اجال اپانىنا اينالعان اقمولا لاگەرى قانداي ەدى؟

YSH_7386

58-باپتىڭ 10-تارماعى. بۇل – كسرو قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ميلليونداعان ادامدى «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ، ومىرىن قيعان اتىشۋلى نورماسى. ال بۇل – كەڭەس وداعى كەزىندەگى ايتۋعا اۋىز بارمايتىنداي قانىشەرلىگىمەن ايگىلى بولعان «الجير» (حالىق جاۋلارى ايەلدەرىنىڭ اقمولا لاگەرى) تۇرمەسىنىڭ ورنى. مۇندا ەر ازاماتتاردىڭ اياۋلى جارلارى مەن اپكە-قارىنداستارىنىڭ ازاپتى ومىرى وتتى.

YSH_7136

مۋزەي ىشىندە ىلۋلى تۇرعان «ەركىندىك پەن قاپاستاعى ومىر» كومپوزيتسيياسىندا اق كوگەرشىندەر بەينەلەنگەن. كەيبىر كوگەرشىندەر بوستاندىققا شىعىپ جاتسا، ەندى بىرى بوستاندىقتى كورە الماي، توردا جان تاسىلىم ەتۋدە.

مۋزەي ىشىندە ىلۋلى تۇرعان «ەركىندىك پەن قاپاستاعى ومىر» كومپوزيتسيياسىندا اق كوگەرشىندەر بەينەلەنگەن. كەيبىر كوگەرشىندەر بوستاندىققا شىعىپ جاتسا، ەندى بىرى بوستاندىقتى كورە الماي، توردا جان تاسىلىم ەتۋدە.

الجير مۋزەيىنىڭ بىرىنشى قاباتىندا ورنالاسقان «ومىر گۇلى» كومپوزيتسيياسى. وندا قارا تاستى قاق جارىپ شىققان گۇل بەينەلەنگەن. ايەلدەر قانشاما قيىندىق كورىپ، قورلانسا دا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن ولتىرمەدى.

الجير مۋزەيىنىڭ بىرىنشى قاباتىندا ورنالاسقان «ومىر گۇلى» كومپوزيتسيياسى. وندا قارا تاستى قاق جارىپ شىققان گۇل بەينەلەنگەن. ايەلدەر قانشاما قيىندىق كورىپ، قورلانسا دا ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن ولتىرمەدى.

4G0A1766

«تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا ولار وزدەرىنىڭ سۇيىكتىلەرى مەن ەڭ ارداقتى ازاماتتارىنان ايرىلىپ، «بارلىق ۇلتتاردىڭ كوسەمىنە» تابىنۋلارى كەرەك بولدى. ايتسە دە ولار ەشكىمگە دە تابىنباعان كۇيى بۇگىنگى كۇنگە تازالىقتىڭ، ماحاببات پەن ادالدىقتىڭ قاسيەتتى ساۋلەسىن جەتكىزىپ كەتتى»، – دەپ جازىلعان مۋزەي سايتىندا. سول بىر اۋىر كۇندەردىڭ كۋاگەرلەرىنىڭ جازباشا ەستەلىكتەرى نەگىزىندە زەرتتەۋشىلەر قازىر تۇرمە مودەلىن قالپىنا كەلتىرىپ، مۋلياج بەينەلەرىن جاساپ شىقتى.

4G0A162200

4G0A18154

4G0A16260

تۇرمە مىڭداعان جازىقسىز جاندى اجال اپانىنا شاڭسورعىشتاي سورىپ جاتتى. مۇندا جازالاۋدىڭ جان ەستىمەگەن تۇرلەرى قولدانىلدى. بۇل لاگەردەن 18 000 ادام ەتاپپەن وتىپ، 8 مىڭدايى تۇراقتى قاماۋدا بولدى. ولاردى مۇندا «كۇيەۋلەرىڭمەن كەزدەستىرەمىز» دەپ الداپ اكەلىپ، بالالارىنان كۇشتەپ باس تارتقىزىپ جەتىمدەر ۇيىنە جىبەرەتىن. سابيلەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ارى قارايعى تاعدىرى سول كۇيى بەلگىسىز. ايەلدەرگە تۇرمەدە كورسەتىلگەن زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان 1500 بالا دۇنيەگە كەلدى. ولار تۋرالى دا دەرەك جوقتىڭ قاسى. تۇتقىندا بولعان ايەلدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ينتەلليگەنتسييا وكىلدەرى بولعانىنا قاراماستان ەشقايسىسىنا اياۋشىلىق بولعان جوق. تاڭنىڭ اتىسى، كۇننىڭ باتىسى قامىس شابۋ، ساز يلەۋ، كىرپىش قۇيۋ سەكىلدى اۋىر جۇمىستار اتقاردى. وزدەرى تۇراتىن باراكتاردى وزدەرى سالدى. ال ەگەر كىمدە كىم تاپسىرمانى ورىنداي الماسا، كۇندەلىكتى بەرىلەتىن بىر جاپىراق قارا نان مەن قارا سۋدان قاعىلاتىن.

«الجير» – كسرو بويىنشا تەك ايەلدەرگە ارناپ سالىنعان جالعىز لاگەر. سوتتالعان ايەلدەردىڭ كەيبىرى تاعىلعان ايىبىنا بايلانىستى الدىمەن «الجير-دە» ۋاقىتشا تۇراقتاپ، «كارلاگ» باسقارماسىنىڭ شەشىمىن كۇتەتىن. ۋاقىتى كەلگەندە تۇتقىنداردىڭ كەيبىرى ەكىباستۇزعا، كەيبىرى بالقاشتاعى لاگەرگە جىبەرىلەتىن. ول ۋاقىتتا «الجير» «كارلاگ-تىڭ» 17-بولىمشەسى، 26-نۇكتەسى بولىپ سانالدى. «كارلاگ» قاراماعىنا قازاقستان بويىنشا بارلىعى 11 لاگەر كىردى.

4G0A16974

تۇتقىنداعى ايەلدەر قامىردان جاساعان سۋرەت سول قالپى ساقتالىنىپ تۇر.

ستالين رەجيمىنىڭ كەسىرىنەن بىرنەشە ميلليون جازىقسىز جان جاپا شەكسە، ولاردىڭ ىشىندە قازاقتار دا از بولمادى. كسرو كومپارتيياسىنا قاراستى نكۆد جەندەتتەرى ولاردىڭ بىرىن اتىپ، ەندى بىرىن سىبىرگە ايداپ، جۇبايلارىن «الجير-گە» توعىتتى. ۇلت ارىستارى ت.رىسقۇلوۆتىڭ جارى – ازيزا، ب.مايليننىڭ جارى – بيجامال، ت.جۇرگەنوۆتىڭ جارى – دامەش انالارىمىز ت.ب. كوپتەگەن ارداقتى جاندار وسىندا ازاپتى كۇندەرىن وتكىزدى.

4G0A17655

ماي شامنىڭ جارىعىنا تەلمىرىپ ۇزاق ۋاقىت تىگىن تىككەن سوڭ جۇمىسشىلاردىڭ جانارى سەمىپ، كورۋدەن قالعان. اۋىر جۇمىستان قاجىپ ارەڭ جۇرگەن ايەلدەردى تۇنگى ۋاقىتتاردا اياۋسىز تەرگەيتىن. تەرگەۋ يزولياتورىندا اياقتارىن جەرگە تيمەيتىندەي ۇزىن ورىندىققا وتىرعىزىپ، 7-8 ساعات بويى ار تۇرلى سۇراقتار بويىنشا جاۋاپ الاتىن. ناتيجەسىندە ايەلدەردىڭ اياق قان تامىرلارى ىسىنىپ، جۇرە الماي، ەسىنەن تانىپ قۇلايدى ەكەن.

«اسىل جارى مەن باۋىر ەتى بالاسىن ساعىنعان تۇتقىن ايەلدەردىڭ تۇن جارىمىندا قوسىلا جىلاعان ازالى داۋسى «الجير» اسپانىن شارلاپ، جەر انانىڭ وزىن كۇڭىرەنتكەندەي كۇي كەشەتىن، – دەيدى رايسا رامازانقىزى. – سوندا جۇرەگىندە مەيىرىمى بار كۇزەتشىلەردىڭ كەيبىرى: «سىزدەردىڭ باقىتتى كۇندەرىڭىز الدا، جاقىندارىڭىزبەن مىندەتتى تۇردە قاۋىشاسىزدار. بۇل كۇندەر الى-اق ۇمىتىلادى» دەپ جۇباتادى ەكەن».

4G0A16655

بۇل تاپانشا قانشاما بەيباقتىڭ وڭمەنىنە قادالدى ەكەن؟

بۇل تاپانشا قانشاما بەيباقتىڭ وڭمەنىنە قادالدى ەكەن؟

الماتىدان الدىرىلعان اباقتى ەسىگى.

