اعاش كيەسى

قىستا «ولىپ»، كوكتەمدە «تىرىلەتىن» اعاش ادامعا ومىر قوزعالىس ەكەنىن ەسكەرتەتىندەي...

قىستا «ولىپ»، كوكتەمدە «تىرىلەتىن» اعاش ادامعا ومىر قوزعالىس ەكەنىن ەسكەرتەتىندەي…

بىلمەستىكپەن جاسالعان قىلمىس
كاليفورنييا، ينيو ۇلتتىق ورمانى

اعاش دىڭىندەگى ساقينالار جەر بەتىندەگى كليماتتىق جاعدايدان حابار بەرەتىنىن بىلگەن ەدمۋند شۋلمان ەسىمدى عالىم تالاي جازىن ەڭ ۇزاق جاساعان اعاشتى ىزدەۋمەن وتكىزدى. ناتيجەسىندە، 1957 جىلى ول دىڭى يرەكتەلگەن قىلقان جاپىراقتى قاراعايدى بايقاپ، 4789 ساقيناسى بار «مافۋسايلدى» تابادى (اعاش وسەتىن جەر قۇپييا ساقتالۋدا). 1964 جىلى زەرتتەۋشى نەۆادا شتاتىنداعى الىپ اعاشتى بۇرعىلاعاندا بۇرعىنىڭ ۇشى سىنىپ قالادى. اعاش كەسىلگەننەن كەيىن دىڭىندە 4862 ساقينا بولعانىن انىقتاعان عالىمدار بىلمەستىكپەن الەمدەگى ەڭ ۇزاق جاساعان اعاشتى وتاپ  تاستاعانىن تۇسىندى.


 

CookJenshel-23793A-2939

«بالا بەرە گور، كيشيمودجي…»
جاپونييا، توكيو

داستۇرلى سەنىم بويىنشا، زوشيگايا كيشيمودجي عيباداتحاناسىنىڭ اۋلاسىندا وسىپ تۇرعان بۇل اعاش زييارات ەتۋشىلەرگە ۇرپاق «سىيلايدى». قۇداي-انا كيشيمودجي «بالالاردىڭ قورعاۋشىسى» دەپ ەسەپتەلگەنىمەن، ونىڭ تاريحىندا «قارا» تۇستار كوپ. ول وزىنىڭ مىڭداعان بالاسىن وزگەنىڭ پەرزەنتتەرىن «جەپ» باققان. سوسىن بۋددا كيشيمودجيگە ساباق بولسىن دەپ ونىڭ بىر بالاسىن قايىر سۇرايتىن ىدىسقا سالىپ قويادى. ەسى شىققان كيشيمودجي بۋدداعا جالبارىنادى. ال بۋددا وعان وزى سەبەپ بولعان وزگەلەردىڭ ازابىن ەسىنە سالادى. قاتەلىگىنەن ساباق العان كيشيمودجي  بارلىق بالالانى قورعاۋعا ۋادە بەرەدى.


اۆتورى: كەتي نيۋمان
فوتو: دايەن كۋك جانە لەن دجەنشەل

ار اعاشتىڭ وزىندىك سىرى بار. كەيبىرەۋىنىڭ تىپتى ىشىنە بۇككەن قۇپييا بەلگىلەرى كوپ نارسەگە كوزىمىزدى اشادى. ولار باز بىرەۋگە ۇمىت سىيلاعان، بىرەۋلەر ۇشىن ەستەلىككە اينالعان. ال قييالداعى اعاشىمىز تىپتى ەرەكشە. ول وسىپ تۇرعان ورمان ۇرەيگە دە، اقىلعا سىيمايتىن وقيعالار مەن عاجايىپقا دا تولى بولۋى مۇمكىن.

سونداي-اق ەرتەگىدەگى ورمان – اڭشىنىڭ جەبەسى جەتكەنشە كوزدەن عايىپ بولاتىن اقبوكەن مەن دەر كەزىندە پايدا بولىپ، اڭگىمە جەلىسىنە ارقاۋ بولاتىن دارۋىشتىڭ دە جۇرەتىن جەرى. دەگەنمەن كەيدە بارى – باسقاشا.

تىلىمىزدە اعاشقا قاتىستى مەتافورالار جەتىپ-ارتىلادى. ماسەلەن، «بىر جاپىراق ەت»، «تىرشىلىكتىڭ كۇرەتامىرى»، «بۇر جارعان سەزىم»، «ومىردىڭ دىڭگەگى»، «وتباسى دىڭى»، «ۇرىم-بۇتاق»، ت.ب.

