جۇمىس ىستەيتىن وار-دىڭ زاڭ جۇيەسى. مۇيىزتۇمسىق مۇيىزىنە كەلگەندە ول سال ارتىق كەتەدى. «ەگەر مۇيىز ساتۋ زاڭداستىرىلسا، ونىمەن اينالىساتىن ەڭ باستى ادام مەن بولام»، – دەيدى ول.

    

پىكىر جازۋ