كليمات وزگەرىسى

456

اركىم بىلۋگە تيىس 7 نارسە

بىز قازىرگى زامانعا ساي ومىر سۇرۋ ۇشىن تاماق، جانار-جاعارماي، ەلەكتر ەنەرگيياسىن قاجەت ەتەمىز. الايدا بىزدىڭ قۋات وندىرۋىمىز جەرگە زييانىن تيگىزىپ جاتىر. بۇدان شىعاتىن جول بار ما؟ كليماتتىڭ وزگەرۋى – ميف، داقپىرت نەمەسە عالىمدار اراسىنداعى قۇپييا كەلىسىم ەمەس، كەلەلى ماسەلە. سەنبەسەڭىز، مىنا دەرەكتەردى وقىپ كورىڭىز.

مۇزدار قايدا كەتتى؟

Cobbing_196U3166

اركتيكا كۇرت جىلىنىپ، ونىڭ مۇز قاباتى جۇقارىپ، ازايىپ بارادى (تومەندەگى گرافادا). كۇن ساۋلەسى مۇزعا شاعىلىسىپ، اسپانعا قايتۋدىڭ ورنىنا كۇڭگىرت مۇحيتقا جۇتىلاتىندىقتان جىلىنۋ ۇدەرىسى جىلدامداي تۇستى. سۋدىڭ ىشىندە ەرىگەن تەڭىز مۇزى ونىڭ دەڭگەيىن كوتەرمەيدى، الايدا جەردەگى مۇزدىڭ ەرۋى اسەر ەتەدى. الەم بويىنشا تاۋ مۇزدىقتارى دا كەمىپ كەلەدى. 1900 جىلدان بەرى جالپى تەڭىز دەڭگەيى­نىڭ 20-23 سم-گە كوتەرىلۋى جاعالاۋلارداعى سۋ تاس­قىنىنىڭ كۇرت كوبەيۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. ماسەلەن، «ساندي» دۇلەي داۋىلى كەزىندە سۋ تاس­قىنى مەن جەل اقش-تىڭ شىعىس جاعالاۋىنا 68 ميلليارد دوللار كولەمىندە زييان تيگىزدى.

ەڭ باستى قاۋىپ – گرەنلاندييا مەن انتاركتيدانى باسىپ جاتقان مۇز قاباتتارى. ونداعى مۇزدىقتار تەڭىز دەڭگەيىن 70 مەترگە دەيىن كوتەرۋگە جەتكىلىكتى ھام بىرتە-بىرتە ەرىپ جاتىر. 125 000 جىل بۇرىن، جەر سال جىلى بولعان كەزدە، ونداعى مۇز قاباتىنىڭ كوبى ەرىگەن سىڭايلى: تەڭىز دەڭگەيى 6 نە 7 مەترگە جوعارى بولىپتى. قازىرگى تاڭدا مۇنداي بيىكتىكتە جاعالاۋداعى قالالار سۋ استىندا قالادى.

اركتيكا «ارىقتاپ» بارادى

اركتيكا قىس سايىن قاتقانىمەن، جازدا ونىڭ كوپ بولىگى ەرىپ كەتەدى. قىركۇيەكتە مۇزدى ايماقتىڭ كولەمى بىردەن ازايادى.

فااىۆا

دەرەككوز: ۇلتتىق قار جانە مۇز دەرەگى ورتالىعى

مۇزدىقتار تەز ەرىپ بارادى

قىزىل كيىمدى زەرتتەۋشى گرەنلاندييا­نىڭ ەرىگەن سۋىن باعدارلاپ جۇر (جوعارىدا): 2002 جىلدان بەرى گرەنلاندييا جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن 287 ملرد.² توننا مۇز جوعالتۋدا. انتاركتيدادا دا جاعداي ماز ەمەس. باتىس انتاركتيكا مۇز قاباتىنىڭ كوپ بولىگى تەڭىز قايراڭىنا ورنىققان. 144 شاق.² ايسبەرگ مۇز تاقتالارى (وڭ جاقتا) جىلى مۇحيتتا مۇجىلىپ جاتىر. تەڭىز دەڭگەيىن جارتى مەتردەن اسا كوتەرەتىن مۇزدىق وپىرىلۋى عاسىرلارعا سوزىلۋى مۇمكىن. بالكىم، ون شاقتى جىلعا عانا…

