جەسىر قالعان «شالى»

ۇندىستان لاليتا ەسىمدى ايەل اق ماتا جامىلىپ وتىر. ۇندى مادەنيەتىندە بۇل ايەلدىڭ جەسىر قالۋىن بىلدىرەدى. ال ودان اناعۇرلىم جاسىراق راندجانا ەركىن جۇرگەندى قالايدى.

ۇندىستان، لاليتا ەسىمدى ايەل اق ماتا جامىلىپ وتىر. ۇندى مادەنيەتىندە بۇل ايەلدىڭ جەسىر قالۋىن بىلدىرەدى. ال ودان اناعۇرلىم جاسىراق راندجانا ەركىن جۇرگەندى قالايدى.

كەيبىر ەلدەردە جەسىر ايەلدەر وزگەنىڭ تەپكىسىنە جيى ