سەگىزاياق

تروپيك پەن پوليۋستەردىڭ اراسىنداعى مۇحيتتاردا سەگىزاياقتىڭ نەبىر تاڭعاجايىپ تۇرى بار. ۆۋندەرپۋس دەپ تە اتالاتىن Wunderpus photogenicus سەگىزاياعى ۇندى­تىنىق مۇحيت الابىنىڭ جىلى ارى تاياز سۋلارىندا تىرشىلىك ەتەدى.

تروپيك پەن پوليۋستەردىڭ اراسىنداعى مۇحيتتاردا سەگىزاياقتىڭ نەبىر تاڭعاجايىپ تۇرى بار. ۆۋندەرپۋس دەپ تە اتالاتىن Wunderpus photogenicus سەگىزاياعى ۇندى ­تىنىق مۇحيت الابىنىڭ جىلى ارى تاياز سۋلارىندا تىرشىلىك ەتەدى.

سۋرەت كولدۋەلل زەرتحاناسىندا تۇسىرىلگەن، كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتى، بەركلي

«قيۋادان شاۋىپ، قيسىنىن تاۋىپ» كەتە بەرەتىن وسى بىر اقىلدى ماقۇلىق بىزدىڭ ارامىزدا قايدان جۇر؟

اۆتور: وليۆييا دجادسون فوتو: دەۆيد لييتشۆاگەر

وزىڭىزدى يندونەزييانىڭ لەمبە ارالى جاعالاۋىنداعى تەڭىز تۇبىندە وتىرمىن دەپ ەلەستەتىڭىز. تەرەڭدىگى بەس مەتر. اينالا جاپ-جارىق. تروپيكانىڭ سۋى، البەتتە، جىلى بولادى. كوز الدىڭىزدا – كەي جەرىن جاسىل تەڭىز بالدىرى جاپقان تولقىن-تولقىن قاراسۇر قۇم. جان-جاعىڭىزعا باجايلاي قاراپ ەدىڭىز، كوزىڭىز قابىرشاقتى شالىپ قالدى. سىرتى قاتتى، التى مۇيىزشەسى مەنمۇندالاپ تۇر. شاماسى، يەسى ىشىندە بولۋ كەرەك. ول الدەقاشان ولىپ قالىپ، قابىرشاقتى شايان يەمدەنىپ الۋى دا عاجاپ ەمەس. قىزىق كورىپ، ونى اۋدارىپ جىبەرىپ ەدىك… جىپىرلاعان سورعىشتار مەن ەكى كوز جارق ەتە قالدى.

عىلىمي اتاۋى الى تابىلا قويماعان تۇرگە جاتاتىن مىنا انالىق سەگىزاياق جۇمىرتقالارىن قورىپ جاتىر. ۇرىقتارى جۇمىرتقا جارىپ شىققاننان كەيىن ول ولەدى. كوپتەگەن تۇرىندە انالىقتار بىر­اق مارتە جۇمىرتقالايدى. سول سەبەپتى، جاس سەگىزاياقتار «وز كۇندەرىن وزدەرى كورمەسە» بولمايدى.

عىلىمي اتاۋى الى تابىلا قويماعان تۇرگە جاتاتىن مىنا انالىق سەگىزاياق جۇمىرتقالارىن قورىپ جاتىر. ۇرىقتارى جۇمىرتقا جارىپ شىققاننان كەيىن ول ولەدى. كوپتەگەن تۇرىندە انالىقتار بىر­اق مارتە جۇمىرتقالايدى. سول سەبەپتى، جاس سەگىزاياقتار «وز كۇندەرىن وزدەرى كورمەسە» بولمايدى.

سۋرەت كولدۋەلل زەرتحاناسىندا تۇسىرىلگەن، كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتى، بەركلي

سەگىزاياق. دالىرەك ايتساق، كوكوس سەگىزاياعى اتالىپ كەتكەن Amphioctopus marginatus. ونىڭ بۇلاي اتالۋى سەگىزاياقتىڭ كوكوس جاڭعاعىنىڭ قابىعىن پانالايتىن ادەتىنە بايلانىستى (كەيدە سەگىزاياق تىپتى جاڭعاق قابىعىن ارنايى جيناپ، ونى قيىن-قىستاۋ ساتتە قورعانىش ەسەبىندە پايدالانادى). جالپى، كەز كەلگەن ۇلكەن قابىرشاق تا جاراي بەرەدى.

وسى سەگىزاياقتىڭ سورعىشتاردان بولەك، ەكى جارتى قاقپاقشاسى بار. ولاردى اشىپ، اقىرىن سىعالاپ قويادى. قۇددى، اينالانى باقىلاپ تۇرعانداي. تىپتى، قاتىپ قالعان مۇسىن دەپ تە قالاسىڭ. سالدەن كەيىن ول قابىرشاقتان شىعادى. دەنە تۇرقى باس بارماقتاي-اق، ال قارماۋىشتارى ۇش ەسەدەي ۇزىن. قۇم بەتىمەن جىلجىعان ول دەنەسىنىڭ تۇسىن قاراسۇر تۇسكە وزگەرتە قويدى. سوندا قاشىپ بارا جاتقانى ما؟ جوق. ول قارماۋىشتارىنىڭ جارتىسىن قۇمنىڭ بەتىنە جايىپ جىبەرىپ، قالعانىن قابىرشاقتىڭ بەتىندە ۇستايدى. قارماۋىشتارىن جيناپ، قابىرشاقتىڭ ىشىنە كىرىپ كەتۋىنە بىر-اق ۇمتىلىس جەتىپ جاتىر.

