بوستاندىققا ۇمتىلعان قازاقتار

حح عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا قىتاي كوممۋنيستەرىنەن قۋعىن كورگەن دالا كوشپەندىلەرى 5000 شاقىرىمعا جۋىق جەردەگى كاشمىرگە باس ساۋعالاپ قاشتى.

حح عاسىردىڭ بەل ورتاسىندا قىتاي كوممۋنيستەرىنەن قۋعىن كورگەن دالا كوشپەندىلەرى 5000 شاقىرىمعا جۋىق جەردەگى كاشمىرگە باس ساۋعالاپ قاشتى.

اۆتورى: ميلتون دج. كلارك

كاشمىردەگى اتاقتى شريناگارعا كەل­گەن سول بوسقىنداردىڭ اراسىندا بىر جىلىمدى وتكىزدىم. ولار ور­تالىق ازييا توپىراعىن مىڭداعان جىلدار بويى مەكەندەپ كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ وكىلدەرى ەكەن.

مەنى قوناق ەتكەن قايسار رۋحتى ۇي يەلەرى كوممۋنيستىك بيلىكتەن قاشىپ، قىتايداعى شىڭ­جاڭ پروۆينتسيياسىنان قونىس اۋدارعان، اتتىڭ جالىندا وسكەن كوشپەندىلەردىڭ ۇرپاقتارى ەدى.

ايەلىم ەكەۋمىز قاسىرەتى مەن قاسيەتى بىردەي ۇلى كوش جولىنداعى وسى حالىقتىڭ جاقىن دوسىنا اي­نالدىق. ۇزاق جولعا شىڭجاڭنان 4000 ۇي شىققان ەكەن، سولاردىڭ 350-ى عانا كاشمىرگە جەتىپتى.

كاشمىردەگى ومىر. يمميگرانتتاردىڭ تاعدىرى شەشىلگەنگە دەيىن كاشمىر بيلىگى قايىرىمدىلىق كورسەتىپ، ولاردى دجەلام وزەنى جاعاسىنداعى بەكىنىسكە پانالاتتى.

باستارىنداعى قاسىرەتكە قاراماستان، قازاقتاردىڭ ۇنجىرعاسى تۇسكەن جوق. بىزدى قۇشاق جايا قارسى الدى، ۋاقىت وتە كەلە بىر-بىرىمىزگە باۋىر باسىپ كەتتىك. ولارمەن ەتەنە ارالاسىپ، قازاق تىلىن ۇيرەنگەن تۇڭعىش امەريكالىق، بالكىم، مەن بولارمىن.

جازدا ولار شريناگار قالاسىنىڭ ىستىعى مەن شاڭىنان قاشىپ، جايلاۋعا كوشتى. كاشمىردەن ۋاقىتشا مىنىسكە العان اتتارىمەن تاۋ ەتەگىندەگى جايلاۋعا جەتىپ جايعاسىپ، راقاتتانا ۋاقىت وتكىزدىك.

قازاقتار تۇسى جىلى كىسىنى بوتەنسىمەي، ارقاشان قۇشاق جايا قارسى الادى. داستۇر بويىنشا، سۇلتان شارىپ (ورتاداعى) ايەلىم ەكەۋمىزدى جايلاۋداعى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. تۇندە كيىز بەن اڭ تەرىلەرى توسەلگەن توسەك-ورنىمىزدى ۇي يەلەرىنەن جىبەك شىمىلدىق بولىپ تۇردى.

قازاقتار تۇسى جىلى كىسىنى بوتەنسىمەي، ارقاشان قۇشاق جايا قارسى الادى. داستۇر بويىنشا، سۇلتان شارىپ (ورتاداعى) ايەلىم ەكەۋمىزدى جايلاۋداعى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. تۇندە كيىز بەن اڭ تەرىلەرى توسەلگەن توسەك-ورنىمىزدى ۇي يەلەرىنەن جىبەك شىمىلدىق بولىپ تۇردى.

«تيان-شانداعى جايلاۋىمىزعا ۇقسايدى ەكەن»، – دەيدى رۋ كوسەمى قاليبەك. باۋرايى كوكوراي شالعىن، اڭعارلارىنان سىلدىرلاپ، كاۋسار مولدىر بۇلاق اققان، توسى شىرشالى-ارشالى ورمانمەن كومكەرىلىپ، ۇشار باسىنا اپپاق قاردان مالاقاي كيگەن كەرەمەت جەر.

جاز جايلاۋعا شىققاندا قازاقتار بىر جەڭىلدەپ قالادى ەكەن! تابيعاتتىڭ ۇي­رەنشىكتى سۇلۋ تىرشىلىگىنە قايتا ورالىپ، بىر-بىرىمەن قالجىڭداسىپ، كۇلىپ-ويناپ مارە-سارە بوپ جاتىر. جاقىندا عانا كورگەن اۋىرتپالىقتارى بىر ساتكە ۇمىت بولعانداي.

جايلاۋدا – قاليبەكتىڭ كيىز ۇيىندەمىن. جاڭبىرلى كۇندەردىڭ بىرىندە ول سۇلتان شارىپ دەگەن رۋباسىنى جانە تاعى بىرنەشە يگى جاقسىلاردى ۇيىنە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ، وتكەن كۇندەردى ەسكە الۋعا شاقىردى.

بىر توپ قازاق جىگىتتەرى ورتا­داعى تۇتىنى بۇرقىراعان وشاقتى اينالا وتىردى. باستارىندا اڭ تەرىسىمەن ادىپتەلىپ، كوك، قىزىل، كەيبىرىندە كۇلگىن جىبەكپەن كومكەرىلگەن شوشاقاي تىماق.

ۇزىن توندارىنىڭ ەتەگىنىڭ استىنان جۇمساق ەتىكتەرى جىلتىرايدى. بىرى مالداس قۇرىپ، كەيبىرى قىزىل كىلەمگە جانتايعان جاس جىگىتتەر بىر-بىرىمەن قالجىڭداسىپ، الدارىنداعى مول دا سەمىز ەتتى الاقاندارىمەن تولتىرا اساۋدا.

ايەلدەر شىنى ىدىسقا شاي جانە كىلەگەي قۇيىپ بەرۋدە. (كاشمىردە كوشپەندىلەردىڭ سۋسىنى – قىمىزدى تابۋ قيىن). ماعان قوناق رەتىندە قۇرمەت كورسەتىلىپ، اعاش تەگەنەگە سالىنعان قويدىڭ باسى تارتىلدى. اسقا باتا جاسالعاننان كەيىن رۋ كوسەمى ەتتىڭ ەڭ سىيلى جەرىن كەسىپ الىپ، الدىما قويدى.

قازاق – كەڭ تاراعان حالىق. بۇلار كىمدەر؟ ولاردى تۋعان جەرىنەن بەزۋگە ماجبۇر ەتكەن قانداي ساياسات؟

تۇركىتەكتەس بۇگىنگى قازاقتاردىڭ دەنى قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىندا تۇرادى. قىتايدان كاسپيي تەڭىزىنە دەيىن سوزىلاتىن بۇل اۋماقتى بىرنەشە ميلليون قازاق مەكەندەيدى.

بۇگىندە قازاقتاردىڭ كوشپەندى تايپالارى باتىس قىتايدىڭ شىڭجاڭ پروۆينتسيياسىنداعى حالىقتىڭ ون پايىزىن قۇرايدى. جەر اۋماعى تەحاستان ەكى جارىم ەسە ۇلكەن، ال حالىق سانى تەحاستىڭ جارتىسىنداي عانا بولاتىن شولەيت شىڭجاڭ 1949 جىلى قىتاي كوممۋنيستىك بيلىگىنىڭ قولاستىنا كىردى. بوستاندىعىنا قا­تەر تونگەن كوپ قازاق كوممۋنيستىك بيلىككە باعىنعاننان گورى باسقا جەرگە كوشىپ كەتۋدى جون كوردى.

شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەنىنەن مەن 1951 جىلعا دەيىن حابارسىز ەدىم. سول كۇزدە، گارۆاردتا وقىپ جۇرگەن كەز­دە باتىس قىتايدىڭ كوممۋنيستىك بيلىگىنەن قاشىپ، كاشمىرگە كەلگەن قا­زاقتار تۋرالى جازىلعان ماقا­لاعا تاپ بولدىم.

بۇل جەردە وزىم ۇشىن ەكى مۇمكىندىك بولدى. بىرىنشىسى – قوعامدىق قارىم-قاتىناستار سالاسىنداعى دوكتورلىق ديس­سەرتاتسييامدى مۇسىلمان ەلىن مىسالعا الىپ زەرتتەۋ بولسا، ەكىنشىسى – قۋعىن-سۇرگىندى باسىنان وتكىزگەن جانداردىڭ ايتقانىن وز اۋزىنان ەستۋ.