اعاشتار بىزدى تەك تىل ارقىلى ەمەس، يدەيا ارقىلى دا شابىتتاندىرادى. دۇنيەتانىمدى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن وقيعالاردىڭ بىرى – انگلييانىڭ لينكولنشير گرافتىعىنداعى باقتاردىڭ بىرىندە بولادى. 1666 جىلى دال وسى جەردە بىر الما جەرگە قۇلاپ، يسااك نيۋتون ەسىمدى جاس جىگىتتىڭ كوكەيىندە «نەلىكتەن الما جەرگە ۇنەمى تىك قۇلايدى» دەگەن سۇراق تۋىنداعان دەسەدى.

لوندونداعى كورول قوعامى مۇراعاتتارىنداعى XVIII عاسىرعا تيەسىلى جازبالار نيۋتوننىڭ كەمبريدجدەن ۇيىنە قايتىپ كەلىپ (ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وبا ىندەتى سالدارىنان جابىلۋى سەبەبىنەن)، ويعا شومعان كۇيدە باققا اياق باسقانى جونىندە باياندايدى. ونىڭ دوسى ارى بيوگراف ۋيليام ستيۋكلي بىلاي دەپ جازادى: «ول تەرەڭ ويعا باتىپ وتىرعاندا كەنەت جەرگە الما قۇلاپ، گراۆيتاتسييا ۇعىمى ويىنا ساپ ەتە قالدى». بۇل اعاشپەن بايلانىستى ويانعان «ەۆريكانىڭ» العاشقىسى ەمەس. بۋددا مەديتاتسييانى بودحي اعاشىنىڭ ساياسىندا وتىرىپ جاساماۋشى ما ەدى؟! اعاش ماڭىندا ارمانداعان دا ەرەكشە. مىنانداي بىر اڭىز دا بار: بىر سوپى اعاش ساياسىندا قۇس انىن تىڭداپ وتىرعاندا جۇزدەگەن جىل قاس-قاعىم ساتتە وتە شىققان ەكەن…

مارسەل پرۋستىڭ «وتكەندى ەسكە الۋ» اتتى رومانىنداعى بايانداۋشى كەيىپكەر جوكە اعاشى گۇلىنەن دەمدەلگەن شايعا «مادلەن» توقاشىن باتىرىپ جەپ، وتكەن ومىرىنە كوز جۇگىرتەدى.

اعاشتار – تابيعاتتاعى ەستەلىكتىڭ قاينار كوزى، تىپتى مولەكۋلالىق دەڭگەيدە دە. «جىل سايىن ۇلعايىپ وتىراتىن دىڭ ساقينالارى سول جىلعى كومىرقىشقىل گازىن وزىنە تارتىپ الىپ، وتتەگىنى شىعارادى. سوندىقتان دا اعاشتار قالا ومىرىنىڭ ار جىلعى ەستەلىگىن فيزيكالىق تۇرعىدا ساقتاپ وتىرادى»، – دەيدى «New York City of Trees» كىتابىنىڭ اۆتورى بەنجامين سۆەتت.

كەي ەستەلىكتەر ادامنىڭ جۇرەگىن اۋىرتادى. مىسالى، امستەردام قالاسى پرينسەنگراحت كوشەسى، 263-ۇي سىرتىندا تۇرعان جاڭعاق اعاشى بىر قايعىلى وقيعاعا «كۋا». جاس بويجەتكەن اننا فرانك وز وتباسىمەن ۇيلەردىڭ بىرىندە ۇلتشىلداردان ۇزاق جاسىرىنىپتى. 1944 جىلدىڭ 4 تامىزىندا گەستاپو قولىنا تۇسكەنگە دەيىن اننا شاتىرداعى جالعىز تەرەزەدەن اعاشقا قاراپ، مەزگىلدىڭ اۋىسقانىن بىلىپ وتىرعان ەكەن.

MM8261_141010_10036

الما قايدا قۇلاعان؟
انگلييا، لينكولنشير گرافتىعى

اڭىزداردا ايتىلعانداي، الما سەر يسااك نيۋتوننىڭ باسىنا تۇسپەگەن. ول كادىمگىدەي جەرگە تۇسكەن. الايدا 1752 جىلعى بىر جازبادا بۇل المانىڭ عالىمدى بىردەن تەرەڭ ويعا جەتەلەپ، كەيىن گراۆيتاتسييا زاڭىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولعان دەپ جازىلعان. 1820 جىلى الگى «گراۆيتاتسييا» اعاشى داۋىل كەزىندە قۇلاپ قالعانىمەن، تامىرى كوكتەپ، جوعارىداعى سۋرەتتەگىدەي بولىپ قايتا وسكەن.