الماتىدان الدىرىلعان اباقتى ەسىگى.

بىردە تۇتقىندار جالاڭاشكولدەن قامىس بۋدالارىن ارقالاپ كەلە جاتسا، الدارىنان جەرگىلىكتى قازاقتار شىعادى. بىراق الگىلەر نەگە ەكەنى بەلگىسىز ايەلدەرگە قاراي تاس لاقتىرا باستايدى. بۇنى بايقاعان قاراۋىلدار: «سەندەردى ماسكەۋ عانا ەمەس، مىنالار دا جەك كورەتىنىنە كوزدەرىڭ جەتتى مە؟!»، – دەپ قارقىلداپ كۇلەدى. شىن مانىندە بۇل تاس ەمەس، سيىر سۇتىنەن جاسالعان قۇنارلى قۇرت ەدى. اۋىل ادامدارى قانىپەزەر كۇزەتشىلەرگە بىلدىرمەي تۇتقىن ايەلدەرگە وسىلايشا ازىق بەرىپ كەتىپتى. بۇل تۋرالى اقمولا لاگەرىنىڭ بۇرىنعى تۇتقىنى ۇلتى نەمىس گەرترۋدا پلاتايس وز ەستەلىگىندە جازادى.

اقمول اۋىلىنىڭ شەتىندە ورنالاسقان "الجير" مۋزەيىنىڭ كورىنىسى.

اقمول اۋىلىنىڭ شەتىندە ورنالاسقان «الجير» مۋزەيىنىڭ كورىنىسى.

«الجير» – تەك ايەلدەرگە عانا ارناپ سالىنعان كسرو-داعى جالعىز لاگەر. 1938-1953 جىلدار ارالىعىندا مۇندا قازاق، نەمىس، پولياك، ليتۆا، گرۋزين، ۋكراين، ورىس، تاتار ت.ب. سەكىلدى 62 ۇلتتىڭ وكىلىنەن تۇراتىن 18 مىڭنان استام ايەل قامالىپ، ادام توزگىسىز جاعدايدا ازاپتالدى.

«الجير» – تەك ايەلدەرگە عانا ارناپ سالىنعان كسرو-داعى جالعىز لاگەر. 1938-1953 جىلدار ارالىعىندا مۇندا قازاق، نەمىس، پولياك، ليتۆا، گرۋزين، ۋكراين، ورىس، تاتار ت.ب. سەكىلدى 62 ۇلتتىڭ وكىلىنەن تۇراتىن 18 مىڭنان استام ايەل قامالىپ، ادام توزگىسىز جاعدايدا ازاپتالدى.

1953 جىلى ستالين قايتىس بولعان سوڭ، «الجير» جارتىلاي جابىلىپ، تاعى ونشاقتى جىل جۇمىس ىستەپ تۇردى. ونىڭ ەڭ سوڭعى تۇتقىنى 2014 جىلى قايتىس بولدى.

اق-قارا تۇستەن جاسالعان «قاسىرەت قاقپاسى» ەسكەرتكىشى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى، ومىر مەن ولىمدى قاتار بەينەلەپ تۇرعانداي. سىرتىنداعى اق تۇس انا ورامالىن بەينەلەسە، قارا تۇس ەر-ازاماتتاردىڭ باس كيىمى تارىزدى.

اق-قارا تۇستەن جاسالعان «قاسىرەت قاقپاسى» ەسكەرتكىشى جاقسىلىق پەن جاماندىقتى، ومىر مەن ولىمدى قاتار بەينەلەپ تۇرعانداي. سىرتىنداعى اق تۇس انا ورامالىن بەينەلەسە، قارا تۇس ەر-ازاماتتاردىڭ باس كيىمى تارىزدى.

ەر-ازاماتتاردىڭ شاراسىزدىعى، وشكەن ۇمىت پەن جوعالعان سەنىمدى بەينەلەيتىن «تۇڭىلۋ مەن السىزدىك» كومپوزيتسيياسى. وتكەن عاسىردا «حالىق جاۋى» دەپ جالعان ايىپ تاعىلعاندا قانشاما بىزدىڭ قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن ۇلت كوسەمدەرى ۇلتىنا، جاسىنا قاراماستان 58-شى بابپەنەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن بولاتىن.

ەر-ازاماتتاردىڭ شاراسىزدىعى، وشكەن ۇمىت پەن جوعالعان سەنىمدى بەينەلەيتىن «تۇڭىلۋ مەن السىزدىك» كومپوزيتسيياسى. وتكەن عاسىردا «حالىق جاۋى» دەپ جالعان ايىپ تاعىلعاندا قانشاما بىزدىڭ قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن ۇلت كوسەمدەرى ۇلتىنا، جاسىنا قاراماستان 58 باپپەنەن اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن بولاتىن.

«كۇرەس پەن ۇمىت» كومپوزيتسيياسى ازاپتى كۇندەردەن قۇتىلۋ مەن ەركىندىككە دەگەن قۇشتارلىققا تولى ايەل بەينەسىن كورسەتەدى. وسى الجير لاگەرىندە ايەلدەر كۇننىڭ اپتاپ ىستىعىنا، سار اياز سۋىعىنا قاراماستان قارا جۇمىستىڭ بارلىعىن ىستەگەن. قامىس وردى، مال باقتى، ەگىن ەكتى. سوڭىندا ولاردىڭ ۇمىتتەرى اقتالدى دەپ ايتساق بولادى.

«كۇرەس پەن ۇمىت» كومپوزيتسيياسى ازاپتى كۇندەردەن قۇتىلۋ مەن ەركىندىككە دەگەن قۇشتارلىققا تولى ايەل بەينەسىن كورسەتەدى. وسى الجير لاگەرىندە ايەلدەر كۇننىڭ اپتاپ ىستىعىنا، سار اياز سۋىعىنا قاراماستان قارا جۇمىستىڭ بارلىعىن ىستەگەن. قامىس وردى، مال باقتى، ەگىن ەكتى.

4G0A1902-1

40 ورىندىق ۆاگوندارعا 80-90 ايەلدەن تيەلىپ، كسرو-نىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن جەتكىزىلدى. تۇتقىن ايەلدەر بۇل ۆاگونداردا ۇش ايعا دەيىن جول جۇرىپ جەتكەن. ولاردىڭ اراسىندا اياعى اۋىر كەلىنشەكتەر دە، ەمىزۋلى بالالارى بارلار دا بولعان.

40 ورىندىق ۆاگوندارعا 80-90 ايەلدەن تيەلىپ، كسرو-نىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن جەتكىزىلدى. تۇتقىن ايەلدەر بۇل ۆاگونداردا ۇش ايعا دەيىن جول جۇرىپ جەتكەن. ولاردىڭ اراسىندا اياعى اۋىر كەلىنشەكتەر دە، ەمىزۋلى بالالارى بارلار دا بولعان.

YSH_7017

تۇتقىن ايەلدەردى بالالارىنان كۇشتەپ باس تارتقىزدى. تىپتى، ومىراداعى سابيلەرىن تارتىپ الىپ، جەتىمدەر ۇيىنە جىبەرەتىن.

تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قول قويعان جارلىققا سايكەس، 1997 جىلدان بەرى قاراي 31 مامىر ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە اتالىپ كەلەدى. 2007 جىلى سول كەزدىڭ قاتىگەز تاريحىن ۇرپاق جادىندا ساقتاپ قالۋ ۇشىن لاگەر ورنىنا ايەل ادامنىڭ قوبديشاسى پىشىنىندە «الجير» مەموريالدى-مۋزەي كەشەنى» بوي كوتەردى. «كەشەنىڭ قالىپتى جۇمىسى استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ جىتى نازارىندا»، – دەيدى مۋزەي ديرەكتورى مەيرامباي ورالوۆ. مۋزەي اۋماعىندا «كوز جاسى» ستەلاسى، №26 باراك، قاماۋدا بولعان 8 مىڭعا جۋىق ايەلدىڭ اتى-جونى جازىلعان «زەردە» قابىرعاسى جانە كوپتەگەن قۇندى جادىگەرلەر بار. تاعى بىر عاجابى، بۇل ماڭايداعى قارعانىڭ كوپتىگىنە ەرىكسىز تاڭداناسىڭ. ەل اۋزىنداعى «قارعالار قان توگىلگەن جەردەن جۇز جىلعا دەيىن كەتپەيدى» دەگەن سوز ەرىكسىز ەسكە تۇسەتىندەي…

4G0A83003

فوتو: ەربولات شادراحوۆ، قۋانىشبەك دۇيسەنبەكوۆ، بەكزات ساينازار

    

پىكىر جازۋ