بوسقىنداردىڭ كاشمىر استا­ناسى شريناگارعا كەلگەنىنە تورت-اق اي بولعان­دا مەن قاليبەكتىڭ ۇيىندە، قازاقتىڭ سول بىر باتىرىمەن دوستىق ىم-يشارامەن جانە ۇيرەن­گەن بىرنەشە سوزبەن تۇسىنىسىپ وتىردىم.

سەرگەلدەڭگە تۇسكەن ومىر – اي . . . جايلاۋدا – كيىز ۇيدى توپەلەپ جاتقان جاڭبىر­دا سۇلتان شارىپتى تىڭداپ وتىرمىز.

ول شاي قۇيىلعان كەسەمە بىر تۇيىر سارى ماي­دى سالىپ جىبەرىپ: «بارىس جىلىنىڭ باسىن­دا جانىمحان مەن وسپان باتىر بىزدى شىعىس تيان-شانداعى باركولگە ۇلكەن جيىنعا شاقىردى. كوممۋنيستەر بيلىكتىڭ تىزگىنىن مىقتاپ ۇستاعان شاق. باسشىلارىمىز قاي جولدى تاڭداۋدى شەشۋ كەرەكتىن»، – دەپ سوز باستادى.

1949-50 جىلدىڭ كۇزى مەن قىسىن قازاقتار كوممۋنيستەرمەن ۇزاق تا، قيىن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋمەن وتكىزدى. ولار كوممۋنيستەردەن دىن بوستاندىعىن، سالت-داستۇرلەردىڭ ساقتالۋىن جانە شىڭجاڭ جەرىندە وز ەرىكتەرىمەن قونىس اۋدارۋ قۇقىعىنىڭ ساقتالۋىن تالاپ ەتكەن بولا­تىن. بىراق جاڭا بيلىك قازاقتاردىڭ باسى بىرىگىپ كەتۋىنەن قورقىپ، وعان جول بەرمەۋگە تىرىستى.

ىلبىس تەرىسىنەن تون كيگەن قازاق كوسەمى. قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن جانە اتتىڭ قۇلاعىندا وي-نايتىن قاليبەك شىڭجاڭنان كاشمىرگە اتتانعان ۇش رۋدىڭ بىرىنىڭ جەتەكشىسى. باسىندا تۇلكى تىماق، اياعىندا جۇمساق تەرىدەن تىگىلگەن ساپتاما ەتىك، التىن-كۇمىسپەن ادىپتەلگەن ەردىڭ ۇستىندە نىق وتىر.

ىلبىس تەرىسىنەن تون كيگەن قازاق كوسەمى. قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن جانە اتتىڭ قۇلاعىندا وي-نايتىن قاليبەك شىڭجاڭنان كاشمىرگە اتتانعان ۇش رۋدىڭ بىرىنىڭ جەتەكشىسى. باسىندا تۇلكى تىماق، اياعىندا جۇمساق تەرىدەن تىگىلگەن ساپتاما ەتىك، التىن-كۇمىسپەن ادىپتەلگەن ەردىڭ ۇستىندە نىق وتىر.

قازاقتاردىڭ كوبى باركول كەڭەسىنە قاتىسۋ ۇشىن ۇزاق جول جۇرىپ كەلدى. قىسقى بوراندا مالدىڭ كوبى قىرىلىپ قالدى. قوزداپ جاتقان قويلاردى جىلى جەرگە اپارۋ مۇمكىن بولمادى. بۇل قازاقتار ۇشىن «قار توسەنىپ، مۇز جاستانعان» زوبالاڭ شاق ەدى.

1950 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىنگى حالىق تۇر­مىسى جاقسى-تۇعىن. الى قارى ەرىپ ۇلگەرمەگەن كەڭ جازىققا مىڭداعان ەل كەپ قونىستاناتىن. ۇلدارى اكەلەرىنىڭ شاڭىراعىنا قوڭسى قونىپ، شاقىرىمدارعا cامالاداي بوپ كيىز ۇي تىگىلەتىن.

سۇلتان شارىپتىڭ اۋىلىندا، كەم دەگەندە، 15 000 كىسى، 60 000 قوي، 12 000 جىلقى، 7000 باس ىرى قارا جانە مىڭنان استام تۇيە بولاتىن. بارىس جىلىنىڭ 28 ناۋرىزىندا مىڭعا جۋىق رۋ اقساقالدارى تۋعان جەر – ال­تىن بەسىگىن تاستاپ، وڭتۇستىكتەگى ۇندىستانعا كوشۋگە بەل بۋدى.

بىر اپتادان كەيىن كەڭەس قازاق اۆتونومييالىق مەملەكەتىن قۇرىپ، جانىمحاندى – ەلباسشى، ال وسپان باتىردى قولباسشى رەتىندە تاعايىندادى. ەكى باسشى دا بيلىك با­سىندا ۇزاق بولا المادى، دۇنيەدەن ەرتە وزدى.

باركولدەگى ار ۇي، ار ازامات، ار انا، ار بالا ۇلت رەتىندە ىدىراپ كەتۋ قاۋپىن سەزدى. الاي­دا قازاقتار ۇلتتىق بولمىس پەن كۇندەلىكتى ادەت-عۇرىپتارعا بەرىك ەدى. ەرەسەكتەر مال باقتى، قارتتار ولاردىڭ تىلەۋىن تىلەدى، ال بالا­لار ويىن قۋدى – بارى ادەتتەگىدەي جۇرىپ جاتتى.

ساۋىردىڭ ورتاسىندا باركولدەگى اۋىلعا اياق استىنان كوممۋنيستەر باسا كوكتەپ كىردى. مۇزداي قارۋلانعان اسكەر ايەلدەر مەن بالا­لارعا تەزدەتىپ ۇيلەرىن جىعىپ، مالىن ايداپ، تاۋعا كەتۋىنە بۇيرىق بەردى.

وزدەرىنەن كۇشى باسىم جاۋعا ەتى ۇيرەنىپ قالعان قازاقتار ۇشىن بۇل ەشقانداي ۇرەي تۋعىزعان جوق. ۇرانداعان باتىرلار وزدەرىن اياماي، جاۋعا بارىنشا قارسىلىق كورسەتتى. قازاق مەر­گەندەرى «بىر وق ۇشسا – بىر دۇشپان جوق» دەيدى. بىراق جاڭا قارۋ-جاراقپەن قارۋلانعان جاۋدى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. جۇزدەگەن قازاق مەرت بولدى.

تىرشىلىگى ات جالىندا وتەتىندىكتەن كوشپەن¬دىلەر ىدىستى تەمىر، تەرى، اعاشتان جاساي¬دى. قازاقتار شاينەكتى وتقا قويىپ، شايدى ىستىق ەتىپ باپتاپ ىشەدى. ادەتتە، شاي سۇت¬پەن دەمدەلىپ، ماي نەمەسە تۇز قوسىلادى.

تىرشىلىگى ات جالىندا وتەتىندىكتەن كوشپەن¬دىلەر ىدىستى تەمىر، تەرى، اعاشتان جاساي¬دى. قازاقتار شاينەكتى وتقا قويىپ، شايدى ىستىق ەتىپ باپتاپ ىشەدى. ادەتتە، شاي سۇت¬پەن دەمدەلىپ، ماي نەمەسە تۇز قوسىلادى.

بىر كەزدە كوسەمدەردىڭ «جانىبەك!» دەگەن ۇرا نى ەستىلدى. جانىبەك – وسى رۋلاردىڭ بۇرىنعى وتكەن باتىرىنىڭ اتى. «شەپتى بۇزىڭدار دا، قاشىڭدار!». بارىنەن ايىرىلعان، السىرەگەن، ىزا كەرنەگەن حالىق وڭتۇستىككە قاراي جوڭكىلدى.

سۇلتان شارىپتىڭ ايتۋىنشا، باركولدەگى 15 000 ادامنىڭ 12 600-ى ولىپ، تۇتقىنعا تۇسىپ، حابارسىز كەتتى. بىرازى تاۋ-تاستىڭ اراسىنا كىرىپ جان ساقتادى. ولار الى دە سول جەرلەردە تىعىلىپ جۇرۋى مۇمكىن.

ىز-تۇسسىز كەتكەندەردىڭ ىشىندە قازاقتىڭ جاڭا باسشىسى جانىمحان دا بار بولاتىن. ول قىتاي كوممۋنيستەرىمەن پەي شاندا (سولتۇستىك تاۋلار) بولعان قاقتىعىستا تۇتقىنعا تۇستى. سوسىن ونى اسىعىس ۇرىمشى­گە اپارىپ، 1951 جىلدىڭ اقپا­نىندا ولىم جازاسىنا كەستى. ەكى اي وتە قازاقتاردىڭ ەكىنشى قول­باسشىسى وسپان باتىردى دا سو­لاي «ايىپتاپ»، ازاپتاپ ولتىردى.