ونى مازالاي بەرمەي، كەتۋگە ىڭعايلانعانىڭىزدا، ونىڭ شالت قيمىلىن بايقاپ قالاسىز. قابىرشاقتىڭ استىنداعى قۇمدى تازالاۋ ۇشىن سۋدى بۇركىپ قالدى. تەڭىز تابانى مەن قابىرشاقتىڭ ورتاسىندا كىشىگىرىم قۋىس پايدا بولىپ، ول جەردەن ەكى كوز قايتا جارق ەتتى. سىز وعان جاقىنداعان ساتتە، كوزدەرىڭىز تۇيىسىپ قالدى. ومىرتقاسىزداردىڭ ىشىندەگى بىزگە ەڭ جاقىنى وسى سەگىزاياق بولسا كەرەك. ونىڭ سىزدى باقىلاعانداي بولىپ تەسىلە قاراۋىنىڭ وزى-اق وسىنداي ويعا جەتەلەيدى (كوپتەگەن ومىرتقالىلاردان دا ەرەكشەلەنەتىن تۇسى وسى. مىسالى، بالىقتار سىزگە ولار سيياقتى قادالا قارامايدى). ونىڭ ادامدارعا ۇقسايتىن تاعى بىر قاسيەتى – ەپتىلىگى. سەگىز قارماۋىشتىڭ جىپتەي تىزىلگەن سورعىشى زاتتاردى وز ىڭعايىنا قاراي بەيىمدەي الادى. قابىرشاقتى اشۋ، اكۆاريۋمنىڭ سۇزگى جۇيەسىن بۇلدىرۋ نەمەسە بانكالاردىڭ قاقپاعىن بۇراۋ ول ۇشىن قالىپتى شارۋا. بۇل ونى دەلفين سيياقتى سۇتقورەكتىلەردەن دە ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن بىردەن بىر قاسيەت. دەلفيندەر قانشا جەردەن اقىلدى بولعانىمەن، ەشتەڭەنى بۇراي المايدى.

تۇرقى قىسقا، دەنەسى ۇلكەن، قارماۋىشى قىسقا سۇر سەگىزاياق (Octopus pallidus) اۋسترالييانىڭ وڭتۇستىك­شىعىسىنداعى سۋلاردا تىرشىلىك ەتەدى. وز جەمتىگىن (باقالشاقتى ۇلۋلار) تۇندە اۋلايدى.

تۇرقى قىسقا، دەنەسى ۇلكەن، قارماۋىشى قىسقا سۇر سەگىزاياق (Octopus pallidus) اۋسترالييانىڭ وڭتۇستىك­شىعىسىنداعى سۋلاردا تىرشىلىك ەتەدى. وز جەمتىگىن (باقالشاقتى ۇلۋلار) تۇندە اۋلايدى.

سولاي بولا تۇرا، بوگدە عالامشار يەلەرى سيياقتى ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى وتە كوپ. اتاپ ايتقاندا، سەگىزاياقتا ۇش جۇرەك بار جانە قانىنىڭ تۇسى كوك. قاۋىپ تونگەن ساتتە ول سييا تۇستەس سۇيىقتى شاشىپ جىبەرىپ، باسقا باعىتقا زۋ ەتە قالادى. سەگىزاياقتا سۇيەك جوق. دەنەسىنىڭ قاتتى جەرى – توتىقۇستىڭ تۇمسىعىنا ۇقساس تىستەرى مەن ميدىڭ اينالاسىنداعى شەمىرشەك قانا. سونىڭ ارقاسىندا ول ارنايى سەگىزاياقت ارعا ارنالعان اكۆاريۋم بولماسا، گۋديني سيياقتى كەز كەلگەن ۇساق تەسىكتەن وتىپ، قاشىپ كەتۋگە اسا قابىلەتتى. سەگىزاياقتىڭ بويىنداعى ار سورعىش جەكە-دارا قيمىلداپ قانا قويماي، ارقايسىسى دام ايىرا بىلۋگە دە قابىلەتتى. دەنەڭىزدە جۇزدەگەن تىل بار ەكەنىن ەلەستەتىڭىزشى! تەرىسىندەگى ۇياشىقتار جارىقتى سەزە بىلەدى. ەندى، تاعى بىر سەگىزاياقپەن تانىسايىق.

سىز لوندون جاراتىلىستانۋ مۋزەيىنىڭ تەرەزەسىز، شاعىن بولمەسىندە تۇرسىز دەيىك. قۇجاتتارعا تولى ۇستەلدىڭ ۇستىندە تەپ-تەگىس، ۇلكەن سۇرقاي تاس جاتىر. اق-سارى شاشتى، جيرەن ساقالدى، ەتجەڭدى كەلگەن دات جىگىتى دجەيكوب ۆينتەر سول تاس تۋرالى اڭگىمەلەپ تۇر.