LC80011132015307LGN00_432_NOV-2015

2015

2016

2016

مايك تەيلور، ناسا/USGS LANDSAT 8 سۋرەتتەرى

بارى وزگەرىپ بارادى

GettyImages-496087186

كليماتتىڭ وزگەرۋى ابدەن مۇمكىن. ال ىستىق تولقىندار ونداي مۇمكىندىكتى ەسەلەپ جىبەرەدى. 2003 جىلى ەۋروپادا 70 000-عا جۋىق ادامعا اجال قۇشتىرعان اپتاپ ىستىق تولقىندارى 500 جىلدا بىر رەت قايتالانىپ وتىراتىن-دى، ال وتكەن جىلى جارييالانعان زەرتتەۋگە سايكەس، قازىرگى جاھاندىق جىلىنۋ دەڭگەيىندە مۇنداي جاعداي 40 جىلدا بىر كەلەدى ەكەن. ول زەرتتەۋ 2003 جىلى كليماتتىڭ وزگەرۋى پاريجدە 500-دەن استام ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعانىن انىقتاعان. تاعى بىر سوڭعى زەرتتەۋ ەگەر مۇنداي ىستىق نازاردان تىس قالا بەرسە، وسى عاسىردىڭ سوڭىنا تامان پارسى شىعاناعى ەلدەرىنىڭ حالقى جان شىداتپاس ىستىققا تاپ بولۋى ىقتيمالدىعىن ايتادى.

ماسەلە ىستىقتا عانا ەمەس. جاھاندىق جىلىنۋ قۇرلىق پەن مۇحيتتىڭ ىلعالىن ­اۋ­اعا ۇشىرادى. جاڭبىر از جاۋاتىن ايماقتا قۋاڭشىلىق ودان بەتەر كۇشەيىپ كەتەدى. ال جاڭبىر نەمەسە قار جاۋسا، شامادان تىس كوپ تۇسۋى مۇمكىن. ماسەلەن، پاريج نە حيۋستونداعى 2016 جىلعى سۋ تاس­قىنىن ەسكە الىڭىز.

وزگەشە اپاتتار

جالپى، جەر سىلكىنىسى سەكىلدى گەولوگييالىق زۇلماتتىڭ سانى بىر قالىپتى، ال كليمات وزگەرۋى اسەرىنەن بولعان، اپاتتار كوبەيىپ كەلەدى.

رەسۋرس-2@300x-100

وزگەرىستى قالايمىز

ميلليونداردى ەلىنەن بوستىرىپ، جۇز مىڭداعان ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوقتىرعان سيريياداعى ازامات سوعىسىنا فەرمەرلەردى قالاعا تىقسىرعان تاريحي قۋاڭشىلىقتىڭ  دا ىشىنارا اسەرى بار. 2015 جىلعى زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، كليماتتىڭ وزگەرۋى ونداي قۋاڭشىلىق قيىندىعىن ەكى ەسەلەدى. بوليۆييانىڭ ۇلكەندىگى جونىنەن ەكىنشى كولى پووپونىڭ (وڭ شاق شەتتە) كەۋىپ كەتۋىنە قۇرعاقشىلىق پەن سۋدى بۇرىپ الۋ سەپ بولدى. نيۋ يورك سيتي سەكىلدى جەرلەردە كوپ سۋدىڭ اۋاعا بۋلانۋى قالىڭ قاردىڭ جاۋۋىنا تۇرتكى.

دجوش حانەر، NEW YORK TIMES/REDUX

دجوش حانەر، NEW YORK TIMES/REDUX

دجوش حانەر، NEW YORK TIMES/REDUX

دجوش حانەر، NEW YORK TIMES/REDUX

قاتەر جاعادان الدى

Souder_NWBP4966

كليماتتىڭ وزگەرۋى اركتيكانىڭ تانىمال جىرت­قىشى – اق ايۋعا وراسان زييان تيگىزدى. عالىمدار 2016 جىلى سوڭعى ريفتىك موزايكالى قۇيرىقتى تىشقان تۇرى، اۋستراليياداعى توررەس بۇعازىنان تومەن ورنالاسقان ارالدان تابىلعان ەگەۋقۇيرىق تەكتەس كەمىرگىشتىڭ تەڭىز دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى سالدارىنان جوعالىپ كەتكەنىن مالىمدەدى. بۇل – كليمات وزگەرۋى ناتيجەسىندە جوعالعان سۇتقورەكتى رەتىندە العاش تىركەلگەن وقيعا. مۇنىڭ توقتاماسى انىق (تومەندەگى دياگرامما).

تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى كەيبىر وسىم­دىكتەر مەن جان-جانۋارلار توبىنا قىسىم كور­­­سەتىپ، ولاردى پوليۋستەرگە ىعىستىرىپ، ميگراتسيياسى مەن مىنەز-قۇلقىن وزگەرتىپ وتىر. انتاركتيكا تۇبەگىندەگى ادەليە پينگۆيندەرىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. يسلاند قۇمى دەپ اتالاتىن اركتيكا جاعاجاي قۇسىنىڭ دەنە تۇرقى كىشىرەيىپ بارادى. مۇزدىڭ ەرۋىنەن مىڭداعان مورج الياسكاعا قونىس اۋدارىپ جاتىر. بۇكىل ولكە وزگەرىسكە ۇشىرادى: سەڭگىر تاۋلارىنان باستاپ شۆەيتسارييالىق الپىگە دەيىنگى بيىك تاۋلى ايماقتىڭ الپىلىك ­ەكوجۇيەسى شىڭىنا دەيىن قىسقاردى.

جەڭىمپازدار دا تابىلادى. قازىرگى تاڭدا وركەشتى كيتتەر انتاركتيدانىڭ جاقىندا مۇزى كەتكەن سۋلارىندا وسىپ-ونىپ كەلەدى. تەڭىز كىرپىلەرى دە تەز اياققا تۇراتىنىن كورسەتتى. كەي جانۋارلار ورتانىڭ قاتتى وزگەرىستەرىنە بەيىمدەلەدى، الايدا قانشاسى جانە قاشانعا دەيىن؟

47% – 2016 جىلى زەرتتەۋدە تەكسەرىلگەن 976 تۇردىڭ وسىنشا بولىگى بۇرىن مەكەن ەتكەن ايماقتان جويىلىپ كەتتى. بۇل بىرنەشە مەكەندەۋشىلەر اراسىندا كەزدەسەدى جانە ولاردىڭ كليمات وزگەرىسىنە بەيىمدەلە الماعانى ايتىلادى. جانۋارلار وسىمدىكتەرگە قاراعاندا جەرگىلىكتى جويىلۋدان كوبىرەك زارداپ شەگەدى.

1-دە 6 – كليمات 4°C-تان اسا جىلىناتىن بولسا، التى تۇردىڭ بىرەۋىنە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونەدى. 2015 جىلعى زەرتتەۋگە سايكەس، ەگەر بىز زالالدى زاتتار شىعارىلىمىن ازايتپاساق، مۇنداي جاعداي 2100 جىلى بولۋى مۇمكىن. وڭت. امەريكا مەن ج.زەلاندييا سەكىلدى بيولوگييالىق باي ايماقتار كوبىرەك زييان شەگەدى.

جاساندى سۇرىپتالۋ

2017 جىلعى اقش ۇكىمەتىنىڭ بايانداماسىندا «پارنيكتى گازدار 2050-گە قاراي اق ايۋلاردىڭ جاپپاي قونىس اۋدارۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولادى» دەلىنگەن. وسى ورايدا، 2016 جىلى ۇلكەن توسقاۋىل ريفى مارجانداردىڭ رەكوردتىق جويىلۋىنا تاپ بولدى. ۇزاققا سوزىلعان تۇسسىزدەنۋ 700 شاقىرىمعا سوزىلعان مارجانداردىڭ شامامەن 67 پايىزىنىڭ جوعالۋىنا اكەلدى. 21 ناۋرىز (وڭ جاقتا) جانە 15 مامىر (وڭ جاق شەتتە) ارالىعىندا جىلى سۋ ليزارد ارالىنداعى مارجان توپتارىنان تۇك قالدىرعان جوق.