1117026

جاراقاتتى جازعان قۇلىن­نىڭ ىشەك – قارنى. ول قاقتىعىستا جەتى-اق ادام امان قالدى: ولاردىڭ ىشىندە جانىم­حاننىڭ ەكى بالاسى ماجيت پەن دالەلحان بار. شايقاس بارىسىندا دالەلحان جارالانىپ، باسقالاردان اداسىپ قالدى. ار­تىنان ماجيت مەن اتاقتى نۇرعوجاي باتىر ونى تاۋدان تاۋىپ الدى.

«باۋىرىم اۋىر جاراقاتتانىپ قالعان ەدى، نۇرعوجاي باتىر بىر قۇلىندى سويىپ، ونىڭ ىشەك-قارنىمەن دالەلحاننىڭ جاراسىن ورادى. قۇلىننىڭ ىشەك-قارنى مايلى بولعاندىقتان، ارام قاندى سورىپ الادى. كۇش جيناپ الۋ ۇشىن بىز دە قۇلىننىڭ ەتىن جەدىك. ول – قازاقتار ۇشىن جەڭسىك اس»، – دەپ ەسكە الادى ماجيت.

امان قالعاندار امالىن تاۋىپ بوسقىندارعا قوسىلدى. وسپان باتىر، سۇلتان شارىپ جانە دالەلحاننىڭ باسشىلىعىمەن قارا نوردىڭ جانىنداعى گانسۋ پروۆينتسيياسىنا جەتتى.

ولار قالىڭ دۋالمەن قورشالعان دۋنحۋان قالاسىنان 19 شاقىرىم جەردەگى مىڭ بۋددا قاسيەتتى ۇڭگىرلەرىنەن وتتى. ول جەردە ەكى شاقى­رىمداي جەر اۋماعىندا ارانىڭ ۇياسىنداي بو­لىپ ىشىندە تۇرلى فرەسكالار مەن مۇسىندەرى بار 500 ۇڭگىر ورنالاسقان.

دۋنحۋاننىڭ وڭتۇستىگىندە باركولدىك بوسقىندار بولەك كەتتى. وسپان باتىر قانانمبال ماڭىنداعى تاۋدا قالۋدى جون كوردى. «بولىنىپ قالعاندار بىزدى وسىننان تابادى، كۇتەمىز»، – دەدى وسپان باتىر.

سۇلتان شارىپ پەن دالەلحان قولباسشىنى وز­دەرىمەن بىرگە وڭتۇستىككە قاراي جۇرۋگە ۇگىتتەدى. بىراق وسپان باتىر وز شەشىمىن وزگەرتپەدى. بۇل ولاردىڭ سوڭعى كورىسۋى ەدى.

1117022

مال جۇرىستى باياۋلاتتى. بوسقىندار تالاي شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ، تاۋ-تاستاردان، يەسىز قۋ مەكيەن دالادان، بىردە كوكوراي شالعىندار­دان، بىردە سۇرعىلت قۇمداردان وتىپ كەلە جاتتى. مال باسەڭ جۇرەتىندىكتەن ولار قۋعىنشىلاردان الىس ۇزاپ كەتە المادى. كەيدە كوممۋنيستەردىڭ شاعىن توپتارى شابۋىلداپ تۇردى. بوسقىنداردى اتقا شە­بەر مىنگەندىگى عانا قۇتقارىپ وتىردى.

شۇرايلى، قورعانۋعا ىڭعايلى جەرلەرگە كەلگەندە كوش بىرنەشە كۇن ايالداپ، الدەنىپ، تىنىستاپ الاتىن. مۇنداي كەزدە كۇندەلىك­تى تىرلىك بۇل ەلدىڭ ۇيرەنىپ قالعا­نىنان سال ەرەكشە بولاتىن.

ايەلدەر مەن قىزدار ات-تۇيەلەردەگى جۇك­تەردى تۇسىرىپ، قۇرعاق جەرگە دەمدە كيىز ۇيلەر تىگىلەتىن.

قازاقتىڭ كيىز ۇيى دالا تىرشىلىگىنە كەرە­مەت جىمداسادى. ول قىستىڭ ساقىلداعان سارى ايازى مەن جازدىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنان، جاۋىن-شاشىننان جاقسى قورعايدى.

ۇيدىڭ ىشىنە ىلىنگەن شىمىلدىقتار تۇرعىن­داردىڭ ارقايسىنىڭ وز ورىن كورسەتىپ تۇرادى. قاليبەك سىندى كوسەم تۇندە ايۋ تەرىسى توسەلگەن ەكى كورپەسى بار كەڭ توسەكتە دەمالادى. باسىنا ۇلكەن قۇس جاستىق جاستانادى.

سۇيكىمدى سابي. بۇل سابي ومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىن تال بەسىكتە، جىلى كورپە مەن قالى كىلەمگە ورانىپ وتكىزەدى. موينىندا تىل-كوزدەن قورعاۋ ۇشىن قۇران اياتتارى جازىلعان كىشكەنتاي تەرى تۇمار تاعۋلى. كەيىن، اپكەسى سيياقتى ول دا كەۋدەسىنە كۇمىس تەڭگە مەن تۇيمە تاعاتىن بولادى.

سۇيكىمدى سابي. بۇل سابي ومىرىنىڭ العاشقى جىلدارىن تال بەسىكتە، جىلى كورپە مەن قالى كىلەمگە ورانىپ وتكىزەدى. موينىندا تىل-كوزدەن قورعاۋ ۇشىن قۇران اياتتارى جازىلعان كىشكەنتاي تەرى تۇمار تاعۋلى. كەيىن، اپكەسى سيياقتى ول دا كەۋدەسىنە كۇمىس تەڭگە مەن تۇيمە تاعاتىن بولادى.

نەگىزىندە، مۇسىلمان داستۇرى بويىنشا، قازاقەركەگىنىڭ تورت ايەلگە دەيىن الۋىنا بولادى، الايدا جاعدايى تومەن ادام بىر عانا ايەل الۋعا شاماسى جەتەدى. قاليبەكتىڭ ۇش ايەلى، كومەكشىسىنىڭ جانە سۇلتان شارىپتىڭ ەكىدەن ايەلى بار. بالالارى ەكى جىلعا سوزىلعان كوش كەزىندە دۇنيەگە كەلدى.

سونىمەن، قابىرعانى قايىستىرعان تاعدىردىڭ قيىندىعىنا، جاۋ شاپقىن­شىلىعىنا قاراماستان، ەل وزىنىڭ وڭتۇستىككە قاراي باستاعان ساپارىن جالعاستىرا بەردى. ەندى ولار اپتاپ ىستىق، كوز اشىرماي قۇم سۋىرعان جەل مەن سۋ تاپشىلىعىنا كەز كەلدى.

ولار الدىمەن ماحايعا، ودان سوڭ باتىستاعى گاسكول مەن تەمىرلىككە قاراي جۇردى. رۋ­باسىلار بۇل جەردە كوپ جىل بويى تىرشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان قۇسايىن تايجىنى تاۋىپ الدى. ولار ايىرىلعان مالدارىنىڭ ورنىن قۇسايىن قولىنان كەلگەنىنشە تولتىرىپ بە­رەرىنە سەنىمدى ەدى.

سول كەزدە تەمىرلىككە مەنىڭ دوسىما اينالعان قاليبەكتىڭ باستاماسىمەن ەلۋ شاقتى ۇي قازاق كەلدى. ۇرىمشى اينالاسىنداعى جايلاۋلاردا مال سوڭىندا جۇرگەن ولار باركولدە بولعان سۇمدىقتى ەستىپتى. رۋباسىلار حالقىن تەز ارادا تيان-شان­نان وڭتۇستىككە قاراي كوشىردى. ولاردىڭ دا ماقساتى قۇسايىن تايجىنىڭ ەلىمەن كەزدەسۋ بولدى.

دۇشپاننىڭ شابۋىلىمەن، جاعدايدىڭ قيىندىعىمەن كۇرە­سە وتىرىپ قاليبەكتىڭ كوشكەن ەلىنىڭ كورگەن قورلىعى سۇلتان شارىپ پەن دالەلحاننىڭ شىعىستا كورگەنىنەن دە اسىپ تۇستى. جازبالارىمدا قا­ليبەكتىڭ كومەكشىسى حامزانىڭ تاكلا-ماكاننىڭ شىعىس شەتىندەگى لوپ نور شولىنەن وتكەندىگى تۋ­رالى ەستەلىكتەرى بار.

