اتا جۇرتقا ورالعان انا

Kuanyshbek_photo-22

1992 جىلى فازيلا جانالتاي قازاقستانعا ورالدى. بۇگىندە ول نەمەرەسىمەن بىرگە استانادا تۇرادى. شوبەرەلەرى – قاسىندا. بارى قازاقشا سويلەيدى. فازيلا انا شىن باقىتىن ەندى عانا تاپقانداي.

قازاقتاردىڭ بوستاندىق جولىنداعى كۇرەسىندە تىرى قالعان ازدىڭ بىرى، «National Geographic» جۋرنالىنىڭ 1954 جىلعى نومىرىنە جارييالانعان ماقالانىڭ كەيىپكەرى.

اۆتورى: رايان بەلل فوتو: قۋانىشبەك دۇيسەنبەكوۆ

فازيلا جانالتاي 1935 جىلى التاي تاۋلارىنىڭ شىعىس باۋرايىندا دۇنيەگە كەلگەن. بۇل ايماق بىر كەزدەرى قا­زاقستانمەن تىعىز بايلانىستا بولدى. جەرگىلىكتى حالىق وسى تاۋلار ارقىلى كوشىپ-قونىپ، قىستا قىستاۋعا، جازدا جاي­لاۋعا قونىس اۋدارعان. ولاردىڭ اراسىندا فازيلا اپانىڭ اتا-بابالارى دا بولدى. 1930 جىلدارى قىتاي اۋماعى باتىسقا قاراي كەڭەيىپ، تاۋلاردىڭ ورتاسىندا جابىق شەكا­را بەلگىلەندى. مىڭداعان ەتنيكالىق قازاقتار قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ، كەڭەس وداعىنىڭ قا­راماعىندا بولعان قازاق ەلى – اتا جۇرتىنان قول ۇزىپ قالدى.

قىتاي ۇكىمەتى قازاقتاردىڭ قۇقىن شەك­تەيتىن قاتالىراق اسسيميلياتسييالىق زاڭدار قابىلدادى. قارۋ-جاراقتارى كامپەسكە­لەنىپ، بالالارى قىتاي مەكتەپتەرىنە جى­بەرىلدى. كەيىنىرەك ولاردىڭ يسلام دىنىن ۇستانۋىنا تىيىم سالىندى. كەي قازاقتار بۇعان قارسىلىق تانىتتى. سولاردىڭ ىشىندە فازيلانىڭ ارعى اتاسى زۇقا باتىر دا بار ەدى. ول قارۋلى كوتەرىلىستى باسقاردى. بىراق اقىر سوڭىندا تۇتقىندالىپ، قىتايلار تا­راپىنان جازاعا تارتىلدى. ولار وزگە كو­تەرىلىسشىلەرگە ەسكەرتۋ رەتىندە باتىردىڭ باسىن كەسىپ الىپ، بيىك جەرگە ىلىپ قويىپتى.

1949 جىلى حالىق-ازاتتىق ارميياسى (حاا) قىتايدىڭ باتىسىندا كوممۋنيستىك توڭكەرىس جاساعان ساتتەن باستاپ جاعداي ۋشىعا تۇستى. بوسقىندار دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ بيىك جانە قاۋىپتى گيمالاي تاۋلارىن كەسىپ وتىپ، 5000 شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاۋى تيىس ەدى. ساپار كەزىندە 15 مىڭ ادامنىڭ بىرتالايى اجال قۇ­شاتىنىن بىلگەن يمام جولعا شىعاردان بۇرىن مۇسىلمانداردىڭ داستۇرلى ولىم جورالعىسىن جاساپ، جانازاسىن شىعارىپ قويدى. ەكى جىل وتكەندە كاشمىرگە بار-جوعى 350 قازاق جەتىپتى. قالعانى سۋىقتان، اشتىقتان كوز جۇمدى نە­مەسە سوڭىنا تۇسكەن جەندەتتەرمەن بولعان شايقاستاردا مەرت بولدى. ال فازيلا اپايدىڭ اۋلەتىنەن ۇزاق ساپارعا شىققان 63 ادامنىڭ وتىزىنا عانا كاشمىردىڭ كوك وراي القاپتارىن كورۋ باقىتى بۇيىردى.

«گيمالاي تاۋلارىندا كوز جۇمعان ادامدار­دى جول جيەگىنە تاستاپ كەتە بەردىك، – دەيدى فازيلا اپاي. – سەبەبى، جەر تىم قاتتى، ارى تاۋ­لى-تاستى بولعاندىقتان قابىر قازا المادىق».

ول وزى سەكىلدى قازاق بوسقىنىنا تۇرمىسقا شىعىپ، دۇنيەگە تورت بالا اكەلدى. بىراق قۋانىشىكوپكە سوزىلمادى. فازيلانىڭ جۇبايى جۇرەك تالماسىنان كوز جۇمىپ، بار جاۋاپكەرشىلىك وز موينىنا جۇكتەلدى. 1969 جىلى كاشمىردە ۇرپاقتارىنىڭ ۇلتتىق بول­مىسىن ساقتاپ قالۋىنىڭ ەكىتالاي ەكەنىن بىلىپ، ول بالالارىن الىپ، تۇبى بىر تۇرىك ەلى­نە – ىستامبۇلعا كوشتى. ول كەزدە تۇرىك ۇكىمەتى وزدەرىنە كوشىپ كەلۋ جايىندا وتىنىش بىلدىرگەن قازاقتاردى جىلى قابىلداپ، ولاردى باۋىرى­نا باستى. فازيلا اپاي بىلعارى قولعاپ جانە باس كيىم تىگىپ، ناپاقاسىن تاپتى. بالالارى تۇركييادا جاقسى بىلىم الىپ شىقتى. تۇڭعىش ۇلى تىپتى تايۆان ەلىندە بىلىم الۋعا گرانت ۇتىپ الىپتى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ راديوجۋر­ناليستيكا سالاسى بويىنشا لوندونداعى BBC ارناسىنا قىزمەتكە ورنالاستى.

قازاقستان كەڭەس وداعىنان بولىنىپ، تاۋەل­سىزدىگىن جارييالاعاننان كەيىن ۇزاق جىلدار بويى جابىق بولعان شەكارا جان-جاقتا شاشى­راپ جۇرگەن قازاقتارعا ايقارا اشىلدى.

    

پىكىر جازۋ