ۆينتەر – ۇلىبريتانييانىڭ بريستول ۋنيۆەرسيتەتىندە ومىرتقاسىزداردىڭ قاڭقاسىن زەرتتەۋشى عالىم. «مىناۋ – بوياۋ بەز. دالىرەك ايتساق، پيگمەنت. حيمييالىق قوسپالار ارقىلى ساقتالىپ قالعان مەلانين»، – دەيدى ول.

ەڭكەيىپ قارايسىز. تاستا سەگىزاياقتىڭ بەينەسى اپ-انىق كورىنەدى. وزى سونشالىقتى ۇلكەن دە ەمەس. ۇزىندىعى شامامەن 25 سم-دەي. ىشىندە قابىرعا، جۇرەك جانە باسقا دا ومىرلىك ماڭىزدى ورگاندار ورنالاسقان قاپ تارىزدى مانتييانىڭ ورنى بايقالادى. ورتاسىنداعى قارا داق – بوياۋ بەز. قارماۋىشتارى سالبىراپ تۇر. «اناۋ بىر كىشكەنتاي شەڭبەرلەر – سورعىشتار»، – دەيدى ۆينتەر.

مىنا بىر Abdopus aculeatus دەپ اتالاتىن سەگىزاياق ازىر عانا بوياۋ شاشىپ ۇلگەردى.سەگىزاياقتار بوياۋدى قاتەر تونگەن ساتتە شاشادى. قارا­قوشقىل تۇسكە اينالاتىن بوياۋ جىرتقىشتاردىڭ نازارىن باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرەدى. بۇل ەرتەدەن كەلە جاتقان ادىس. بوياۋ قالتاشالارى تابىلعان سەگىزاياق قالدىقتارىنىڭ جاسى 300 ميلليون جىلدان اسىپ كەتەدى.

مىنا بىر Abdopus aculeatus دەپ اتالاتىن سەگىزاياق ازىر عانا بوياۋ شاشىپ ۇلگەردى. سەگىزاياقتار بوياۋدى قاتەر تونگەن ساتتە شاشادى. قارا­قوشقىل تۇسكە اينالاتىن بوياۋ جىرتقىشتاردىڭ نازارىن باسقا جاققا بۇرىپ جىبەرەدى. بۇل ەرتەدەن كەلە جاتقان ادىس. بوياۋ قالتاشالارى تابىلعان سەگىزاياق قالدىقتارىنىڭ جاسى 300 ميلليون جىلدان اسىپ كەتەدى.

سۋرەتتىڭ تۇسىرىلگەن جەرى DIVE GIZO، سولومون ارالدارى

ەجەلگى سەگىزاياقتىڭ قالدىقتارى وتە سيرەك كەزدەسەدى. ادەتتە جۇمساقدەنەلىلەر مۇلدە ساقتالمايدى. جاسى، شامامەن، 90 ميلليون جىل دەپ ەسەپتەلەتىن مىنا قالدىق ەڭ كونە سەگىزاياق بولىپ تابىلادى. دينوزاۆرلار ول تىرشىلىك ەتكەن زاماننان كەيىن دە 25 ميلليون جىل ومىر سۇردى. ۆينتەر: – «بۇل قالدىق جۇمساقدەنەلىلەردىڭ الۋان تۇرى كەرەمەت ساقتالىپ قالعان ليۆاننان جەتكىزىلدى»، – دەيدى. جىلانبالىقتار، جۇلدىزقۇرتتار – بارلىعى دا الدەبىر زاماندا جوعالىپ كەتكەن تەڭىز تابانىنداعى اك سازدا كومىلىپ جاتىر.

ادامداردىڭ سۇتقورەكتىلەر كلاسىنا جاتاتىنى سيياقتى، سەگىزاياقتار باساياقتىلارعا جاتادى. بۇل اتاۋ ولاردىڭ قارماۋىشتارى باستىڭ بىر جاعىنا، قاپ پىشىندەس «دەنەسى» ەكىنشى جاعىنا تىكەلەي بىتكەن تىلسىم اناتوميياسىنان تۋىنداپ وتىر. ال باساياقتىلاردىڭ وزى قۇرامىنا قۇرساقاياقتى ، شىرىشتى، قوسجاقتاۋلى ۇلۋلار مەن ۋستريتسالار توبى كىرەتىن ۇلۋدىڭ بىر تۇرى بولىپ تابىلادى.

باساياقتىلار – تەڭىزدە اڭشىلىق قۇرعان العاشقى جىرتقىشتاردىڭ بىرى. بالىقتاردان وتە ەرتە – 500 ميلليوننان استام جىل بۇرىن پايدا بولعان ولار اۋەلدە سيقىرشى قالپاعى پىشىندەس بولاتىن. ەگەر دە، وسىدان 450 ميلليون جىلعا كەيىن شەگىنە قالساڭىز، مۇحيتتارداعى ەڭ سويقان جىرتقىشتاردىڭ بىرى  قابىرشاق جامىلعان باساياقتىلار بولىپ شىعار ەدى. ولاردىڭ ىشىندە ايىرىقشا الىپ دەنەلىلەرى دە بولعانىنا كۇمان جوق. ەرتەرەكتە جوعالىپ كەتكەن Endoceras giganteum اتتى ۇلۋدىڭ ۇزىندىعى بەس مەتردەن اسىپ جىعىلعان.