حامزا: «كارتا بولماعاندىقتان بىز لوپ نورعا اپاراتىن وزەندى بويلاي جۇردىك»، – دەپ ەسكە الادى. بىز وتكەن توبەلەردە ادام مەن مال سۇيەكتەرى شاشىلىپ جاتتى. ارامىزداعىلار­دىڭ كوبى بىزدىڭ دە تاعدىرىمىز سونداي بولا­دى دەپ قايعىلاندى. بىراق ولارعا ولىم بىزدىڭ ەمەس، دۇشپاندارىمىزدىڭ تاعدىرى ەكەندىگىن ايتتىم. «العا قارايىق تا، اللاعا سەنىپ جولى­مىزدى جالعاستىرايىق»، – دەدىم.

بۇلاق پا، تۇزاق پا؟ حامزا اڭگىمەسىن ارى قاراي جالعاستىردى: «قىستا، شول دالادان وتىپ بارا جاتىپ بوراعان قار، قۇممەن ارپالىستىق. كوممۋنيستەر بىزدى قولعا تۇسىرەتىن تۇزاق رەتىندە قولداناتىن شىعار دەپ قورقىپ، سۋ كوزدەرىنە جولاماۋدى جون كوردىك. ال كىشكەنتاي قۇدىقتارداعى سۋ قا­تىپ قالعان بولاتىن. مۇزدى جارىپ، ەرىتىپ ىشىپ، وزىمىزبەن بىرگە مۇز كەسەكتەرىن الىپ جۇرەتىن ەدىك».

سۋرەتتە توستاعانعا قىمىز قۇيىپ وتىرعان جاس كەلىن. ول باسىنداعى قىزىل شالىسىن تۇڭعىش سابيىن دۇنيەگە اكەلگەنشە تاستامايدى. بالا تۋعاننان كەيىن ول ومىر بويى انالىق مارتەبەسىن ايعاقتايتىن اق باس كيىم كيەدى.

سۋرەتتە توستاعانعا قىمىز قۇيىپ وتىرعان جاس كەلىن. ول باسىنداعى قىزىل شالىسىن تۇڭعىش سابيىن دۇنيەگە اكەلگەنشە تاستامايدى. بالا تۋعاننان كەيىن ول ومىر بويى انالىق مارتەبەسىن ايعاقتايتىن اق باس كيىم كيەدى.

كەيبىرەۋلەر بىزدەن اجىراپ، اداسىپ، مۇز دا تابا الماي قالدى. باسىندا مالىنىڭ سۇتىن ىشتى. كەيبىرى ىرى قارا مەن قويىن سوي­ىپ، قانىن ىشتى. سوندا دا كوپ ادام قىرىلدى. جەتى كۇننەن كەيىن قۇسايىن تايجىنىڭ ادامدا­رىن كەزدەستىردىك. حالىق مارە-سارە بوپ قۋا­نىپ، بىر-بىرىنە تارتۋ جاساستى».

قۇسايىن تايجى تەمىرلىككە جەتكەندە قاليبەك پەن باسقا رۋباسىلارعا جىلقى، تۇيە، قوي، ىرى قارا بولىپ بەردى. بىراق قاليبەك ونى سىيلىق رەتىندە قابىلداعىسى كەلمەدى. قۇسايىن تايجىنىڭ بەرگەن جاقسى اتتارى مەن تۇيەلەرى ۇشىن، وعان وزىندە قالعان قويلارىن ايىرباسقا بەرۋدى جون كوردى.

قازاقتاردا جىلقى ساتۋدىڭ وزىندىك داستۇرى بار ەكەن. قاليبەك پەن قۇسايىن تايجى ايىرباسقا قويىلعان مالدى تولىعىمەن قاراپ، باعالاپ، دەلدالعا جۇگىندى. دەلدال ۇزىن جەڭ ىشىنە بىرەۋىنىڭ وڭ قولىن، بىرەۋىنىڭ سول قولىن تىعىپ ۇستاپ ەكى كوسەمنىڭ ورتاسىنا وتىردى.

ساۋساقتارىنىڭ قيمىلى ارقىلى قاليبەك وز شارتىن بىلدىردى، دەلدال بۇل ۇسىنىستى قۇ­سايىن تايجىگە دال سولاي جەتكىزدى. ول وز ويىن دا دال سولاي بىلدىردى. ساۋدا وسىلاي جۇردى، ۇشەۋى دە تىس جارماي، ۇندەمەي ويلانىپ وتى­ردى. قازاقتار بۇل ساۋدانى وڭايلاتىپ، اسى­را ماقتاۋدىڭ، كوپ سويلەۋدىڭ الدىن الادى دەپ سەنەدى. ساۋدا اياقتالعان سوڭ قاليبەك پەن قۇسايىن تايجى جاينامازدارىن اكەلدى دە، قۇبىلاعا قاراپ، قارتتارمەن بىرگە ەكىندى نامازىنا جىعىلدى. ال جاستار ەر-توقىمدا­رىن ازىرلەي باستادى.

بىرازدان كەيىن بىر توپ اتتى جىگىت كوكپار تار­تىسۋعا كىرىستى. سەركەنى ارى تارتىپ، بەرى تارتىپ تالاسىپ جۇر. بىر شەتتە بالالار «قىزبورى» وي­ناپ جاتىر. بىر بالا قاسقىردىڭ باسىنا ۇقساس باسكيىم كيىپ، قاتاردىڭ ەڭ سوڭىندا تۇرعان با­لانى تارتىپ اكەتۋگە تىرىسادى.

قازاقتىڭ ەر بالالارى التى-جەتى جاسقا تولعانعا دەيىن جاسىرىنباق، سوقىرتەكە نەمەسە «حان جاقسى ما؟» دەگەن قول شا­پالاقتايتىن ويىن وينايدى. ساداقپەن تىشقان اۋلايدى. وسى جاستا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى كىشىگىرىم ەر-توقىمعا قونىپ، اتقا مىنۋدى ۇيرەنەدى.

سۇلتان شارىپ پەن دالەلحان باستاعان بىر توپ بوسقىن 1950-51 جىلدىڭ قىسىندا تاجىنورعا كوشىپ كەتتى. ال قاليبەك وز ادامدا­رىمەن تەمىرلىك ماڭىندا قالدى.

«جاز – جۇماق، قىس – توزاق»، – دەيدى قازاق ماتەلى. جۇت كەزىندە نەمەسە قىستىڭ بورانى مەن قىتىمىر ايازىندا كوپ مال قىرىلىپ قالادى.

تاجىنوردا وتكىزگەن قىستىڭ بىرىندە جەردى كوك تايعاق مۇز قۇرساپ تاستادى، جۇرت وزى دە ازايىپ قالعان مالدىڭ كوبىن سويۋعا ماجبۇر بولدى. بۇل اياق استىنان ەتتىڭ تىم كوبەيىپ كە­تۋىنە الىپ كەلدى. ەل ۇي-ۇيدى ارالاپ، ەت تاراتىپ كەتتى.

جايلاۋدا كەز كەلگەن تاماقتىڭ دامدىلىگىن سەزىنەسىڭ. قازاقتار، نەگىزىنەن، تاماقتى ورتاق تاباقتان قول¬مەن جەيدى. باتىس سالتىنا قۇرمەت رەتىندە ايەلىم ەكەۋىمىزگە جەكە تاباق مەن كۇمىس قاسىق الىپ كەلدى. سۋرەتتەگى وتباسى تاماقتان كەيىن قولدارىن سۇرتىپ وتىر. داستارحاندا قۋىرىلعان نان جاتىر.

جايلاۋدا كەز كەلگەن تاماقتىڭ دامدىلىگىن سەزىنەسىڭ.
قازاقتار، نەگىزىنەن، تاماقتى ورتاق تاباقتان قول¬مەن جەيدى. باتىس سالتىنا قۇرمەت رەتىندە ايەلىم ەكەۋىمىزگە جەكە تاباق مەن كۇمىس قاسىق الىپ كەلدى. سۋرەتتەگى وتباسى تاماقتان كەيىن قولدارىن سۇرتىپ وتىر. داستارحاندا قۋىرىلعان نان جاتىر.

توقشىلىقتان كەيىنگى جوقشىلىق. ازاپتى كۇندەر دە كەلدى. جۇرت تەك شاي ىشىپ، قۇرت جەدى، كەيدە تارىنىڭ تالقانىن تالعاجاۋ ەتتى. بىردە – قۇت، بىردە – جۇت، بىردە – اش، بىر­دە – توق – قازاقتىڭ كوبى وسىلاي تىرشىلىك ەتىپ كەلەدى. جاقسىلىق پەن جاماندىق، كوتەرىڭكى كوڭىل كۇي مەن جابىرقاۋ كۇندەر بىر-بىرىمەن الماسىپ كەپ تۇرادى.

