.

ەت جەمەيتىن ەفيوپييا مايمىلى

شىعىس افريكانىڭ ۇلى ريفت اڭعارى ۇستىندەگى جوتادا تۇرعان تۇكتى ەركەك گەلادا. وسىمدىكتەرى قورعالىپ كەلگەن ورتالىق ەفيوپييا تاۋلى ايماعىنداعى شوقىدا الەمنىڭ جۇزدەگەن شوپقورەكتى مايمىلى عاسىرلار بويى تىرشىلىك كەشۋدە.

شىعىس افريكانىڭ ۇلى ريفت اڭعارى ۇستىندەگى جوتادا تۇرعان تۇكتى ەركەك گەلادا. وسىمدىكتەرى قورعالىپ كەلگەن ورتالىق ەفيوپييا تاۋلى ايماعىنداعى شوقىدا الەمنىڭ جۇزدەگەن شوپقورەكتى مايمىلى عاسىرلار بويى تىرشىلىك كەشۋدە.

قورىقتار قىزىل كەۋدەلى گەلادالاردىڭ كوبەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزۋدە. ازىرشە.
ارقاسىنا بالاسى جابىسقان گەلادا شاعىن سۋدان قارعىپ وتپەك. ولاردىڭ جويىلىپ كەتكەن تۇقىمداستارى بىر كەزدەرى وڭتۇستىك افريكادان باستاپ وڭتۇستىك ەۋروپانى، تىپتى سوناۋ قيىر شىعىستاعى ۇندىستاندى دا مەكەندەگەن.

ارقاسىنا بالاسى جابىسقان گەلادا شاعىن سۋدان قارعىپ وتپەك. ولاردىڭ جويىلىپ كەتكەن تۇقىمداستارى بىر كەزدەرى وڭتۇستىك افريكادان باستاپ وڭتۇستىك ەۋروپانى، تىپتى سوناۋ قيىر شىعىستاعى ۇندىستاندى دا مەكەندەگەن.

ەركەك گەلادالار اقسيعان تىستەرىن اڭ اۋلاۋعا پايدالانبايدى، باسقا باسەكەلەستەرىن ۇركىتەدى نەمەسە جىرتقىشتاردان قورعانادى. ولاردىڭ وتكىر تىستەرى باسقا پريماتتاردىكىنەن وزگەشە جانە شوپ شايناۋعا كومەكتەسەدى.

ەركەك گەلادالار اقسيعان تىستەرىن اڭ اۋلاۋعا پايدالانبايدى، باسقا باسەكەلەستەرىن ۇركىتەدى نەمەسە جىرتقىشتاردان قورعانادى. ولاردىڭ وتكىر تىستەرى باسقا پريماتتاردىكىنەن وزگەشە جانە شوپ شايناۋعا كومەكتەسەدى.

اۆتورى: كرەيگ ۆەلچ، فوتو: دجەففري كەربي جانە ترەۆور بەك فروست

جەر بەتىنەن 3300 مەتر جوعارىدا – تاڭسارى، ال تومەندە مايمىلدار جىبىرلايدى.

ادماسسۋ گەتانە ورتالىق ەفيوپييا تاۋلى قىراتىنىڭ شەتىنە جاعالاي وسكەن گۇلدى كوكورايدى ادىمداي باسىپ كەلەدى. تاڭعى شۇعىلا ونىڭ كالاشنيكوۆ اۆتوماتىن جىلتىراتىپ كورسەتەدى. تابانىنىڭ استىنداعى تىك باعان بازالت جارتاستار شىعىس افريكانىڭ ۇلى ريفت اڭعارىنا قاراي باعىتتالعان. بىرازدان سوڭ تۇنگى ۇيقىلارىنان ويانعان جۇزدەگەن پريمات جازىقتىققا جاپا-تارماعاي سەكىرىپ، قۇلاق تۇندىرار شيقىلداق شۋىل باستالادى. بىراق گەتانە مۇندا ونى كورۋ ۇشىن كەلگەن جوق.

كامۋفلياج كيىمدە قىسقا دا ارىق كورىنەتىن گەتانە شىڭىراۋعا قاراي كەرى بۇرىلىپ، دۇربىسىن كوزىنە اپاردى. «وسىلاي ولاردىڭ بار قيمىلىن كورە الامىن»، – دەيدى ول. كەيدە «قىزىل كەۋدە» مايمىل دەپ اتالاتىن theropithecus gelada گەتانەنىڭ نازارىنا ىلىكپەۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ وسىندا بولۋى گەلادالاردىڭ كوبەيۋ سەبەبىن تۇسىندىرۋگە كومەكتەسە الادى.

500 جىلعا جۋىق ۋاقىتتا اۋىق-اۋىق جەرگىلىكتى قۇزىرەتتى ورگاندار ونىڭ بۇگىن اتقارىپ وتىرعان ىسىمەن، ياعني مەنز-گۋاسسا قوعامدىق قورىعىنىڭ، قىسقاشا، گۋاسسانىڭ 100 شارشى شاقىرىمنان استام اۋماعىن اينالا تەكسەرۋ جۇمىسىمەن قاربالاسقان. بۇرىنعى اسكەري گەتانە ەشكىمنىڭ شوپ ۇرلاماۋىن نەمەسە بۇلدىرمەۋىن قاداعالايدى.

ەگەر سىز الەمدەگى شوپقورەكتى مايمىلدىڭ جالعىز تۇرىن قورعاعىڭىز كەلسە، الدىمەن شوپتى قورعاۋدان باستاعان جون. بىراق گەتانەدەن بۇرىنعىلار مۇندا گەلادالار ۇشىن كەلمەگەن ەدى. ولار وز كۇندەرىن كورۋمەن اينالىستى. تاۋلى جەردە وسىمدىك – تىرشىلىك كوزى. ۇزىن ارى بەرىك ساباقتى وسىمدىكتەردى بۋمالاپ، شاتىر رەتىندە قولدانادى. ەركەكتەر شوپتەن ارقان ەسەدى. اي̆ەلدەر مەن بالالار وسىمدىكتەردىڭ جاپىراقتارىن، قابىعىن جانە بۇتاعىن بۋىپ سىپىرعى مەن شىراق جاسايدى. شوپتەن كورپە-توسەك جاسايدى.

دەگەنمەن ەفيوپييالىقتاردىڭ 80%-ى تۇراتىن تۇماندى تاۋلى ولكەدە شالعىندى جەرلەر، جايىلىم­دار، توعايلار، باتپاقتى جەرلەر مەن ورماندى القاپ ولى توپىراققا اينالۋدا. ادام سانى كۇرت ارتتى. شامامەن 100 ملن. حالقى بار. ەفيوپييا افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا حالىق سانى بويىنشا نيگەرييادان كەي̆ىنگى ەكىنشى ورىندى الادى. فەرمالار ىلعالى مول، قۇنارلى القاپتارعا جايىلىپ، جەر ىلعالىن ساقتاۋعا 
كومەكتەسەتىن جەرگىلىكتى وسىمدىكتەردى ىعىستىرۋدا. جىل ساي̆ىن جەردىڭ ۇستىڭگى قاباتىنىڭ 1،5 ملرد. توننا توپىراعى ەروزيياعا ۇشىراپ، فەرمالاردى ونسىز دا از جەرلەرگە يتەرمەلەۋدە. فەرما مالى جەردى تاپتايدى، 49 ملن. ىرى قارا جانە 47 ملن. قوي-ەشكىسى بار ەفيوپييا مال باسى جاعىنان افريكانىڭ ەڭ ىرى ەلى سانالادى. بۇل جەرگىلىكتى فلورا مەن كەمىرگىشتەر اراسىنداعى نازىك تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ، ابيسسين قويانىنان باستاپ تىرنا، قۇتانعا دەيىنگى ماقۇلىقتار ۇشىن قورەكتىڭ ازايۋىنا اكەلۋدە.

بۇل جاعداي ەفيوپييا بويىنشا بارلىق جەردە دەرلىك ورىن العان، الايدا بۇل ايماق تىس قالعانداي كورىنەدى. گۋاسسادا شوپ جايقالىپ تۇر، تريتومالار مەن الىپ ليبولييالار جىلدار بويىنا قول تيمەي وسىپ كەلەدى. بۇل – cاياباق ەمەس. بۇل جەرگە جەرگىلىكتى حالىق جاۋاپ بەرەدى. كەشەندى كوممۋنالدىق جۇيە بويىنشا مالدىڭ قاي جەردە جايىلاتىنى، شوپتى كىمنىڭ جانە قاشان شاباتىنى بەلگىلەنەدى. سونىڭ ارقاسىندا نايروبي قالاسىنىڭ التىدان بىرىنە تەڭ وسى القاپ شىعىس افريكاداعى باقۋاتتى وڭىرلەردىڭ قاتارىندا. بۇل جەردە ەندەميك سۇتقورەكتىلەردىڭ شيرەگىنە جۋىعى تىرشىلىك ەتەدى. مۇندا الەمدەگى جويىلۋ قاۋ­پى جوعارى يت تۇقىمداستىڭ بىر تۇرى – جيرەن تۇكتى ەفيوپييا قاسقىرىنىڭ جيىرما شاقتىسى مەكەندەيدى. گۋاسسا – بوكەندەر، يت تۇقىمداستار، افريكا قاسقىرلارى مەن قورقاۋلار مەكەنى. ەفيوپييانىڭ باسقا ايماقتارىنا قاراعاندا بۇل وڭىردە 800-دەي گەلادا مىڭداعان جىل بويى تىرشىلىك ەتىپ كەلەدى.

گەلادالاردىڭ مەنز-گۋاسسا قوعامدىق قورىعىندا قورەك مول، ويتكەنى مۇندا وسىمدىكتىڭ الۋان تۇرى بار. گۋاسسا اتالاتىن ايماقتى قاداعالايتىن بۇرىنعى اسكەر ادماسسۋ گەتانە بۇل جەردى زاڭسىز مال جاياتىن شارۋالار مەن شوپ ۇرلايتىن قاسكويلەردەن كۇزەتەدى.

گەلادالاردىڭ مەنز-گۋاسسا قوعامدىق قورىعىندا قورەك مول، ويتكەنى مۇندا وسىمدىكتىڭ الۋان تۇرى بار. گۋاسسا اتالاتىن ايماقتى قاداعالايتىن بۇرىنعى اسكەر ادماسسۋ گەتانە بۇل جەردى زاڭسىز مال جاياتىن شارۋالار مەن شوپ ۇرلايتىن قاسكويلەردەن كۇزەتەدى.

مۇنى كىشكەنتاي، بىراق ەرەكشە جابايى تابيعاتتىڭ تابىستى تاجىريبە ۇلگىسى، باسقاشا ايت­قاندا، كەزدەيسوق ساتتىلىك دەسە بولادى. مەن ەفيوپيياعا گۋاسسا تابيعي قورىق رەتىندە قانشالىقتى ۇلگى بولا الاتىندىعىن كورۋگە كەلگەنمىن. ايماقتىڭ جىلدام وزگەرىپ جاتقانىن كوردىم جانە گۋاسسانىڭ مايمىلدارى مەن فەرمەرلەرى تونگەن قىسىمعا قالاي توتەپ بەرەر ەكەن دەگەن وي ەرىكسىز كەلدى.

گەتانەمەن كەزدەسۋدەن بىرنەشە اپتا بۇرىن ەل استاناسى ادديس-ابەبانىڭ قۇجىناعان ادامى مەن شاڭىنان قاشىپ شىعىپ، گۋاسساعا قاراي تاۋ اسقان ەدىك. عالىم ارى فوتوگراف دجەففري كەربي ەكەۋ­مىز جولاي قۇرعاق فەرمالار مەن تاس كۇركەلەردى كوردىك. جولدا ايەلدەردىڭ ەسەكتەرگە شوپ ارتقانىن كوردىك. ەفيوپييا دەگەندە ويعا تۇيەلەر مەن سورتاڭ شول كەلۋى مۇمكىن، بىراق بۇل جەردىڭ دەنى – تاۋلى ايماق. كوگىلدىر نىل وزەنى وسى تاۋ­لاردان باستاۋ الادى. بىز افريكا «شاتىرىنا» قاراي بەت الدىق. مۇندا كەربي ون جىلعا سوزىلعان گەلادالاردى زەرتتەۋ جوباسىندا قىز­مەت ەتەدى. جوبانى باستاپ جۇرگىزىپ وتىرعان – فۋلەرتون قالاسىنداعى كاليفورنييا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ انتروپولوگتارى پيتەر فەشيڭ جانە نگا نگۋيەن.

سوڭعى اسۋدى دا باعىندىردىق. كەۋىپ كەتكەن جەر مەن اعاشتاردى جايقالعان كوكوراي شالعىن الماستىردى. بىردەن «ۇي يەلەرى» الدىمىزدان شىعا كەلدى. ۇش گەلادا جولدان شاۋىپ وتتى، ەڭ كىشكەنتايى ىرعاقپەن دومالانىپ بارا جاتتى. بىرەۋى ۇش مەتر جەردەگى جارتاسقا جايعاستى. ول جانىنان وتىپ بارا جاتقان بىزدى بايقاپ قالدى. پىشەن تۇستەس جالى يىعىنا توگىلگەن. قارى اپپاق، بىلەگى مەن جۇمىرىعى قاپ-قارا، قۇددى، كەشكى ساندىك قولعاپ كيىپ العانداي. پاتشاداي سالتاناتتى بولمىس.

افريكانىڭ الپىلىك شالعىندارىنىڭ بەتكەۇستار جانۋارلارى – گەلادالار تەك ەفيوپييا تاۋلارىندا كەزدەسەدى. ولار – ميلليونداعان جىل بۇرىن وڭتۇستىك افريكادان يسپانيياعا جانە ۇندىستانعا دەيىن تارالعان تۇردەن قالعاندار. بىر كەزدەرى كەڭ تارالعان پريماتتار كليمات وزگەرىسى، بەيىمدەلگىشتىگى جوعارى بابۋيندەرمەن تايتالاس جانە ولاردى قىرعىنعا ۇشىراتقان اتا-بابالارىمىزدىڭ كەسىرىنەن جويىلۋعا اينالعان بولۋى مۇمكىن. بۇگىن theropithecus تۇرىنەن بار قالعانى – گەلادالار، ولار ەجەلگى ادامدار تىرشىلىك ەتكەن الەم جونىندە، مىنسىز دەمەسەك تە، قۇندى ماعلۇمات بەرەدى. ولارعا ۇقسايتىن باسقا جانۋار جوق.

جەتى كۇركە، سيرەك قولدانىلاتىن شەلەك سەبەزگى جانە كۇزەت بەكەتى رەتىندەگى كىر-كىر جەرتولەدەن تۇراتىن زەرتتەۋ لاگەرىنە كەلگەننەن بىرنەشە ساعات وتكەن سوڭ كەربي ەكەۋمىز ىسكە كىرىستىك. بىز جاسىرىن كامەرا تۇزاعىن اينالىپ وتتىك. كوگالدا 65 مايمىل وتىرعان ەدى. اۋادان جەبىرشوپ يىسى شىعىپ تۇردى. مايمىلدار، جاقىنداپ بارساق تا، باس كوتەرىپ قارامادى. بالا مايمىل اۋناپ، ەرەسەك بىرى – بەتىن تازالاپ، باسقا بىرى – اياعىن سىلكىلەپ جاتتى. «بالاقايدىڭ بابى كەلىسىپ تۇر»، – دەپ ازىلدەدى كەربي.

گەلادالاردىڭ ەڭ كوزگە ۇراتىن بەلگىسى – تۇكسىز جالاڭ توستەرىندەگى قويۋ قىزعىلت داق. ۇرعاشىلارىندا بۇل تۇس وزگەرەدى، داقتىڭ اينالا شەتىندە كىپ-كىشكەنتاي قالتاشىق سۇيىقتىققا تولادى. بۇل كوبىنە ولاردىڭ جۇپتاسۋعا ازىر ەكەندىگىن كورسەتەدى. ۇستەم ەركەكتەرىندە القىزىل داق قويۋ قىزىل تۇسكە وزگەرەدى. باسقا پريماتتار جىنىستىق جەتىلگەندەرىن بوكسەلەرىمەن بايقاتادى، بىراق بۇل مايمىلدار كۇننىڭ كوپ بولىگىن قۇيرىقپەن جەر سيپالاپ، قۇمارلانا شوپ جەۋمەن وتكىزەدى. كوپتەگەن پريمات جەمىس پەن جاپىراق جەۋ ۇشىن اعاشقا ورمەلەيدى. گەلادالار شوپ پەن وسىمدىكتەردى جۇلۋ ۇشىن باس بارماقتارىن پايدالانادى. زەبرالار تارىزدى ولار دا جەمدەرىن ازۋ تىستەرىمەن شاينايدى. «تەورييا جۇزىندە، – دەيدى كەربي، – پريماتتار شوپ جەمەۋلەرى كەرەك». قورەكتىك تۇرعىدا شوپتىڭ بەرەر قۋاتى شامالى. جەتكىلىكتى قۋات الۋ ۇشىن كوپ ەڭبەكتەنىپ، ۋاقىت جۇمساۋلارى قاجەت. مۇنداي تيىمسىزدىك ۇلكەن ميدىڭ ەۆوليۋتسيياعا ۇشىراۋىن قيىنداتار ەدى. بۇل گەلادالاردىڭ قۋىرشاق نەمەسە رەزەڭكە دوپ بەرگەندە، ايتالىق، بوتسۆانانىڭ پاۆيان چاكمالارىمەن سالىستىرعاندا، نەلىكتەن ونشا قىزىقپايتىندىعىن تۇسىندىرەدى. بىراق بۇل مايمىلدار ەپسىز دەگەندى بىلدىرمەيدى.