Lizard_LoomisGH4Site02_160321_align

دجەفف ورلوۆسكي، ەكسپوزيتسييا زەرتحاناسى، CHASING CORAL

دجەفف ورلوۆسكي، ەكسپوزيتسييا زەرتحاناسى، CHASING CORAL

بىز وعان قارسى تۇرامىز

IM2016100009WP_300dpi

ەركىن نارىقتىڭ تيىمدىلىگى جيى ماقتالىپ جاتادى. قازىرگى بايلانىس داۋىرىندە ەركىن ويدىڭ نارىعى سەكىلدى نارسە بار. ەندەشە، وزىڭىزدەن سۇراڭىز: ەگەر كليمات وزگەرۋى ايتارلىقتاي قاۋىپتى بولماسا، 195 مەملەكەت جىلىنۋدى 2°C-تەن تومەن ۇستاپ تۇرۋ تۋرالى پاريج كەلىسىمىنە قول قويار ما ەدى؟

اقش-تىڭ جاڭا بيلىگىنىڭ بۇدان باس تارتۋ تۋرالى دوڭايباتىنىڭ كولەڭكەسى تۇسكەنىنە قاراماستان، بۇل كەلىسىم مەدەۋ تۇتار بەلگى رەتىندە قالا بەرەدى. تومەندەگى كەستەدە تاعى بىر بەلگى كورسەتىلگەن: كۇن قۋاتىن الۋ ارزانداپ كەلەدى. جاڭعىرتىلمالى ەنەرگييا تاياۋدا توقتىڭ ارزان كوزى بولۋى مۇمكىن. اقش-تا كۇن قۋاتىن وندىرۋگە جۇمىلدىرعان ادامدار سانى كومىر، مۇناي مەن گاز سالاسىندا قوسا جۇمىس ىستەيتىندەردەن كوپ.

قازبا وتىننان باس تارتۋ ەندى قارقىن الىپ كەلەدى. ار بولىك ماڭىزدى: 2016 جىلعى زەرتتەۋ بىز پايدالانعان كومىرقىشقىل گازىنىڭ ار تونناسى اركتيكانىڭ 3 شارشى مەتر مۇزىن ەرىتەتىنىن ايتادى، ياعني ورتا ەسەپپەن ار امەريكالىققا جىلىنا 49 شارشى مەتردەن كەلەدى. الايدا الەم كومىرقىشقىل گازىنان تازا قۋاتقا اۋىسپايىنشا، ولاردىڭ ەشقايسىسى كوپ پايدا اكەلە المايدى.

تازا قۋات ارزانداي تۇستى

كۇن توعى پانەلدەرىنىڭ ساتىلىمى كۇرت كوبەيگەن سايىن ونىڭ قۇنى تەحنولوگييالىق دامۋ مەن قارقىندى ۇنەمدەۋ ناتيجەسىندە تەز ارزانداي باستادى.

رەسۋرس-1@300x-100

بىر ماسەلە، كوپ شەشىم

ماروككوداعى تارفاياعا (جوعارىدا) تاياۋ ماڭداعى 300 مەگاۆاتتىق جەل ديىرمەنى كومىرتەگى داۋىرىنىڭ بىر بولىگىنەن سەكىرىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا جەل جانە كۇن قۋاتىن وندىرۋ كوپ اۋداندى قاجەت ەتەدى، سوندىقتان جاپونييادا كۇن پانەلدەرىن سۋ قويمالارى (وڭ جاقتا) مەن شاتىرلارعا قويادى. اتوم ستانسالارى ازىراق اۋماقتى قولدانىپ، 24/7 جۇمىس ىستەسە دە، قاۋىپسىزدىك پەن قوقىس ماسەلەسى بار. دجوردجييادا ۆوگتل اەس-سىنىڭ ەكى رەاكتورى (وڭ جاق شەتتە). 1979 جىلعى اپاتتان كەيىن سالىنىپ جاتىر.

دجەيمي ستيللينگس

دجەيمي ستيللينگس

دجەيمي ستيللينگس

دجەيمي ستيللينگس

دەرەككوز: بلۋمبەرگ جاڭا قۋاتتى قارجىلاندىرۋ

    

پىكىر جازۋ