اشارشىلىقپەن كۇرەسۋ ماقساتىندا شىڭجاڭ قازاقتارى بىردى-ەكىلى ەگىنشىلىكپەن اينالىستى. ولار جىل ماۋسىمىنا بايلانىستى ىڭعايلى جايىلىمدارعا مەكەن اۋىستى­رىپ، نەگىزىنەن مالشىلىقتى كاسىپ ەتتى.

قىستاۋلارى ادەتتە ىقتاسىن القاپتاردا نەمەسە تاۋ ەتەگىندەگى ورماندى جەرلەردە بولادى. قار ەرىپ، كوكتەم شىعا باستاعاندا تاۋ باۋرايلارىنداعى شۇيگىندى شالعىندارعا قاراي كوتەرىلىپ، كوكتەۋدە وتىرادى، سول جەر­دەن جايلاۋعا كوشىپ كەتەدى.

تامىز نەمەسە قىركۇيەك ايلارىندا بىر­نەشە ۇي مالىن بىرىگىپ باعادى. قويلارىن قىرقىپ، قۇرتتارىن كەپتىرىپ، سوعىمعا سويىلاتىن مالدى دايىنداپ بولعاننان كەيىن، ولار اقىرىنداپ قىستاۋعا كوشەدى. ول جەردە كيىز ۇيلەرىن جيىستىرىپ، جانىندا قاشاسى بار بورەنەدەن جاسالعان ۇيلەردە تۇرادى.

تاجىنارنوردىڭ سۋىعىندا قولدارى بوس ۋاقىتتا، الدا نە كۇتىپ تۇر ەكەن دەپ بولا­شاقتى بولجاي باستادى.

مۇسىلمان بولسا دا، قازاقتار ىرىمشىل حالىق. 1950-51 جىلدىڭ سول بىر قيىن قىسىن­دا ولار قويدىڭ جاۋىرىنىن ورتەپ، سوندا تۇسكەن سىزىقتارعا قاراپ، الدا نە كۇتىپ تۇرعا­نىن بولجايتىن بالگەرگە دە تالاي جۇگىندى.

كەلەشەكتى بولجاۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قوي­دىڭ قاتىپ قالعان قۇمالاعى دا پايدالانىلادى. قۇمالاقتار­دى ۇشكە بولىپ قاتارىنان تىزىپ قويىپ، سوعان قاراپ وتىرىپ كىمگە قوناق كەلەتىنىن، قانداي وقيعا بولاتىنىن، ىستەرىنە كىم كەدەرگى جاساپ جاتقانىن جانە وزگە دە نارسەلەردى بول­جاپ وتىرادى. بالگەرلىكپەن قابىلەتتى كىسىلەر اينالىسادى. كەيدە، باقسىلار باسقالارعا بايقاتپاي ارۋاقتاردى شاقى­رىپ، سولاردىڭ كومەگىمەن دە بولاشاقتى بولجاپ وتىراتىن. دىنباسىلارى بۇل ارەكەتكە قاتتى قىنجىلاتىن ەدى. بىراق قايتكەن كۇندە دە، بال اشتىرۋ حا­لىقتىڭ دىني نانىمىنىڭ بىر بولىگى بوپ كەلەدى.

نۇرعوجاي باتىر كاشمىردەگى قازاقتارعا ەڭ تانىمال كىسى. ول جىلى جۇزدى، قالجىڭ­باس، بايسالدى ارى سالماقتى، بارىنە دوستىق قوڭىل تانىتادى. شايقاستا تۇلكىدەي ايلاكەر، ارىستانداي قايراتتى.

سونىمەن قاتار، نۇرعوجاي باتىر سىيلى باقسى ەدى. «ەدى» دەيتىن سەبەبىم، بىرنەشە اي بۇرىن ونى كەزدەستىرگەنىمدە ول باقسىلىقتى قويعانداي بوپ كورىندى. تۇسىنۋىمشە، ول كاشمىردەي مۇسىلماندار كوپ تۇراتىن جەردە كۇلكىگە قالماۋ ۇشىن تاستاعان تارىزدى.

قاسقىر جىندى شاقىرۋ. بىر كۇنى، شرينا­گارداعى جايلاۋدا مەن نۇرعوجاي باتىردىڭ بىر جاس بالانىڭ بويىنا قونعان جىندى قۋىپ شىققانىن كوردىم.

بالا كيىزدىڭ ۇستىندە جاتتى، ال جان-جاعىن­دا ونىڭ تۋىستارى مەن جىننىڭ شىعارىلۋىن كورگىسى كەلگەن ادامدار جيىلدى. نۇرعوجاي باتىر دومبىراسىن سابالاپ، ات ۇستىندە شا­ۋىپ جۇردى. بىرنەشە رەت اينالعاننان كەيىن ول اتتان سەكىرىپ تۇستى دە، دومبىراسىن شەتكە قاراي يتەرە سالا، بالانىڭ ىشىنە كىرىپ العان جىندى شاقىرا باستادى:

«شاقىرامىن، شاقىرامىن،

كوك قاسقىردى شاقىرامىن.

كەل دەگەندە كەل!

ۇلكەن تاۋ كىشى تاۋدىڭ تۇبىنە تۇستى!

تىلىڭدى شىعار، قايتا جاپ.

كوزىڭدى الارت قايتالاپ!»

اينالا تۇرعان دومبىراشىلار نۇرعوجاي باتىردىڭ سوزدەرىنە قوسىلعانداي دومبىرا­سىنىڭ شاناعىن سابالاپ تۇردى. جىننىڭ بار ەكەنى بەلگىلى بولعاندا ەكى كومەكشى ورىندا­رىنان اتىپ تۇرىپ، نۇرعوجاي باتىردىڭ بەلىن ارقانمەن وراي باستادى. ارقاننىڭ اراسى­نا شىبىقتار تىعىپ، نۇرعوجاي باتىردىڭ دەنەسى قىسىلعانشا بۇراي بەردى. بۇل كەزدە نۇرعوجاي باتىر گيپنوزعا ۇشىراعان تارىزدى بولىپ كورىندى. ارى-بەرى جۇگىرىپ باسىن شاي­قاپ، ەكى قولىن العا قاراي سوزىپ تۇرا قالدى. كومەكشىلەر ونى ەكى قولىنان ۇستاپ العان كەز­دە نۇرعوجاي باتىر ولارمەن بىرگە اينالىپ وتىرىپ، تۇسىنىكسىز سوزدەر ايتا باستادى.

بيىن جالعاستىرا وتىرىپ، قولىنا بالتا الدى دا بويىنا جىن كىرگەن بالاعا قاراي سەرمەپ، ۇرلەي بەردى. بۇدان كەيىن ول بالتا باسىنىڭ بىر شەتىمەن كوكىرەگىن كۇشتەپ ۇرا باستادى. بالتاسىن تاستاي سالا، وتتان شوق شىعارىپ اۋزىنا لاقتىردى. قىپ-قىزىل ىستىق تەمىردى جالاعان كەزدە كوزدەرى اينا­لىپ، دەنەسى دىرىلدەپ كەتتى. مۇنىڭ بارى كورىن­بەي تۇرعان جىننىڭ ارەكەتتەرىن قايتالاۋ ماقساتىندا جاسالعان ەدى.

قاۋمالاپ تۇرعان ادامدار «شاقاباي! شاقاباي! شاقاباي!» (شاقاباي دەگەن نۇرعو­جايدىڭ باتىر اتاسى ەكەن) دەپ ۇراندادى.

بۇل جىننىڭ بالانىڭ دەنەسىنەن شىققانىن كورسەتەتىن ارەكەت ەدى. بۇدان كەيىن باقسى جەر­گە سۇلاپ تۇستى.

وسىنداي ارەكەتتەن كەيىن ۇزاق ارى تەرەڭ ۇي­قىعا باتادى ەكەن. قاسىنداعىلار دەنەسىن ۋقالاپ، باسىن سيپالادى. بۇنداي راسىمنەن سوڭ ول بەلگىلى مولشەردە ماي ىشۋى تيىس، ايتپەسە ونىڭ ىشىنەن قان كەتىپ، قاۋىپتى دەرتكە اكەلۋى مۇمكىن ەكەن.

ساتسىز كۇن، مۇشەل جاس. قازاقتاردا اتا-بابالارىنان قالعان ىرىمداردى الى ۇستاناتى­نى بايقالادى. ولار ومىرىن 12 جىلدىق تسيكلعا بولەدى. اربىر جىلدى جانۋار اتاۋىمەن اتايدى. 25 جانە 37 جاستى ەرەكشە قاۋىپتى ارى ساتسىز دەپ ەسەپتەيدى. ەگەر ادام وسى جاستان امان شىقسا، كيىمىن تۇگەل تاراتىپ بەرەدى. بۇنىڭ سەبەبى كە­لەشەگىن جاڭا كيىممەن قارسى العىسى كەلەدى.