دەكابر-ماستەر-تيپوگرافيياگا-98

ومىرتقاسىز جانۋارلاردىڭ ىشىندەگى بىزگە ەڭ ۇقساسى – سەگىزاياق. اسىرەسە، ونىڭ سىزدى «وقىپ» تۇرعانداي كوزىڭىزگە قادالا قاراعانى عاجاپ.

بۇگىندە تىرى باساياقتىلاردىڭ 750-دەن استام تۇرى بار ەكەنى انىقتالدى. 300-گە جۋىق سەگىزاياقتاردى ەسەپتەمەگەندە، ولاردىڭ قاتارىنا كالمار مەن كاراكاتيتسا (ارقايسىسىنىڭ 10 اياق-قولى بار) ھام نەگىزىنەن قابىرشاقتا تىرشىلىك ەتەتىن 90 مۇرتشاسى بار ناۋتيلۋس سىندى ۇلۋ تۇرى كىرەدى.

Enteroctopus dofleini اتتى تىنىق مۇحيت سەگىزاياعى ىرى دەنەلى. ار قارماۋىشىنىڭ ۇزىندىعى ەكى مەترگە جەتىپ، جالپى سالماعى 100 كەلىدەن اسىپ كەتەدى. ال Octopus wolfi سيياقتى وتە كىشكەنتاي سەگىزاياقتاردىڭ سالماعى 30 گرامعا دا جەتپەيدى. كەيبىر سەگىزاياقتاردىڭ دەنەسى كىشكەنتاي بولعانىمەن، قارماۋىشتارى ايتارلىقتاي ۇزىن بولادى. كوپشىلىگىنىڭ دەنەسى مەن قارماۋىشتارى شامالاس. سەگىزاياقتاردىڭ دەنى مارجانتاس، باتپاق نەمەسە قۇمنىڭ اينالاسىندا جىرتقىشتاردان تىعىلىپ، يا بولماسا ەرسىلى-قارسىلى جۇزۋدى ادەتكە اينالدىرسا، شامالى بولىگى مۇحيت اعىستارىندا سەرۋەن قۇرادى. سەگىزاياقتاردى تروپيك پەن پوليۋس، مارجانتاس پەن تەگىس قۇم، توسپا سۋ مەن تۇڭعيىق تەڭىز ارالىعىنان كەزدەستىرۋگە بولادى.

لەمبەگە قايتا ورالايىق. تاڭ مەزگىلى. تەڭىز جارتاستارى ماڭىنداعى تايىز سۋدا شومىلىپ جۇرمىن. جولباستاۋشى امبا ەسىمدى جىگىت قولىمەن سەگىزاياقتى نۇسقاپ جاتىر. وزى ۇلكەن دەيدى. اينالا تۇرلى-تۇستى كورالل مەن كوپىرشىككە كومىلگەن جارتاستار، باسقا تۇك جوق. مىناۋ نە وزى؟ يا، يا، انا بىر قارا-قوڭىر كورالل. جوق، كورالل ەمەس ەكەن. ول Octopus cyanea اتتى كۇندىز تىرشىلىك ەتەتىن سەگىزاياق. ۇلكەندىگى تاباقتاي! «كورمەس – تۇيەنى دە كورمەس» دەگەن وسى-اۋ.

Cەگىزاياقتار تۇر مەن تۇس وزگەرتۋدەن الدىنا جان سالمايدى. ولار اينالاسىنداعىنىڭ تۇسىن بىر دەمدە «كوشىرىپ» الا قويادى. مىنا Callistoctopus Alpheus اتتى تاۋەشكى تۇنگى سەگىزاياعىنىڭ ۇستىندەگى داقتار – پيگمەنتكە تولى ۇياشىقتار. ەگەر ول ونى اشاتىن بولسا، ونىڭ ۇستى اق تەڭبىل ارالاس قىزىل تۇسكە اينالىپ شىعا كەلەدى.

Cەگىزاياقتار تۇر مەن تۇس وزگەرتۋدەن الدىنا جان سالمايدى. ولار اينالاسىنداعىنىڭ تۇسىن بىر دەمدە «كوشىرىپ» الا قويادى. مىنا Callistoctopus Alpheus اتتى تاۋەشكى تۇنگى سەگىزاياعىنىڭ ۇستىندەگى داقتار – پيگمەنتكە تولى ۇياشىقتار. ەگەر ول ونى اشاتىن بولسا، ونىڭ ۇستى اق تەڭبىل ارالاس قىزىل تۇسكە اينالىپ شىعا كەلەدى.