كەربي ەكەۋمىز جۇرەمىزدەن وتىرىپ، قۇلاق تۇردىك. اۋادا شىلپ-شىلپ شايناعان دىبىستار ەستىلەدى. جانۋارلاردىڭ بىرى «قوڭقىلداي» جونەلدى. قارعاداي قارقىلداعان دىبىس تا ەستىلەدى. ۇرعاشى بىرەۋى «ۋھىلەپ» كەتتى. كەربيدىڭ اۋدارماسى بويىنشا، ول «جىگىتىم، مەن مۇندامىن» دەگەنى ەكەن. گەلادالاردىڭ بىرنەشە جۇزى توپتالىپ، قاڭعىعان پريماتتار قالاشىعىن قۇرايدى. ولار باسقا ادامي ەمەس پريماتتاردىكىنە قاراعاندا الدەقايدا باي «ۆوكالدىق رەپەرتۋا­رى» ارقىلى حابار الماسادى. ولاردىڭ ەرىن شىلپىلداتقان دىبىسى، تىپتى بەت-الپەت قيمىلى ادام سويلەۋىنىڭ ىزاشارى دەگەنگە دالەل بولا الادى. مايمىلداردىڭ جۇرىس-تۇرىستارى مەن وتباسىلىق ديناميكاسىن قۇجاتتاۋ ۇشىن زەرتتەۋشىلەر گەلادالارعا لاقاپ ات قويعان.

ماسەلەن، تيتىمدەي استرال توبەلەس شىعارعىشتىعىمەن تانىمال، ول ىرى مايمىلداردى ۇرىپ قاپ، شەشەسى وتىمنىڭ ارتىنا تىعىلادى.

65

1974 جىلى يمپەراتور حايلە سەلاسسيەنى تاقتان تايدىرعان كوتەرىلىستەن كەيىن ازامات سوعىسى دالالىق جەرلەردە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قيىنداتتى. 1990 جىلداردىڭ باسىنداعى ەرەۋىلدەردەن كەيىن دەرگ كوممۋنيستىك كەڭەس بيلىگى ورناپ، عالىمدار قايتا ورالدى. بۇگىنگى كۇنى قانشا گەلادا قالعانى الى دە بەلگىسىز. بىرنەشە جۇز مىڭ با؟ ون مىڭداعان با؟ ەلدەگى جەردىڭ كوبى اۋىلشارۋا­شىلىعىنا بەرىلگەن. كوكوراي شالعىن مول بولۋى ۇشىن فەرمالار سانى تىم كوپ، جەردىڭ ەروزيياعا ۇشىراۋ كورسەتكىشى دە شامادان جوعارى. گەلادا سانى سيميەن تاۋلارىندا كوپ، بىراق سول سولتۇستىك ايماقتا مال كوپ وسىرىلەدى. جىرتقىشتاردىڭ كوبى جوعالعان.وسى تاۋلى جەرلەردە عالىمدار مايمىلداردىڭ شاعىن پوپۋلياتسيياسى جان-جاعىنان فەرمالار قورشاپ تۇرسا دا، ساقتالىپ قالعانىن انىقتادى. بىراق بۇل قاشانعا دەيىن سوزىلماق؟

گۋاسسانىڭ جاعدايى بولەك. جىرتقىشتار جەتەدى. ادەتتە گەلادا قورەگىنىڭ 90 پايىزى شوپتەن تۇرادى، بىراق مۇندا ولار وسىمدىكتىڭ 60-تان استام تۇرىمەن قورەكتەنەدى، سوندىقتان شوپ ولاردىڭ «اس مازىرىنىڭ» جارتىسىنان استامى عانا، ەرتەدەگى گومينيندەردىڭ تاماق راتسيونى تارىزدەس. Theropithecus بىر كەزدەرى جاڭساقتىقپەن «جاڭعاق شاققىش ادام» اتالعان ادامنىڭ ارعى اتاسى – Paranthropus boisei تەك وسىنداي شوپ-شالاممەن قالايشا وركەندەگەنىن عالىمداردىڭ تۇسىنۋلەرىنە كومەكتەسىپ وتىر. «گەلادالاردى بۇل جەردە زەرتتەۋ باسقا جاقتا زەرتتەۋمەن بىردەي ەمەس، – دەيدى كەربي. – بۇل جەر ەجەلگى داۋىردىڭ تەرەزەسى ىسپەتتەس».

ەگەر سىز الەمدەگى شوپقورەكتى مايمىلدى قورعاعىڭىز كەلسە، الدىمەن شوپتى قورعاڭىز.

گەتانە ماعان سابىرلى كەيپىمەن زورلانا جىميدى. كەربي ۇشەۋمىز كۇزەتتەمىز. كىشكەنە توبەشىكتەردى ارالاۋ. بۇتالار اراسىندا جاياۋ جۇرىس. ۇرىلاردى ىزدەۋ. جىلجۋ كەرەك. 20 شاقىرىمعا جۋىق جۇرۋ قاجەت.

گەتانە گۋاسسانىڭ تابيعات ساقتاۋ كەڭسەسىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزەدى. ول ونى بۇلدىرۋى مۇمكىن ادامداردان قورعايدى. گۋاسسادا ادام بالاسى تۇرمايدى. بىراق 45 000 اۋىل تۇرعىنى وسى اۋماققا كۇتىم كورسەتەدى. تۇرعىندار ارپا، جاسىمىق، كارتوپ جانە كەيدە بيداي ەگەدى. ولار سيىر، قوي اسىرايدى جانە تەزەك جاعىپ، «ينجەرا» دەپ اتالاتىن ايگىلى ەفيوپييا كۇلشەسىن پىسىرەدى. كەبەلە دەگەن شاعىن شارۋا­شىلىق توپتارى جەر تەلىمدەرىن باقىلاۋ ۇشىن وكىلدەرىن تاعايىندايدى. بوزوت شوبى وسىپ، شابۋعا دايىن بولعانعا دەيىن باسشىلار جايىلىمدى بىرنەشە ايعا نەمەسە جىلعا جاۋىپ تاستايدى. گۋاس­سا وسى شوپتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. بۇل بارىنە توس­قاۋىل بولا المايدى. ۇرىلار قولوراقتارىن الىپ، تاۋ اسىپ دەبرە بيرحان سيياقتى الىس جەرلەرگە ساتۋ ۇشىن زاڭسىز شوپ شابادى. قاسكويلەر گۇلدى وسىمدىكتەردىڭ تامىرىن وتىن رەتىندە قازىپ الادى. گەتانە كەيدە باقىلاۋشىلار توبىمەن بىرگە زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ ىزىن كەسەدى. باقىلاۋشىلار كوبىنە وزدەرى كۇزەتىپ جۇرە بەرەدى. گەتانە جالعىز قالعان كەزدە وزىنىڭ اككىلىگىنە سەنىم ارتادى.