ارادا بىراز جىل وتكەندە قىزىنىڭ كۇندەلىگىن وقىعان اكەسى: «اننانىڭ كوك اسپاندى كورۋگە زار بولعانىن جانە جاڭعاق اعاشىنىڭ ول ۇشىن سونشالىق ماڭىزدى بولعانىن بىلمەدىم»، – دەيدى. اننا فرانك 1945 جىلى اقپاندا بەرگەن-بەلزەن كونتسلاگەرىندە بورتپە سۇزەگىنەن كوز جۇمدى. ول نەبارى ون بەس جاستا بولاتىن. ال جاڭعاق اعاشىنا قۇرت تۇسىپ، 1820 جىلى بولعان داۋىلدا قۇلاپ قالدى.

وكلاحوما-سيتيدەگى امەريكا شەگىرشىن اعاشى – جانعا سايا. 1995 جىلى 19 ساۋىردە قوعامعا نارازى ارداگەر تيموفي ماك ۆەي قالا ورتاسىنداعى توعىز قاباتتى الفرەد پ.ميۋررا اتىنداعى فەدەرالدى عيماراتتى جارىپ جىبەردى. ناتيجەسىندە، كولىكتەر ورتەنىپ، 168 ادام قازا تاپتى. جارىلىس سالدارىنان جاقىن ماڭداعى كولىك تۇراعىندا ورت شىقتى. وسىپ تۇرعان ون مەترلىك شەگىرشىن اعاشىنىڭ دىڭى مەن جاپىراعى وتقا ورانادى. بۇگىندە بۇل «امان قالعان اعاش» – وكلاحوما قالاسىنىڭ اجىراماس بولىگى. «وعان قاراسام، جانىم جاي تابادى. ويتكەنى بۇل اعاش الاپات سۇمدىقتان امان قالدى»، – دەيدى جەرگىلىكتى بىر تۇرعىن. بۇگىندە شەگىرشىننىڭ بيىكتىگى 12 مەتر­دەن اسادى. ال كولەڭكەسىنىڭ ەنى – 18 مەتر. قاراشاعا دەيىن التىن تۇستەس جاپىراقتارى تۇسىپ، قاڭتاردا جالاڭاش كۇيدە قالادى. ساۋىر ­ايىندا قايتادان بوي جازىپ، بۇرشىك اتادى. ال ماۋسىمدا قۇلپىرىپ، جازعى جاسىل جەلەككە ورانادى. بۇتاقتارى ۇمىت جەمىسىمەن سامساعان بۇل اعاشتىڭ بۇگىنگى جاۋى – ۋاقىت. وسى اعاشتى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسكەن شتاتتىق قالالىق ورمانشى مارك بەيس: «بۇل اعاش ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ارقاسىندا امان قالعانداي. بىز مۇنى تۇسىنبەدىك. ەسەسىنە، ول وزىنىڭ بىزگە قاجەت ەكەنىن بىلگەندەي بولدى»، – دەيدى.

CookJenshel-23793A-5895

اباقتى اعاشى
اۋسترالييا، دەربي

دومالاقشا كەلگەن باوباب اعاشى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى سۋ، ازىق، دارى-دارمەك، باسپانا، تىپتى جەرلەۋ ورنىمەن دە قامتاماسىز ەتەدى. كەي ادامدار بۇل اعاشتى قاسيەتتى سانايدى. تاريحشى كريستين حارمان جانە ساۋلەت انتروپولوگى ەليزابەت گرانتتىڭ ايتۋلارىنشا، اۋسترالييانىڭ باتىسىنداعى بۇل باوباب اعاشى جاڭساق تۇردە «دەربي اباقتى اعاشى» دەگەن اتپەن مالىم. اعاش دەربيگە بارار جولداعى ۋاقىتشا قاماۋ ۇيى رەتىندە تانىستىرىلعانمەن، حارمان مەن گرانت «بۇل ساياحاتتاۋعا قاۋىپتى ورىن رەتىندە جانە ابوريگەندەردى تىزە بۇكتىرگەندەرىن كورسەتۋ ماقساتىندا جاسالعان قاساقانا ارەكەت»، – دەيدى.