ار وتباسى اپتانىڭ بەلگىلى بىر كۇنىن ساتسىز سانايدى. بۇل كۇنى كوشۋ تۋرالى سوز قوزعاۋعا تىيىم سالىنادى.

كوكتەمدە بىرىنشى رەت كۇن كۇركىرەگەننەن كەيىن ايەلدەر دالاعا شىعىپ، ۇيدىڭ سىرتىن اعاش قاسىقپەن ۇرىپ شىعادى. بۇدان اسپاندا جۇرگەن جىندار ۇيگە جولامايدى دەپ سەنەدى.

قويان جىلىنىڭ باسىندا (1951 جىل) كوم­مۋنيستەر تەمىرلىك ماڭايىندا قاليبەككە شابۋىل ۇيىمداستىردى. جاۋدىڭ قارۋىنا تويتارىس بەرە الماعان ول حالقىن جيناپ، تيبەتكە قاراي بەتتەيدى.

اقپان ايىندا تاجىنورداعى قازاقتارعا وسپان باتىر تۇتقىندالىپ، قاليبەك كوم­مۋنيستەردىڭ سوققىسىنا ۇشىراعاندىعى تۋ­رالى حابار جەتتى. كوسەمدەر تەز ارادا كيىز ۇيلەردى جىقتىردى دا، كۋنلۋن وتكەلىنەن اسىپ، تيبەت ارقىلى باتىسقا قاراي قوزعال­دى. اللانىڭ كومەگىمەن كاشمىرگە جەتىپ تە قالارمىز دەپ ۇمىتتەندى.

بوراندى كۋنلۋن ارتتا قالسا دا، مالعا شوپ تابۋ قيىنعا سوقتى. مال ارىپ-اشىپ قىرىلىپ جاتتى. قازاقتاردىڭ نيەتىنە وراي، بۇل جەر­لەردە اڭشىلىقپەن اينالىسۋ مۇمكىندىگى بول­دى. ەركەكتەر ەلىك، بوكەن جانە تاۋەشكى اتىپ اكەلەتىن. جەلىنبەي قالعان ەتتى ىستاپ نەمەسە سۇرلەيتىن. جابايى اڭداردىڭ تەزەگىن وتقا جاعىپ پايدالاندى.

ەت جەيتىن جىلقىلار. اللا جىبەرگەن تاعى بىر جاقسىلىق، «قۇلان» دەپ اتالاتىن قوڭىر تۇستى كىشىگىرىم جابايى جىلقى بولدى. قازاقتار قۇلاندى اتتىڭ ۇستىنەن اتىپ الاتىن. ەتى دامدى ارى قۇنارلى.

جاس كوسەم ماجيتتىڭ ايتۋىنشا، ولار ار­تىلعان ەتتى كوشەر الدىندا ەر-توقىمىنا باي­لاپ الادى ەكەن. بىر كۇنى ماجيت اتىنىڭ باسىن قايتا-قايتا بۇرىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ قالا­دى. بۇنىڭ سەبەبى توقىمعا بايلانعان ەتتىڭ يىسى ەكەن. اتىنىڭ اش ەكەنىن بىلگەن ماجيت توقتاي سالىپ، ەتتى جەگىزبەكشى بولدى. باسىندا ات جەگىسى كەلمەي باسىن تارتقانىمەن، ماجيت ەتتى اتتىڭ اۋزىنا كۇشتەپ تىقتى.

1117016-كوپييا

«سويتىپ، مەن اتىما ەت جەۋدى ۇيرەتتىم. باۋى­رىما ايتىپ ەدىم، «ول بۇنى باسقا اتتار مەن تۇيەلەرگە دە ۇيرەتىپ كورەيىك» دەدى. سويتىپ، اتتارىمىز بەن تۇيەلەرىمىز الدەنسىن دەپ ەت بەرەتىن بولدىق».

جولاۋشىلاردىڭ تاعى بىر قاسىرەتى تاۋ اۋ­رۋى بولدى. بۇل اۋرۋ ونسىز دا السىرەپ قالعان قازاقتاردى ولىمگە سوقتىرىپ، جول جۇرۋگە جارامسىز حالگە جەتكىزدى. اسىرەسە، تيبەتكە قاراي تاۋلى وتكەلدەردە قيىن بولدى. بۇل اۋرۋدىڭ باستاپقى بەلگىلەرى: باس اۋىرادى، باس اينالىپ، جۇرەك اينيدى. ونى ەمدەۋ ۇشىن جاسالعان ەم-دومدار كوبىنە ناتيجەسىز بولدى. باقسىنىڭ جىن شىعارۋ راسىمىنەن دە ەشتەڭە ونبەدى.

كەيدە ەمشى قاتتى تىرىسسا، اۋرۋ ايىعىپ تا كەتەتىن. اۋىرعانداردىڭ بىرى باقسىعا بارىپ، وزىن قۇتقارۋىن وتىنگەنى تۋرالى ايتىپ بەر­گەن ەدى. باقسى قولىنداعى وتكىر قانداۋىرمەن ادامنىڭ سامايىنداعى تامىرلاردىڭ بىرىن تىلىپ، قانىن اعىزىپتى. سوندا اققان قويۋ قارا قان ۇش كەسەنى تولتىرادى. بۇدان كەيىن ول دارىلىك شوپ پەن ماتانى قولدانىپ، جارانى وراپ تاستايدى. ەكى كۇننەن كەيىن اۋرۋ اياعىنان تۇرىپ كەتەدى.

ون كۇننەن كەيىن قازاقتار سولتۇستىك جاقتان وزدەرىنە قاراي كەلە جاتقان بىر توپ ادام مەن مال ۇيىرىن بايقادى. بۇل قاليبەك پەن ونىڭ رۋىنان قالعاندار ەدى! قايتا كەزدەسكەن قازاقتاردىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى.

كەيىن، قاۋىپسىزدىك ماقساتىندا بىرىككەن توپ قايتا اجىراپ كەتتى. دالەلحان وز جۇرتىمەن قاليبەككە قوسىلدى، ال قۇسايىن تايجى مەن سۇلتان شارىپ بولەك كەتتى.

قاليبەكتىڭ ايتۋىنشا، تيبەتتى اسۋ جولىندا ونىڭ ەلىنە جەتى رەت قارۋلى شابۋىل جاسالعان. بۇل ساپاردا ونىڭ 42 ادامى قاقتىعىستا، 22 ادامى تاۋ اۋرۋىنان ولىپ، 9 ادامى ىز-تۇزسىز جوعا­لىپ كەتكەن ەكەن. بۇعان قوسا، تيان-شان مەن كاشمىردىڭ اراسىندا ولار 3000 باس قوي، 200 ىرى قارا، 73 جىلقى جانە 145 تۇيەدەن ايىرىلىپتى.

بىر قۋانىش، بىر قايعى. سابيدىڭ دۇنيەگە كەلۋى، ولىم، توي ۇزاق ساپاردىڭ اجىراماس بولى­گىنە اينالعان ەدى. قۋانىش نە قايعى بولسىن، ومىر ۇشىن تولاسسىز كۇرەستىڭ ىشىندە ارقانى كەڭگە سالاتىن كەزدەر دە بولاتىن.

قازاقتار ۇل مەن قىزدى بەسىكتە اتاستىرىپ قويادى. ونى «بەسىك قۇدا» دەيدى. ول تاپتىق مارتەبەگە بايلانىستى، ماسەلەن، باي بايمەن قۇدا بولادى.

ەۋروپا داستۇرىندە ۇيلەنۋ شىعىنىنىڭ باسىم بولىگى قالىڭدىقتىڭ اكەسى تاراپىنان قارجىلانسا، قازاقتاردا كەرىسىنشە، جىگىتتىڭ اكەسى قالىڭدىقتىڭ اكەسىنە «قالىڭمال» تولەۋگە مىندەتتى ەكەن.

قازاقتاردىڭ بايلىعى – جىلقىسىنىڭ سانىندا. كەيبىرەۋلەر 40 جىلقىعا دەيىن قالىڭمال بەرەدى. سوندىقتان، ولار ۇلدارىمەن قاتار ادەمى قىزى بولعانىن دا قالايدى. بۇنىڭ سەبەبى، ۇلى ۇشىن بەرگەن قالىڭمالدىڭ ورنى قىزىن بەرگەندە قايتىپ كەلەتىندىگىنەن بولسا كەرەك.

بىر ۇي ەكىنشى ۇيمەن قىز بەرىسىپ، قىز الىسىپ، قارسى قۇدالاسسا، ول ۇيلەر قالىڭمال بەرمەي-اق قويا سالادى.