گۋاسسانىڭ جەر پايدالانۋ ادەبى اڭىزعا اينالعان جانە شىركەۋدە ۋاعىزدالادى. باسقارۋ وسال بولسا، ورتاق بايلىق كوبىنە جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ وركوكىرەكتىگىنىڭ قۇربانى بولاتىن. گۋاسسادا جۇرتشىلىقتىڭ قىسىمى مەن شىركەۋ بايلانىسى كومەك كورسەتكەنگە ۇقسايدى. جەر ساقتاۋ قاسيەتتى پارىزداي ەدى. اۋىلدىقتار وز شارۋاشىلىقتارىن ماقتان تۇتتى. تىپتى جايىلىم مەرزىمى دىني مەرەكەلەرمەن بىتەتىن («ادەتتە وسىنداي جالپىعا ورتاق مۇلىك تۇرلەرىنە رۋحانييات ۇيىمىنا سۇيەنگەن كەزدە ولار قاسيەتتى بولىپ كەتەدى»، – دەيدى ەفيوپييالىق عالىم، گۋاسسا ساراپشىسى زەلالەم تەفەرا اشەنافي). ال سونىڭ بارلىعى ساتسىز بولعان كەزدە گەتانە تارىزدى ادامدار شىققان.

 

تولقىندى تۇك ەركەك گەلادانىڭ يىعىنان توگىلىپ تۇر. عالىمدار مۇنى ونىڭ ۇرعاشى گەلادالارعا ەركەكتىك قۋاتىن كورسەتەتىن سەكسۋالدىق بەلگى دەپ سانايدى. تارانۋدىڭ ارقاسىندا (تومەندە) گەلادالار پارازيتتەردەن تازالانىپ قانا قويماي، وتباسىلىق بايلانىستارىن ساقتاپ، كۇيزەلىس دەڭگەيىن تۇسىرەدى.

تولقىندى تۇك ەركەك گەلادانىڭ يىعىنان توگىلىپ تۇر. عالىمدار مۇنى ونىڭ ۇرعاشى گەلادالارعا ەركەكتىك قۋاتىن كورسەتەتىن سەكسۋالدىق بەلگى دەپ سانايدى. تارانۋدىڭ ارقاسىندا گەلادالار پارازيتتەردەن تازالانىپ قانا قويماي، وتباسىلىق بايلانىستارىن ساقتاپ، كۇيزەلىس دەڭگەيىن تۇسىرەدى.

ول اڭگىمەسىن ايتىپ جاتقان كەزدە بىز وتىرعان بولاتىنبىز: بىردە شوپ ۇرىسىن اڭدىعان ول جايمەن كەلىپ، ۇرىنى ارتىنان قارۋىمەن تۇرتەدى. گەتانەنى كورگەندە زارەسى زار تۇبىنە جەتكەن. ايتا وتىرىپ، گەتانە كۇلىپ الادى. بىراق ونىڭ جۇمىسى قاۋىپسىز دە ەمەس. بۇل جەردەن قاراقشىلار وتىپ، ازاماتتىق سوعىستان نەمەسە ەريتريمەن بولعان قاقتىعىستان قالعان قارۋ ساتىپ جۇرەدى. گەتانەگە وق اتىلىپ، تاس لاقتىرىلعان كەزدەر دە بولعان. پىشاعى بار الدەبىر قاسكوي ونىمەن توبەلەس شىعارۋعا دا تىرىسقان. ال وسى ماڭداعى مەحال مەدا اۋىلىنىڭ ماسكۇنەمدەرى ونى ولتىرۋگە انت-سۋ ىشىپتى.

بۇل كۇندەرى ۇرلىق جاساعاندارعا ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە تۇرمەگە قامالادى. بىراق بۇل جەردىڭ تاريحى تەرەڭ، ال تاريح ەشقاشان الىس ۇزامايدى. ۇرلىقتى تىيۋ ۇشىن عاسىرلار بويى قاتاڭ جازا قولدانىلدى. ايىپپۇل رەتىندە ارىس­تان تەرىسى نەمەسە ورامجاپىراق دانى سالىناتىن، بۇلاردى گۋاسسادان تاپپايسىڭ. ەل باسىنداعىلار وسىلايشا قاسكويلەردى ۇرىپ-سوعىپ، قۋدالايتىن. زاڭسىز جايىلعان ساۋىن سيىرلار سويىلىپ، ولاردىڭ تەرىسى كەپتىرىلىپ، شىركەۋگە بارابان جاساۋ ۇشىن بەرىلەتىن. توبەسى ۇرلانعان شوپپەن جابىلعان ۇيلەردى ورتەيتىن بولعان.

DSC_5937

بىز قايتادان جاياۋ جۇرىسىمىزدى جالعاستىرامىز. بىر شاقىرىمداي جۇرگەن سوڭ گەتانە جاڭادان سالىنعان جەرتولە قويمانى نۇسقادى. ونى اينالدىرا بالشىق جاعىلعان. الدەكىم كوكبۇتا سىندىرىپ، اعاش كومىر الۋ ۇشىن سونى جاققان. بىز شوپ قالدىقتارىن بايقادىق. بۇل جەردە قاسكويلەر بولعان. گەتانە تاۋلى القاپقا بۇرىلىپ، كوز سۇزدى. «ولار مۇندا ەمەس»، – دەيدى ول. مەن ودان: «ۇرىلاردى ۇستايسىڭ با؟» – دەپ سۇرادىم. ول وتىرعان كۇيى يىعىن قيقاڭداتتى. توسقالتاسىنان سوقپاق جولدان تاۋىپ العان ۇلكەندىگى الاقانىنداي الدەبىر باسسۇيەكتى شىعاردى، كەكىلباس كيىكتىكى بولسا كەرەك. «قاراۋسىز قالسا، – دەيدى ول، – شوپ ۇرلىعى كوبەيەدى. اۋرۋ سيىرلارى بار شارۋالار جابىق جايىلىمعا ەنىپ كەتەدى. جاسىل القاپ شوگەرە باستاعاندا مايمىلدار فەرمالارعا كوبىرەك «ۇرلىققا تۇسەدى». سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ولىمى كوبەيەدى».