سۋرەت تۇسىرىلگەن جەر: كۆينسلەند تۇراقتى تەڭىز تىرشىلىگى، اۋسترالييا

تاياز سۋدا تىرشىلىك ەتىپ، اڭشىلىققا كۇندىز شىعاتىن سەگىزاياقتار مەن تەڭىز قۇرتتارى كوز الداۋدان الدىنا جان سالمايدى. كوز الداۋ – جاڭالىق ەمەس، البەتتە. كوپتەگەن ماقۇلىق يەلەرىنىڭ تۇر-تۇسىن وزگەرتىپ جاتاتىنى امبەگە ايان. مىسالى انا بىر قىزعىلت-سارى گۋبكانى الايىق. ول – گۋبكا ەمەس، الاڭسىز جۇزگەن بالىقتاردى اڭدىپ وتىرعان باقا تەكتەس بالىق. انا بىر قۇمنىڭ ۇستىندە قالقىپ جۇزگەن جاپىراق تا – جاپىراق ەمەس، سول كەيىپكە ەنىپ العان بالىق. بىراق مىنا بىر باياۋ قالقىعان جاپىراق – جاپىراقتىڭ ناق وزى. جىلجىپ بارا جاتقانى دا انىق. تەك ونى تەڭىز شايانى وز قابىرشاعىنا جاپسىرىپ العان. اناۋ قۇيتىمداي جەلايدار – شىنتۋايتىندا، گۇل بولىپ «كيىنىپ» العان شىرىشتى ۇلۋ. اينالا تۇگەل كوتەرىلىپ، جۇرىپ بارا جاتقان (قۇم تۇستەس قابىرشاعى بار كىشكەنتاي شاياندار)، جۇزىپ بارا جاتقان (قۇم تۇستەس كامبالا) قۇم قاباتتارى.

Cەگىزاياقتار مەن تەڭىز قۇرتتارىنىڭ (ىشىنە از-كەم كالمارلاردى دا قوسۋعا بولادى) باسقالاردان وزگەشەلىگى – ولار جۇزىپ بارا جاتىپ-اق تۇر-تۇسىن بىردە كورالل، بىردە تۇپ بالدىر، نەمەسە بىر ۋىس قۇم سيياقتى وزگەرتە بەرەدى. مۇنى قورشاعان ورتاداعى زاتتاردىڭ ۇش ولشەمدى بەينەسىن جاساي الاتىن تەرىلەرى ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. سوندا قالاي؟

تاۋەشكى تۇنگى سەگىزاياعى زۋلاپ بارا جاتىر. ول سۋدى كوزىنىڭ استىنداعى قۇبىر ىسپەتتەس سيفون ارقىلى شىعارۋ ۇشىن دەنەسىندەگى بۇلشىق ەتتى ىسكە قوسادى.

تاۋەشكى تۇنگى سەگىزاياعى زۋلاپ بارا جاتىر. ول سۋدى كوزىنىڭ استىنداعى قۇبىر ىسپەتتەس سيفون ارقىلى شىعارۋ ۇشىن دەنەسىندەگى بۇلشىق ەتتى ىسكە قوسادى.

سۋرەت تۇسىرىلگەن جەر: كۆينسلەند تۇراقتى تەڭىز تىرشىلىگى، اۋسترالييا، اۋسترالييا

سەگىزاياق تۇر-تۇسىن ۇش تۇرلى جولمەن وزگەرتەدى. ونىڭ بىرىنشىسىن ياعني تۇستى پيگمەنتتەر مەن رەفلەكتورلار جۇيەسى ارقىلى «وندىرەدى». ادەتتە سارى، قوڭىر ھام قىزىل تۇستى قامتيتىن پيگمەنتتەر تەرىنىڭ بەتكى قاباتىنداعى مىڭداعان ۇساق ۇياشىقتاردا ساقتالادى. ولار جابىلعان مەزەتتە كىشىگىرىم داق سيياقتى بولىپ قالادى. پيگمەنتتى كورسەتەتىن كەزدە سەگىزاياق ۇياشىقتىڭ ماڭايىنداعى بۇلشىق ەتتەردى جيىرسا بولدى، بوياۋ اشىلا قالادى. دەنەدەگى ورنەكتىڭ شەڭبەر، جولاق، يا تەڭبىل بولۋى سەگىزاياق ۇياشىقتىڭ قاي قاتارىن اشىپ-جابۋىنا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. جارىق قايتارعىش ۇياشىقتار ەكى جۇمىس اتقارادى. بىرىنشى جاعدايدا، تۇسكەن جارىقتى شاعىلىستىرۋ ارقىلى كەرى قايتارادى دا، تەرىنىڭ تۇسىن اق تۇس بولسا – اق، قىزىل تۇس بولسا – قىزىل ەتىپ كورسەتەدى. ەكىنشى جاعدايدا، ول ار تۇستان قۇبىلىپ كورىنەتىن سابىننىڭ كوپىرشىكتەرى سيياقتى جۇمىس ىستەيدى. ال رەفلەكتورلار مەن پيگمەنت ورگاندارىنىڭ بىرتۇتاس جۇمىسى سەگىزاياقتىڭ سان الۋان تۇس پەن ورنەك تۋدىرۋىنا مۇمكىندىك جاسايدى.

Octopus berrima اتتى وڭتۇستىك توڭكەرىلگەن سەگىزاياعىنىڭ سۇيىكتى اسى – تەڭىز شاياندارى. سەگىزاياقتىڭ بارلىعىندا دەرلىك ۋ بار.

Octopus berrima اتتى وڭتۇستىك توڭكەرىلگەن سەگىزاياعىنىڭ سۇيىكتى اسى – تەڭىز شاياندارى. سەگىزاياقتىڭ بارلىعىندا دەرلىك ۋ بار.