اتاستىرىپ قويعان ۇل نەمەسە قىز ۇيلەنبەي تۇرىپ قايتىس بوپ كەتكەن جاعدايدا قايتىس بولعان جىگىتتىڭ نەمەسە قىزدىڭ تۋىستارى وز ارالارىنان ونىڭ ورنىنا باسقا ادام بەرەدى. (جىگىت پەن قىز اكە جاعىنان جەتى اتاعا دەيىن قانداس تۋىس بولماۋى كەرەك).

توي كوشپەن قاتار كەلگەندە داستۇردىڭ كوبىسىن ورىنداۋ مۇمكىندىگى بولماعاندىقتان، ولار قىسقارتىلاتىن. بىراق قالىڭدىقتى بارىنشا ادەمى كيىندىرۋگە تىرىسادى. داستۇر بويىنشا، ايەلدەر قىزدىڭ باس كيىمىنە «ۇكى» تاعۋعا كەلگەن جىگىتتى شاشۋ شاشىپ، قارسى الادى.

مولدا جاستاردىڭ نەكەسىن جاي راسىممەن قيىپ، قۇراننان ايات وقيدى. سودان سوڭ ىشىنە كۇمىس زات سالىنعان كەسەگە سۋ قۇيىپ، ونى ۇرلەپ، قىز بەن جىگىتكە بەرەدى. قىز بەن جىگىت سۋدى ىشكەننەن كەيىن ەرلى-زايىپتى اتانادى. جىگىت پەن قىزدان كەيىن ەكى وتباسىنىڭ مۇشەلەرى كەسەدەن سۋ ۇرتتايدى.

تويدىڭ ەرەكشە كوڭىلدى ساتى – ەكى قىز بەن ەكى جىگىتتىڭ ان ايتىپ جارىسۋى. «بويى ۇزىن، نار تۇلعالى باتىرىم»، – دەپ باستايدى قىزدىڭ بىرى. «بارىنەن دە سەن سۇلۋ»، – دەپ جالعاستىرادى جىگىت. «قۇلاعىڭ مەن اياعىڭ اقىلىڭنان ۇلكەن ەكەن»، – دەپ ەكىنشى قىز قاعىتا باستايدى. «كوزىڭ قىسىق، مۇرنىڭ پۇشىق»، – دەپ ەكىنشى جىگىت الا جونەلەدى.

سويتىپ، قىزدار مەن جىگىتتەر بىر-بىرىمەن ايتىسىپ، كوڭىل كوتەرەدى. ول تاراپتاردىڭ بىرى سوز تابا الماي شاتاسقانعا دەيىن سوزىلادى. وسىلايشا ايتىس بارلىعىنىڭ قىران-توپان كۇلكىسىمەن اياقتالادى.

تويدا جۇرت تۇرلى ويىن ويناپ، كۇرەس ۇيىمداستىرىپ، بايگە جارىسقا قاتىسادى، دومبىرانىڭ كۇمبىرلەگەن ىرعاعىنا بيلەپ كوڭىل كوتەرەدى.

شىڭجاڭنان كوشۋ كەزىندە باتىرلىق كورسەتكەن تەك ساربازدار عانا ەمەس ەدى.

بىر كۇنى، شريناگاردىڭ جايلاۋىندا بىر توپ ادام مالداس قۇرىپ القا-قوتان وتىرعان ەدىك. بىرنەشە قىز شەتتە ەركەكتەردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وتىردى. كەنەت قاليبەكتىڭ كىشى ايەلى مۇلييا كۇيەۋىنە قاراپ: «ەرىم! جاۋدىڭ بىزدىڭ اۋىلعا سىزدەر جوقتا كەلگەنى ەسىڭىزدە مە؟» – دەدى.

ايەلدەر ۇيدى ساندەيتىن ويۋ-ورنەكتەر تىگۋدە. تىگىنشى ايەلدەر شابىتىن تابيعاتتان – گۇلدەردەن، جاپىراقتاردان، الادى. قىزدار بار اشەكەيىن كيىپ جۇرەدى. ولار قيمىلداعان سايىن كۇمىس تەڭگەلەر سىڭعىرلاپ تۇرادى.

ايەلدەر ۇيدى ساندەيتىن ويۋ-ورنەكتەر تىگۋدە. تىگىنشى ايەلدەر شابىتىن تابيعاتتان – گۇلدەردەن، جاپىراقتاردان، الادى. قىزدار بار اشەكەيىن كيىپ جۇرەدى. ولار قيمىلداعان سايىن كۇمىس تەڭگەلەر سىڭعىرلاپ تۇرادى.

ەرلەرشە كۇرەسكەن انالار بار. سوندا قاليبەكتىڭ كوزى جارق ەتىپ، ايەلىنە «ايتىپ بەر» دەگەندەي يشارا بىلدىردى. مۇلييانىڭ جۇزى الاۋلاپ، جانارى نۇرلانا وقيعانى اڭ­گىمەلەي باستادى.

«ەرىم ادامدارىمەن بىرگە اۋىلدان تىس جەردە دۇشپانمەن شايقاسىپ جاتقان. اياق استىنان بىزگە قاراي شاۋىپ كەلە جاتقان اسكەردى بايقادىق. ايەلدەر بالالارىن كو­تەرە ساپ، اتتارىنا قاراي جۇگىرە جونەلدى.

مەن اتقا مىنگەندەردىڭ ەڭ سوڭعىسى ەدىم جانە اتىم قاتتى وسقىرىنىپ، ورنىنان تاپجىلماي تۇرىپ الدى. كوممۋنيستەردىڭ وعى ات­تىڭ اياعىن جاناپ وتكەندە، ات اتىرىلىپ كەتتى.

دۇشپاننىڭ جاقىنداپ قالعانىن سەزسەم دە، اتىمنىڭ تىزگىنىن سال تارتىپ، بالانى جەردەن ىلىپ الدىم. كيىمىمە تورت وق جاناپ وتكەندە، ۇرەيىم ودان سايىن كۇشەيدى. قۇداي وڭداپ اتىم سامداعاي بولدى، سويتىپ قۋعىنشىلاردى تاۋدا اداستىرىپ كەتتىم.

كوپ كەشىكپەي رۋلاس سۇلەيمەن دەگەن جىگىت­تى كەزدەستىرىپ قالدىم، قوي باعىپ جۇر ەكەن. وعان بولعان وقيعانى ايتىپ بەردىم، ەكەۋىمىز اۋىلعا توتە جولمەن قايتا شاۋىپ باردىق. دۇشپاننىڭ ۇيلەردى توناۋ ۇشىن كەلەتىنىن بىل­دىك. ەكى مىلتىق تاۋىپ الىپ، تىعىلىپ كۇتتىك.

بىز ويلاعانداي، ولار اۋىلعا قايتا كەلدى. سۇلەيمەن وق جاۋدىرىپ كەپ بەردى، توناۋشى­لار شوشىپ، ابدىراپ قالدى. سۇلەيمەن بىر مىلتىقتان اتىپ جاتقاندا، مەن ەكىنشىسىن وقتاپ وتىردىم. سول كۇنى ەرىم ادامدارىمەن كەلىپ، قۋىپ شىققانعا دەيىن دۇشپاندى بەس ساعات بويى اۋىلعا كىرگىزبەي تۇردىق. ەرىم ەرلىك كورسەتكەنىمدى، اۋىلدى قۇتقارىپ قالعانىمدى ايتىپ، مەنى ماقتادى. ول كۇندى ەشقاشان ۇمىتپاسپىن!».

تيبەت ارقىلى 1000 شاقىرىمنان استام جەردى جەدەلدەتە جۇرگەننىڭ وزىندە ۇش اي ۋاقىت الدى. شابۋىل بولا قالادى-اۋ دەگەن ويمەن كوشپەندىلەر تىڭشىلار بولۋى مۇمكىن اۋىلداردى اينالىپ وتۋگە تىرىستى.

ال تيبەتتىكتەرگە كەلەتىن بولساق، ولار قازاقتاردىڭ وز جەرىمەن وتۋىنە ەش قارسىلىقسىز رۇق­سات بەردى. كوشىپ بارا جاتقان قازاقتار جول كورسەتۋ ۇشىن قويشىلاردى جالداپ وتىردى. تيبەت تە قىتاي كوممۋنيستىك بيلىگىنىڭ قورلىعىن كورىپ جاتقان ەدى.

ول جاقتا كوپ وزەننەن وتۋ كەرەك بولدى، ال قازاقتاردىڭ كوبى جۇزۋ بىلمەيتىن. ەرلى-زايىپتى­لار بىر اتقا مىنگەسىپ، كىشكەنتاي بالالار انالارى­نىڭ قۇشاعىنا تىعىلدى. جاس قويشى جىگىتتەر ەكى قويدان يىقتارىنا ارتىپ، مۇزدى سۋدى كەشىپ وتتى.