بىز بۇرىشتى اينالدىق. شايقۋراي شوعىرى جانىنداعى جارتاسقا جايعاسقان قوڭىر فرانكولين دالاعا تەسىلە قارايدى. بىرنەشە كۇن بۇرىن كەربي ەكەۋمىز وسى جەردىڭ جانىنان وتكەن ەدىك. ول كەنەت سەلك ەتىپ توقتاي قالدى. دەنەلى تەڭبىل مىسىق بۇتاعا قاراي جوڭكي جونەلدى. بۇل بۇتاشىن ەمەس ەدى، كەربيدىڭ كۇدىكتى ويى الگىنى قابىلان دەپ تۇيدى. قازىر سول وقيعا جانە سول جەر تۋرالى ويلاپ وتىرمىن. ەفيوپييادا ايماققا تان تاۋلى وسىمدىكتى تابيعات ساقتالىپ وتىر. گۋاسسا الى دە ەكولوگييالىق تۇرعىدان باي. وسى ەكوجۇيە رەۆوليۋتسييالاردى، باسقىنشىلىقتاردى، اشتىق پەن سىبايلاس جەمقورلىقتى باستان كەشىردى. ول تالاي ۇكىمەتتى دە كوردى. شارتتار دۇرىس ساقتالسا، جەرگىلىكتى تابيعات ساقتاۋ شارالارى تيىمدى بولادى. بىراق ەكوجۇيەلەر السىز كەلەدى. كەيىننەن ورىن العان دەرگتىڭ بيلىگى مەن بايقاۋسىز وزگەرىستەر بارلىق نارسە وپ-وڭاي كەرى كەتەرىنە مەڭزەيدى.

بۇل ەكوجۇيە نە كورمەدى؟ سىبايلاس جەمقورلىق جايلاعان تالاي ۇكىمەتتى دە الماستىردى.
ويناپ توبەلەسۋ ارقىلى جاس گەلادالار كۇشتەرىن دامىتىپ، ونىڭ شەگىن تانىپ بىلەدى. بالالارى انالارىنان كوپ اجىرامايدى. جاس مايمىل اناسىنىڭ ارقاسىنا جابىسىپ جۇرەدى، ارتىنا تىعىلىپ، باسقا پريماتتارمەن جاسىرىنباق وينايدى نەمەسە ونىڭ كوكىرەگى استىنا باس ساۋعالايدى.

ويناپ توبەلەسۋ ارقىلى جاس گەلادالار كۇشتەرىن دامىتىپ، ونىڭ شەگىن تانىپ بىلەدى. بالالارى انالارىنان كوپ اجىرامايدى. جاس مايمىل اناسىنىڭ ارقاسىنا جابىسىپ جۇرەدى، ارتىنا تىعىلىپ، باسقا پريماتتارمەن جاسىرىنباق وينايدى نەمەسە ونىڭ كوكىرەگى استىنا باس ساۋعالايدى.

گۋاسسا فەرمەرلەرى مايمىلدارعا تانتى دەۋگە كەلمەيدى. اۋىلدىقتار ولارعا سابىرمەن توزىپ جۇر. اقىلدى گەلادالار جاڭا ورىلعان ارپا ساباقتارىنىڭ ۇستىنە شىعىپ، ساۋىق قۇرادى. اۋىلدىقتار قۇنارلى وتامالى داقىلداردى اڭديتىن مايمىلداردى قۋادى. شوپ مول بولسا، ادامدارعا دا، مايمىلدارعا دا جەتەدى. كەيبىر اۋىلدىقتاردىڭ ايتۋىنشا، دەرگ بيلىك باسىندا بولعان كەزدە شوپ وسىرۋ دۇرىس اتقارىلماعان.

بىر كۇنى ەرتەڭگىسىن كەربي ەكەۋمىز فەرمەر جانە گۋاسسا گەلادا زەرتتەۋ جوباسىنىڭ باقىلاۋشىسى تاسسو ۆۋديماگەگندى كورۋ ۇشىن جەڭىل جاڭبىر استىندا كولبەۋ تايعاناق سوقپاقپەن جولعا شىقتىق. تاسسو – گۋاسسانىڭ تالاي وزگەرىسىنە كۋا بولعان جان. سولاردىڭ بىرىنەن وزى دە وتكەن.

MM8430_151029_037599

تاس پەن بالشىقتان قالانعان ۇيىنىڭ ىشىندە جۇبايى اشىق وتتا كوفە قايناتتى. بىز الەمنىڭ تۇرلى جەرىنەن بەيسبول ويىندارى، جىميعان بالالار، سايابىرسىعان جاعالاۋ بەينەلەنگەن جۋرنال بەتتەرى جاپسىرىلعان قابىرعاعا جاقىن تىزە بۇكتىك. ەر جەتە باستاعاندا ول گەلادالاردى سۋقانى سۇيمەيتىن بولىپتى. ول جەردى مەملەكەتكە قاراتىپ، گۋاسسا كۇزەت قىزمەتىن تاراتقان دەرگتى جەككورىنىشىن تۋدىرعانى ۇشىن كىنالايدى. جايىلىمعا مال جايۋ مەن شوپ شابۋ جايتتارى كوبەيدى. كوپتەگەن فەرمەر جاسىل القاپتاردىڭ تارىلعانىن جانە ادامداردىڭ مايمىلداردىڭ تابيعي قورەكتەنۋ جەرلەرىن باسىپ الۋلارىمەن گەلادالار فەرمالارعا جيى شاپقىنشىلىق جاسايتىنىن ايتادى.