مىنا بىر كوك تەڭبىلدى وڭتۇستىك سەگىزاياعى Hapalochlaena maculosa سيياقتىلاردىڭ ۋى ادامدى ولتىرۋگە قابىلەتتى. بۇل ۇش سەگىزاياق تا اۋسترالييادا تىرشىلىك ەتەدى.

مىنا بىر كوك تەڭبىلدى وڭتۇستىك سەگىزاياعى Hapalochlaena maculosa سيياقتىلاردىڭ ۋى ادامدى ولتىرۋگە قابىلەتتى. بۇل ۇش سەگىزاياق تا اۋسترالييادا تىرشىلىك ەتەدى.

PANG QUONG AQUATICUS، ۆيكتورييا، اۋسترالييا

سەگىزاياق قارماۋىشتارى وتە ەرەكشە. ونىڭ بىرى جان-جاعىن تىمىسكىلەپ جاتسا، ەكىنشىسى قۋىستاردى تەكسەرەدى. ەندى بىرى شايانداردى ارباسا، قالعان ەكەۋى ونى ۇستاپ الادى.

تۇر مەن تۇس وزگەرتۋدىڭ ەكىنشى ەلەمەنتى – تەرى بەدەرى. سەگىزاياق ارنايى بۇلشىق ەتتى جيىرۋ ارقىلى تەرىسىن تەگىس تۇردەن تىكەندى تۇرگە اينالدىرا الادى. كورسەڭىز، تاڭ قالاسىز! تۇتىنگە ۇقساس زات شىعاراتىن Abdopus aculeatus اتتى بالدىر سەگىزاياعىن بالدىردان اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. تۇر-تۇسىنە بايلانىستى شاشتى سەگىزاياق اتالىپ كەتكەن تاعى بىر تۇرى ۇنەمى البا-جۇلبا شاش سيياقتى بولىپ جاتاتىندىقتان، ونى قىزىل بالدىر ەكەن دەپ تە قالاسىڭ.

تۇر مەن تۇس وزگەرتۋدىڭ ۇشىنشى جولى – تۇرىسى. سەگىزاياقتىڭ كوزگە تۇسۋ-تۇسپەۋى ونىڭ قالاي تۇرعانىنا بايلانىستى. ماسەلەن، كەيبىر سەگىزاياقتار كورالل ىسپەتتى دومالانىپ الادى دا، ەكى قارماۋىشىمەن تەڭىز تۇبىندە باياۋ جۇزەدى (قاراماي-اق قويشى ماعان! جارتاسپىن عوي…).

تىنىق مۇحيت قىزىل سەگىزاياعى Octopus rubescens وزىنىڭ سورعىشتارىن كورسەتىپ تۇر. ونىڭ ارقايسىسى وز بەتىنشە جۇمىس ىستەيدى. اشىلىپ­جۇمىلىپ جۇمىس ىستەيتىن ولار سورىپ قانا قويماي، ايتارلىقتاي كۇش پەن تاڭعاجايىپ ەپتىلىك قاسيەتىنە دە يە.

تىنىق مۇحيت قىزىل سەگىزاياعى Octopus rubescens وزىنىڭ سورعىشتارىن كورسەتىپ تۇر. ونىڭ ارقايسىسى وز بەتىنشە جۇمىس ىستەيدى. اشىلىپ­ جۇمىلىپ جۇمىس ىستەيتىن ولار سورىپ قانا قويماي، ايتارلىقتاي كۇش پەن تاڭعاجايىپ ەپتىلىك قاسيەتىنە دە يە.

ۇلكەن كوك ساقينالى سەگىزاياق Hapalochlaena lunulata ۋلى تىسىمەن تىستەگەندە ساقينالارىن وستىپ جايىپ جىبەرەدى.

ۇلكەن كوك ساقينالى سەگىزاياق Hapalochlaena lunulata ۋلى تىسىمەن تىستەگەندە ساقينالارىن وستىپ جايىپ جىبەرەدى.

مىنا Octopus cyanea (وڭ جاق تومەندە) اتتى كۇندىزگى سەگىزاياق سيياقتى جاس سەگىزاياقتار وتە جىلدام وسەدى.

مىنا Octopus cyanea اتتى كۇندىزگى سەگىزاياق سيياقتى جاس سەگىزاياقتار وتە جىلدام وسەدى.

سۋرەتتىڭ تۇسىرىلگەن جەرى DIVE GIZO، سولومون ارالدارى

ولار مۇنداي قۇدىرەتكە قالاي قول جەتكىزگەن؟ ونىڭ جاۋابى قىسقا: ەۆوليۋتسييا ارقىلى. ونداعان ميلليون جىل بويىنا تۇر-تۇسىن وڭاي وزگەرتە قوياتىن جەكەلەگەن سەگىزاياقتار جىرتقىشتاردىڭ قاقپانىنا ىلىنبەي، ۇرىق قالدىرىپ ۇلگەرگەن سىڭايلى. ايتپەسە، سەگىزاياقتى سۇيسىنە جەيتىندەر جەتىپ-ارتىلادى. ولاردىڭ اراسىندا جىلانبالىقتار دا، دەلفين مەن اۋىزاياقتىلار دا، داۋىت اسشاياندار مەن كوپتەگەن بالىقتار، سۋقۇزعىندار تىپتى، سەگىزاياقتاردىڭ وزى دە بار. جىرتقىشتار سەگىزاياقتىڭ سۇيەگى بولماعاسىن، ونى تۇتاسىمەن جەپ قويادى. اۋسترالييانىڭ مەلبۋرن قالاسىنداعى ۆيكتورييا مۋزەيىندە تىرى باساياقتىلاردىڭ مامانى مارك نورمان: «بۇلار ارى-بەرى جۇگىرىپ جۇرگەن تازا ەت قوي، داپ-دايىن فيلە-مينون»، – دەپ قويادى.