تۇرىك ەلىنىڭ بيىك پاراساتى. بىر كۇنى الىستان مۇز قۇرسانعان قاراقورىمنىڭ سىلەمدەرى كورىنە باستادى. شارشاپ-شالدىعىپ، جاقسىلىقتان ۇمىت ۇزە باستاعان كوشپەندىلەر تاۋلاردى العاشىندا ساعىمعا ۇقساتتى.

بوسقىندار كاشمىرگە جاقىن تيبەتتىڭ شەتكى اۋىلى رۋدوكتىڭ ماڭىندا ايالداپ، قالاشىقتىڭ باسشىسىن قوناققا شاقىردى. تي­بەتتىك قوناققا مىلتىق سىيلادى، ول قازاقتارعا تۇز، ۇن جانە كىرپىش شاي بەردى، شەكاراعا اپاراتىن جولدى كورسەتىپ، سات ساپار تىلەپ شىعارىپ سالدى.

كاشمىرگە كىرەبەرىستەگى پان­گونگ تسو-نىڭ ماڭىندا ولار العى شەپتەگى شەكاراشىلاردىڭ سۇز­گىسىنەن وتىپ، قاسيەتتى توپىراققا اياق باستى.

تورەشى جالاۋدى سەرمەپ قالعاندا پالۋاندار باستارىن تۇيىستىرىپ، كۇرەسە باستايدى. كاشمىر باسشىلارى بوسقىن قازاقتاردى شريناگارعا ورنالاستىردى. الايدا جاز شىعىسىمەن قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان قالا ماڭىنداعى تاۋلارعا قاراي اعىلىپ، جايلاۋعا كوشىپ كەتتى.

تورەشى جالاۋدى سەرمەپ قالعاندا پالۋاندار باستارىن تۇيىستىرىپ، كۇرەسە باستايدى. كاشمىر باسشىلارى بوسقىن قازاقتاردى شريناگارعا ورنالاستىردى. الايدا جاز شىعىسىمەن قازاقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تىيىم سالىنعانىنا قاراماستان قالا ماڭىنداعى تاۋلارعا قاراي اعىلىپ، جايلاۋعا كوشىپ كەتتى.

ادام سەنگىسىز جەڭىسكە جەتىپ، وسى كۇندى كورە الماي قالعاندار تۋرالى ويلاعاندا قۋانىشتارى سۋ سەپكەندەي باسىلاتىن. امان جەتكەندەردىڭ اراسىندا بالاسى نە جاقىن دوسى، تۋىسى قايتىس بولماعان، تۇتقىنعا تۇسپەگەن، جوعالماعان بىر­دە-بىر جان جوق ەدى.

جاڭا ومىر وزگە دە قيىندىقتارعا تولى بولدى، ايتسە دە، ولىم مەن ومىر تايتالاسىپ وتكەن ۇزاق جولدىڭ ازابىمەن سالىستىرعاندا، تۇك ەمەس، اري­نە. كاشمىردىڭ تاۋلى جايىلىمدارى جەرگىلىكتى مالشىلاردىڭ مەنشىگىندە بولعاندىقتان، قا­زاقتار بۇرىنعى ومىر سالتىن جالعاستىرادى دەپ ايتۋ قيىن ەدى.

شريناگار سيياقتى ۇلكەن قالانىڭ مادەنيەتىنە قالىپتاسۋ قازاقتارعا قيىن تيدى. كاشمىر مەن ۇندىستاننىڭ شىنايى قايىرىمدىلىعىنا قوسا قازاقتارعا تۇركييا رەسپۋبليكاسى دا كومەك قو­لىن سوزدى. تۇركييا بوسقىندارعا شىڭجاڭ دا­لاسىنا ۇقساس انادولى ۇستىرتىنە قونىستانۋدى ۇسىندى. ونىڭ ۇستىنە، تۇرىكتەر قازاقتاردىڭ تىلىنە ۇقساس تىلدە سويلەيدى، ارى ولاردىڭ اتا تەگى مەن تاريحى دا بىر.

1952 جىلدىڭ قاراشا جانە جەلتوقسان ايلا رىندا ەكى جۇزگە جۋىق قازاق كاشمىردەن شىعىپ، قارا جولمەن جانە تەڭىزبەن تۇركيياعا اتتاندى. ارتىنان ولارعا تاعى سەكسەن بەس قازاق قوسىلدى، بارى جاڭا ەلگە تامىر جايىپ، تەز ۇيرەنىپ كەتتى.

قاليبەكپەن بىرگە الپىس ادام كاشمىردە تاعى دا ون سەگىز ايعا قالۋدى ۇيعاردى. 1954 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ولار دا تۇركيياعا قونىس اۋداردى.

كاشمىردەگى بىر جىلىمىز دا وتە شىقتى. ايەلىم ەكەۋمىز قايتۋعا جينالدىق. قازاق دوستارىمىز بىزدىڭ قالۋىمىزدى وتىندى، ولارعا بىزدى دە تۋعان توپىراق شاقىرىپ جاتقانىن تۇسىن­دىردىك. مۇنى ايتقاندا قازاقتار ۇنسىز قالدى. تۋعان جەردىڭ قادىرىن ولاردان ارتىق ەشكىم دە سەزىنبەس، سىرا…

قىلشىلداعان جاس ماجيت، سالماقتى سۇلتان شارىپ، قىزۋقاندى قاليبەك بىزدى قوشتاسۋ قوناقاسىنا شاقىردى. بارى بىر كۇندە! ادەپتىگىمىزدى كورسەتۋ ۇشىن بارعان ار ۇيدىڭ تاماعىن اش ادامداي جەدىك.

سۋرەتتە مىنان دەگەن قىز بالا سال قىمسىنىپ، دومبىرانىڭ اۋەنىمەن «قارا جورعا» بيىن بيلەۋدە. ول اتتىڭ تاۋ جولىنداعى اياڭىن، جازىق دالا توسىن دۇبىرلەتكەن شابىسىن بي ىرعاعىمەن بەينەلەۋدە. ال كورەرمەندەر اۋەنگە قوسىلىپ، ان سالىپ، قول سوعۋدا.

سۋرەتتە مىنان دەگەن قىز بالا سال قىمسىنىپ، دومبىرانىڭ اۋەنىمەن «قارا جورعا» بيىن بيلەۋدە. ول اتتىڭ تاۋ جولىنداعى اياڭىن، جازىق دالا توسىن دۇبىرلەتكەن شابىسىن بي ىرعاعىمەن بەينەلەۋدە. ال كورەرمەندەر اۋەنگە قوسىلىپ، ان سالىپ، قول سوعۋدا.

قوشتاساردا ۇي يەلەرى جابىرقاڭقى قالدى. ەڭ سوڭىندا شريناگار كەرۋەن سا­رايىنداعى قاليبەكتىڭ ەكىنشى قاباتتاعى ۇيىندە جينالدىق. ۇيدىڭ ىشى بىزگە سونشالىقتى تانىس: بۇرىشتاعى وشاقتا وت قىزارادى، ەدەنگە اشىق تۇستى توسەنىش توسەل­گەن، قابىرعادا قامشى، بەلدىك، باس كيىم ىلىنىپ تۇر. ەت جەدىك، جاس قويدىڭ سورپاسىن ىشتىك. سامساعا ۇقساس، اراسىنا ەت پەن كوكونىس سالىپ، ۇشبۇرىشتاپ تۇيگەن تاعام مەن باۋىرساققا تويدىق. جانە قايتا-قايتا، كەسەمىزدى تولتىرا شاي سوراپتادىق.

باسقالار دا ايەلدەرىمەن كەلىپتى. مەنىڭ زايىبىم ايەلدەرگە اشەكەيلەر، ال سۇلتان شارىپتىڭ ايەلى وعان بىر ۋىس كۇمىس تيىن سىي­لادى. قاليبەك ايەلدەرىنىڭ بىرى جۇزىگىن شەشىپ، ايەلىمنىڭ ساۋساعىنا سالدى.

ادەتتە ۇستامدى كەلەتىن ەر ادامدار كە­نەت كوزدەرىنە جاس الدى. تۋعان جەرىنەن تىق­سىرىلىپ، تاۋقىمەت تارتىپ، تاۋەلسىزدىگىنىڭ جولىندا قۇربان بولىپ كەلە جاتقان قايسار جاندارعا قوشتاساردا مەن بىلاي دەدىم: «قا­زاقتىڭ ناقاق قانىن توككەندەر ۇزاق جىلدار بويى وكىنەتىن بولادى الى!».

    

2 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