ۆۋديماگەگن 5-6 جاسقا كەلگەندە مايمىلداردى قورقىتىپ قۋۋعا تالپىنىپ كورگەن. بالالار مايمىلدارعا ايعايلاپ، تاس لاقتىرعان. بىراق گەلادالار ايبات شەگىپ، بالالار قاشىپ كەتكەن. ول وسكەن سوڭ قاقپان قۇرا باستادى. سونىمەن قاتار، ەفيوپتاردىڭ «دۋلا» دەپ اتالاتىن تاياعىمەن گەلادالاردى ۇراتىن.

گەلادالار جىلىنۋ ۇشىن قاۋمالاسىپ تۇرادى.تامىر مەن داننەن جەتكىلىكتى كالورييا جيناۋ از شارۋا ەمەس. ولار بوكسەلەرىمەن اينالا جىلجىپ، بوس قولدارىمەن كوبىرەك شوپ جۇلادى.

گەلادالار جىلىنۋ ۇشىن قاۋمالاسىپ تۇرادى.تامىر مەن داننەن جەتكىلىكتى كالورييا جيناۋ از شارۋا ەمەس. ولار بوكسەلەرىمەن اينالا جىلجىپ، بوس قولدارىمەن كوبىرەك شوپ جۇلادى.

ۆۋديماگەگن بۇگىن سول قىلىعى ۇشىن ۇيالادى. «مەنىڭ سولاي ويلاۋىم قاتە ەدى»، – دەيدى ول. قازىر گۋاسسادا باقىلاۋ بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا جاقسى، بىراق قوعام ۇدايى وزگەرىستە. مۇلىك يەلەنۋ جۇيەسى اۋىستى. بىر كەزدەرى شىركەۋگە قاراس­تى جانە نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ۇرپاقتارىمەن شەكتەلەتىن گۋاسسا بيلىگى ەندى ونىڭ تاريحىنا قاتىسى جوق جاڭادان كەلۋشىلەر ۇشىن بۇرىنعىعا قاراعاندا زايىرلى جانە اشىق. تابيعات قورعاۋداعى جەرگىلىكتى جۇمىستاردىڭ ورىندالۋىنا نەگىزگى تۇرتكى – ادامداردىڭ وسى جۇمىستارعا ورتاق ەكەندىكتەرىن تۇسىنۋى. بىراق قازىر نارازىلىق ارتىپ، قوعامنىڭ وسى تۇسىنىگى جوعالىپ بارا جاتىر.

ۆۋديماگەگن كەيدە قابىرعالارعا ساعىنىشپەن قارايتىندىعىن مويىندادى. «جۋرنالداردا «كەرەمەت جەرلەر» تۋرالى جازىلادى»، – دەيدى ول. ول قالاعا كوشىپ، اقشا تاۋىپ، بالالارىنا جاقسى بىلىم بەرگىسى كەلەدى. بۇل – بارشا ادامزاتقا تان سەزىم، بارى باسقالار سۇرىپ وتىرعان ومىردى قالايدى.

بالاسىن تۋۋ كەزىندە گۋاسسانىڭ ادەتتە اسا ۇجىمشىل گەلادالارى كوبىنە باسقا مايمىلداردىڭ اگرەسسييالى ارەكەتتەرىنەن قاشىپ وقشاۋلانادى دا جىرتقىش اڭداردان ساقتانۋ ۇشىن دىبىس شىعارمايدى.

بالاسىن تۋۋ كەزىندە گۋاسسانىڭ ادەتتە اسا ۇجىمشىل گەلادالارى كوبىنە باسقا مايمىلداردىڭ اگرەسسييالى ارەكەتتەرىنەن قاشىپ وقشاۋلانادى دا جىرتقىش اڭداردان ساقتانۋ ۇشىن دىبىس شىعارمايدى.

توعىز ساعاتتىق سىلىكپەمىزدى شىعارعان جۇرىستەن كەيىن گەتانە، كەربي جانە مەن گۋاسسانىڭ شەتىنە جەتتىك. بىز مەحال مەداعا اۆتوستوپپەن باردىق. جول بويى تۇرلى پەيزاجدى تاماشالادىق: گەكتار-گەكتار ەگىستىكتەر مەن جىرتىلعان جەرلەردە وڭدەلگەن تەلىمدەر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بىرتۇتاس تەڭىزىندەي بىرىنە-بىرى ۇلاسىپ جاتىر. كەربي تاۋلى جوتالاردىڭ كوبى وسىعان ۇقساس ەكەنىن ايتتى.

گۋاسسانىڭ تاعدىردىڭ سول قامىتىن كيمەۋىنىڭ بىر سەبەبى – تۇرعىنداردىڭ باقىلاۋدى ۇستانۋى، زاڭنىڭ ناقتىلىعى، قاداعالاۋ قاتاڭدىعى جانە پايدالانۋشىلاردىڭ وز مويىندارىنا مىندەتتەمە الۋلارى. نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى ەلينور وستروم وسىنداي ستراتەگييالار سالىستىرۋعا كەلمەيتىن شۆەتسييا شارۋا قوجالىقتارىندا، جاپونييا ورماندارىندا جانە جاڭا انگلييا لانگۋست اۋلاۋ كاسىبىندە تابىستى قولدانىلعانىن انىقتادى. ناميبييادا دا جابايى تابيعاتتى ساقتاۋ ماقساتىندا وسىنداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر. بىراق گۋاسسانىڭ بيىكتە ارى قاشىقتا ورنالاسۋى جاڭادان كەلۋشىلەرگە عاسىرلار بويى كەدەرگى بولدى. قازىر جان-جاقتان ەنتەلەۋشىلەر كوپ. دەرگ كەتتى، بىراق ەلدىڭ باسقا بولىكتەرىندە قايتادان ساياسي تۇراقسىزدىق بەلەڭ العان. كليماتتىق وزگەرىستەر جوعارى ورنالاسقان جەردى شارۋا قوجالىعىنا تىپتەن ىڭعايلى ەتىپ وتىر. 2050 جىلدارعا قاراي ەفيوپييا حالقى 1950 جىلمەن سالىستىرعاندا ون ەسە ارتىپ، 188 ميلليونعا جەتۋى مۇمكىن. اۋماعى تەحاس شتاتىنان ەكى ەسە از ەلدىڭ حالىق سانى جەتى ەسە دەرلىك ارتىق بولادى. تابىس ارتۋدا، بىراق ەفيوپييالىقتاردىڭ ۇشتەن بىرى قايىرشى كۇيدە. سوندىقتان ۇكىمەت قىتاي ينۆەستورلارىن شاقىرىپ وتىر.

گۋاسساعا قاراي قايتىپ كەلە جاتىپ، گەلادالاردىڭ سۇيىكتى القابىن كوردىم. سارى تراكتورلار مەن بۋلدوزەرلەر القاپتىڭ شەتىن اينالا توپىراق جول توسەپ جۇر. تەحنيكا قۇنارلى وسىمدىككە تولى باتپاقتى جەردى اۋدارۋدا. ەلەكتر جەلىلەرى مەن ۇيالى بايلانىس مۇنارالارى جانە جۇپىنى تۋريست ۇيى وتكەن ون جىلدىقتا سالىندى. نەگە سالماسىن!؟ مۇندا ومىر اۋىر، مۇمكىندىكتەر جوقتىڭ قاسى. دامۋ، ەكوتۋريزم جانە باسقا نارىقتارعا جول اشىلۋى ادامدارعا كەدەيشىلىكتەن قۇتىلىپ، ەكونوميكانى جاڭارتۋعا كومەكتەسەر ەدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى ايماققا جانە ونداعى مايمىلدارعا سىناق بولادى.

بۇل ايماققا ەلەكتر جەلىلەرى كەلگەندە ومىر سۇرۋ داعدىسى قالاي وزگەرەر ەكەن؟
كەيبىر جاس گەلادالار اۋرۋدىڭ نەمەسە جىرتقىشتاردىڭ قۇربانىنا اينالادى. انالارى ولىپ قالعان بالالارىن اپتالار بويى ارقالاپ جۇرۋى مۇمكىن.

كەيبىر جاس گەلادالار اۋرۋدىڭ نەمەسە جىرتقىشتاردىڭ قۇربانىنا اينالادى. انالارى ولىپ قالعان بالالارىن اپتالار بويى ارقالاپ جۇرۋى مۇمكىن.

مۇنداعى سوڭعى كەشتەرىمنىڭ بىرىندە بازاعا قايتا ورالىپ، كەربي ەكەۋمىز باتىپ جاتقان كۇن استىندا جاپا-تارماعاي جىبىرلاپ بارا جاتقان مايمىلدارعا قارادىق. گەلادالار شىڭعىرىپ-شۋلاپ بىرىنەن كەيىن بىرى تىك جارتاستارعا ورمەلەيدى. ولار وسى جۇقا جارتاس شوقىلاردا تاڭ اتىرادى. مىڭداعان جىل بويى قالىپتاسقان وسى تاجىريبە ۇيقىداعى گەلادالاردى اش قورقاۋلار مەن باسقا دا تۇنگى تورۋىلداعى جىرتقىشتاردان قورعايدى. ۇيىرىنەن قالىپ قالعان گەلادالاردىڭ ەنجار سىلەۋسىنگە تاپ بولعانىن كورگەندە كوڭىلىم تۇسىپ سالا بەردى. ەۆوليۋتسييا پريماتتارعا كوپ سىناق بەردى. الايدا ولاردىڭ قاۋىپتەن قاشىپ قۇتىلار جەرى جوق.

سەرۆال جاڭا تۋعان گەلادانى ۇستاپ العان، ونىڭ جولداسىنىڭ بىر بولىگى وراتىلىپ بارادى. گەلادالار توبى كەلەم دەگەنشە مىسىق قالىڭ شايقۋرايعا سىڭىپ ۇلگەردى.

سەرۆال جاڭا تۋعان گەلادانى ۇستاپ العان، ونىڭ جولداسىنىڭ بىر بولىگى وراتىلىپ بارادى. گەلادالار توبى كەلەم دەگەنشە مىسىق قالىڭ شايقۋرايعا سىڭىپ ۇلگەردى.

گۋاسسادا قاراڭعى تۇسىسىمەن گەلادالار ۇيىقتايتىن قۇز جارتاستارىنا قاراي ىلديلاي جوڭكيدى. ولار بارىستان، قورقاۋدان جانە جابايىلانعان قاڭعىباس يتتەردەن ساقتانۋ ۇشىن تۇندى تار قۇز جارتاس شەتىندە وتكىزەدى.

گۋاسسادا قاراڭعى تۇسىسىمەن گەلادالار ۇيىقتايتىن قۇز جارتاستارىنا قاراي ىلديلاي جوڭكيدى. ولار بارىستان، قورقاۋدان جانە جابايىلانعان قاڭعىباس يتتەردەن ساقتانۋ ۇشىن تۇندى تار قۇز جارتاس شەتىندە وتكىزەدى.

ەكى ەركەك پريمات جوعارىدان الىسقا كوز سالىپ وتىر. ەفيوپييانىڭ جاسىل جەرلەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋدا جانە كليمات وزگەرىسى تاۋلى شوقىلاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ىڭعايلىلىعىن ارتتىرۋدا.

ەكى ەركەك پريمات جوعارىدان الىسقا كوز سالىپ وتىر. ەفيوپييانىڭ جاسىل جەرلەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋدا جانە كليمات وزگەرىسى تاۋلى شوقىلاردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ىڭعايلىلىعىن ارتتىرۋدا.


فوتوگراف جانە NG گرانت يەگەرى ترەۆەر بەك فروست تابيعاتتىڭ جابايىلىعى مەن قاز-قالپى ساقتالعان جەرلەرىن ارالاعاندى ۇناتادى. فوتوگراف جانە NG گرانت يەگەرى دجەففري كەربي – دارتمۋت قالاسىنان كەلگەن عالىم.

       

پىكىر جازۋ