ەندى سەگىزاياقتىڭ جۇيكە جۇيەسى ماسەلەسىنە كوشسەك. كادۋىلگى توسپا ۇلۋىندا بار-جوعى 10 000 جۇيكە تالشىعى بولسا، ومار تاقىلەتتەس ىرى تەڭىز شايانىندا ونىڭ سانى 100 000، ال سەكىرگىش ورمەكشىدە، شامامەن 600 000-عا دەيىن جەتەدى. باساياقتىلاردان كەيىن ومىرتقاسىزداردىڭ ىشىندە جۇيكە تالشىعى ەڭ كوپ سانالاتىن بال اراcى مەن تاراقاندا ونىڭ سانى ميلليونعا جەتىپ جىعىلادى ەكەن. بۇل تۇرعىدا 500 ميلليون جۇيكە تالشىعىنا يە كادۋىلگى Octopus vulgaris سەگىزاياعىنىڭ باسقالاردان ەرەكشەلەنەتىندەي-اق جونى بار. جۇيكە تالشىعىنىڭ سانىنا وراي، سەگىزاياقتاردىڭ جاعدايى تىشقان (80 ميلليون) مەن ەگەۋقۇيرىققا (200 ميلليون) قاراعاندا الدەقايدا جاقسى، ال مىسىقپەن (شامامەن 700 ميلليون) پارا-پار دەۋگە كەلەدى. ادەتتە ومىرتقالىلاردىڭ جۇيكە تالشىعى نەگىزىنەن باسىندا ورنالاسسا، cەگىزاياقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسىندە ولار قارماۋىشتارىندا بولاتىن كورىنەدى.

اۋسترالييانىڭ سيدنەي جانە نيۋ-يوركتىڭ سيتي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بيولوگى، فيلوسوف پيتەر گودفري-سميتتىڭ ايتۋىنشا، سەگىزاياقتىڭ كۇردەلى جۇيكە جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا بىرنەشە جايت كومەكتەسۋى بەك مۇمكىن. ونىڭ بىرى – وزىنىڭ دەنەسى. ارى-بەرىدەن سوڭ، جۇيكە جۇيەسى دەنەمەن بىرگە قالىپتاسسا دا، سەگىزاياقتىڭ دەنەسى ايىرىقشا. سۇيەك جوق بولعاندىقتان دا، سەگىزاياقتىڭ قارماۋىشتارى كەز كەلگەن ۋاقىتتا، كەز كەلگەن باعىتقا سوزىلا الادى. ونىڭ قارماۋىشتارى سەگىزاياققا الۋان تۇرلى قوزعالىس جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، ار قارماۋىشى وز بەتىنشە جەكە ىس اتقارا الادى. وسىنداي ارتىقشىلىعى بار سەگىزاياقتىڭ جەمتىك اۋلاپ جاتقان كورىنىسىنىڭ وزى بىر عاجاپ! قارماۋىشىن قۇمنىڭ ۇستىنە جايىپ جىبەرگەن سەگىزاياق بىرەۋىمەن اينالاسىن زەرتتەسە، ەكىنشىسىمەن قۇمدى قوپارىستىرىپ، ۇشىنشىسىمەن قۋىس-قۋىستاردى تىنتىپ جاتادى. تەرىنىڭ تۇسى مەن بەدەرىن باقىلايتىن تىندەر مەن تەتىكتەردى ايتپاعان كۇننىڭ وزىندە، سەگىزاياق دەنەسىندە وز بەتىنشە قيمىلدايتىن سورعىشتار دا بار. بۇدان بولەك ول قاپتاعان سەنسورلىق مالىمەتتەردى قابىلداپ، ونى ىسكە اسىرا دا الادى. سورعىشتار مالىمەتتى دام سەزۋ مەن جاناسۋ ارقىلى جەتكىزسە، تەپە-تەڭدىكتى ستاتوتسيست دەپ اتالاتىن تىن باقىلاپ، ال قالعان اقپاراتتى قىراعى كوزدەر قاداعالايدى.

بۇعان قوسا، سەگىزاياقتاردىڭ كوبى قاۋىپ-قاتەرى مول قورشاعان ورتادا تىرشىلىك ەتەدى. ولارعا تەڭىز جارتاستارىنىڭ ۇستى، اينالاسى مەن اراسى ارقىلى وتۋگە تۋرا كەلەدى. دەنەسىن قورعايتىن ەش قالقانى جوق بولعاندىقتان، اسا قىراعىلىق تانىتپاسا، تاعى بولمايدى. تۇر-تۇس وزگەرىسى كومەكتەسە المايتىن جاعدايدا، ولار، تىم بولماسا، تىعىلاتىن جەردى بىلۋى تيىس. جالپى سەگىزاياقتار جىلدام ارى ەپتى بولعاندىقتان، ۋستريتسالاردان باستاپ، بالىق، شايان سيياقتى مىڭ-سان ماقلۇقتى جەي بەرەدى. گودفري-سميت تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك، سەگىزاياقتىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنا سۇيەكسىز دەنە، قاتەرلى ورتا، ار الۋان ديەتا، جىرتقىشتاردان بوي تاسالاۋ سيياقتى سەبەپتەر ىقپال ەتكەن.