 

بەز-يمەني-1

MM8261_140429_05073

مونتەسۋما ساۋىراعاشى
مەكسيكا، وaxaكa، سانتا-مارييا دەل تۋلە

مونتولينيا دە انتەكەرا مەكتەبىنىڭ 6-سىنىپ وقۋشىلارى «تۋلە اعاشى» دەپ اتالىپ كەتكەن مونتەسۋما ساۋىراعاشىنىڭ الدىندا تىزىلىپ تۇر. اعاش دىڭىنىڭ ۇزىندىعى – 36، ال ديامەترى 11،5 مەتر. اعاش ساياسى ەكى ۇلكەن تەننيس الاڭقايىنداي اۋماقتى الادى. 1990 جىلدارى مەكسيكا ۇكىمەتى پانامەريكالىق تاس جول جوباسىن وسى اعاش ۇشىن وزگەرتتى ارى كولىك گازى جانە جەراستى سۋىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان اعاشقا كەلگەن زالالدى تومەندەتۋ  ماقساتىندا گرانت بولدى.


 

MM8261_140316_03076

نيم اعاشى
ۇندىستان، ۆاراناسي

سولتۇستىك ۇندىستانداعى شيتالا قۇداي-انانىڭ بەينەسىندەگى نيم اعاشى بارلىق دەرتكە داۋا دەسەدى. ۆاراناسيدەگى نانگحان بير بابا عيباداتحاناسى ماڭىنداعى اعاشقا تابىنۋشىلار ۇشىن ونىڭ مانى الدەقايدا تەرەڭ. بىردە بىر ادام ينديانا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى دىنتانۋ عىلىمىنىڭ پروفەسسورى دەۆيد حابەرمانگە: «مەنىڭ ۇلىم اي-كۇنى جەتپەي تۋدى. دارىگەر كوپ ۇزاماي بالامنىڭ شەتىنەپ كەتەتىنىن ايتتى. بىراق مەن نيم اعاشىنا سىيىنۋمەن بولدىم. اقىرى سابيىم امان قالدى»، – دەپتى. بۇگىندە قۇداي مەن ونىڭ تابىنۋشىلارى اراسىنداعى بايلانىستى  كۇشەيتۋ ماقساتىندا بۇل اعاش ماتاعا ورانىپ تۇر.


 

CookJenshel-23793A-15231

سۇمبىل تەرەك اعاشى
يۋتا شتاتى، فيشلەيك ۇلتتىق ورمانى

47 000 اعاش دىڭگەكتەرىنەن قۇرالعان «پاندو كلون» ورمانى، شىنىمەن دە، 43 گەكتار القاپتى الىپ جاتىر جانە اعاشتارىنىڭ جالپى سالماعى 5،9 ميلليون كەلىگە جەتەدى. مىڭداعان جىل بۇرىن بىر عانا ۇرىقتان وسىپ-ونگەن اعاش تامىر جايىپ، ۋاقىت وتە كەلە نۋ ورمانعا اينالدى («Pando» لاتىن تىلىندە «تارالامىن» دەگەن ماعىنا بەرەدى). اعاشتار گەنەتيكالىق تۇرعىدا بىر-بىرىنە تۋىستاس جانە جاستارى 150 جىلدان اسپايدى. دەگەنمەن تامىر جۇيەسى جەر بەتىندەگى ەڭ ۇزاق جاساعان تىرى اعزا بولۋى مۇمكىن.


 

MM8261_140925_08056

كەلىسىم اعاشى
موزامبيك، ناۋندە

موزامبيكتىڭ ناۋندە ەلدى مەكەنىندە وسەتىن مانگو اعاشى وڭتۇستىك ساحارا شولىنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنان عانا قورعاپ قويمايدى. وزگە دە «پالاۆەر» اعاشتارى سيياقتى بۇل – تۇرلى راسىمدەر جۇرگىزىلەتىن، باس قوساتىن داستۇرلى ورىن. بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى حاتشىسى، گانا تۋماسى كوفي اننان ەستەلىك كىتابىندا: «بۇل – كەزدەسىپ اڭگىمەلەسۋگە، ىمىراعا كەلىپ، داۋ-دامايدى شەشۋگە ىڭعايلى ورىن. بۇگىن ماسەلەڭىز شەشىلمەسە، كەلەسى كۇنى قايتا كەلگىڭىز كەلىپ تۇراتىن جەر»، – دەپ جازادى.

    

پىكىر جازۋ