سەگىزاياقتاردىڭ كۇردەلى جۇيكە جۇيەسىنە يە ەكەندىگى داۋسىز اقيقات دەسەك، ولاردى اقىلدى دەۋگە كەلە مە؟ جالپى جان-جانۋارلاردىڭ اقىل-ويىن تارازىلاۋ وتە قيىن. ال سەگىزاياقتىڭ تۇلا بويى داپ-دايىن قۇرال بولعاندىقتان ول قوسىمشا كومەك قاجەت ەتپەيدى. وعان قۋىسقا كىرۋ ۇشىن قانداي دا بىر ارنايى اسپاپتىڭ قاجەتى جوق. قارماۋىشىن سوزادى دا، ۋستريتسانى ۇستاپ نەمەسە بولشەكتەپ تاستاي سالادى.

كادۋىلگى سەگىزاياق Octopus vulgaris­-تىڭ جۇيكە جۇيەسى اۋقىمدى لييتشۆاگەر سەگىزاياقتاردى ارنايى جاسالعان اكۆاريۋمعا سالىپ، ارتىنا اق تۇس قويدى.

كادۋىلگى سەگىزاياق Octopus vulgaris­-تىڭ جۇيكە جۇيەسى اۋقىمدى لييتشۆاگەر سەگىزاياقتاردى ارنايى جاسالعان اكۆاريۋمعا سالىپ، ارتىنا اق تۇس قويدى.

سۋرەتتىڭ تۇسىرىلگەن جەرى FLORIDA KEYS MARINE LIFE

دەسە دە، 1950 جانە 1960 جىلدارى جاسالعان تاجىريبەلەر كادۋىلگى سەگىزاياقتاردىڭ بىز اقىل-ويمەن بايلانىستىراتىن نەگىزگى ەكى بەلگى – ۇيرەنۋ جانە ەستە ساقتاۋ سيياقتى تاپسىرمالاردى جاقسى يگەرەتىنىن كورسەتكەن. ايتا كەتەر بىر جايت، مۇنداي تاپسىرمالارعا سەگىزاياقتىڭ ميىنداعى ايىرىقشا بولىك – ونىڭ تىكقاتپارى جاۋاپ بەرەدى. سەگىزاياقتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ زەرتتەلگەنى تۇرى وسى. سەگىزاياق تۇرلەرى مي قۇرىلىسىنا بايلانىستى ەرەكشەلەنەدى. بەركليدەگى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سەگىزاياق زەرتتەۋشىسى روي كولدۋەلل:

– زەرتحانادا جاتقاندارىنا قاراسام، cونشالىقتى اقىلدى دەپ ايتپاس ەدىم، – دەيدى.

– اتىن اتاي الاسىز با؟

– Octopus bocki – قۇرتاقانداي سەگىزاياق.

– سوندا نەگە اقىلدى ەمەس؟

– قولىنان ەشتەڭە كەلمەيتىن سيياقتى، بارى سول.

ال ماڭىزدىسى ول ەمەس. ماڭىزدىسى – اينالادا جۇرگەن ولاردىڭ تاڭعاجايىپ كورىنىسى. سونشالىقتى ادەمىلىگى!

انا جارتاستىڭ ۇستىنە كىشىگىرىم بالدىر سەگىزاياعى جايعاسىپتى.

ول قوزعالا جونەلدى. ەندى بىر ساتتە قالىقتاپ تۇرعانداي كورىندى. سوسىن جايلاپ جارتاستىڭ ۇستىمەن جىلجي باستادى. قييا جارتاستان تومەن قاراي بەت العان سەگىزاياق بىر قارماۋىشىمەن كىشكەنتاي تەسىكتى تاۋىپ الدى. سوسىن قالعان قارماۋىشتارىنىڭ كومەگىمەن جالما-جان سولاي قاراي بەتتەدى. تەسىكتەن شىققان قارماۋىشتىڭ ۇشى اينالانى بىر سيپاپ كوردى دە، ۇساق تاستاردى جيناي باستادى. سوسىن سولارمەن تەسىكتىڭ اۋزىن بەكىتتى. ەندى الاڭسىز ۇيىقتاي بەرۋىنە بولادى.


وسى ماتەريالعا قاجەتتى سۋرەتتەردى تۇسىرۋ ۇشىن دەۆيد لييتشۆاگەر سەگىزاياق تىلاردى ارنايى جاسالعان اكۆاريۋمعا سالىپ، ارتىنا اق فون قويدى.

وسى ماتەريالعا قاجەتتى سۋرەتتەردى تۇسىرۋ ۇشىن دەۆيد لييتشۆاگەر سەگىزاياق تىلاردى ارنايى جاسالعان اكۆاريۋمعا سالىپ، ارتىنا اق فون قويدى.

سيۋزي راشكيس

    

پىكىر جازۋ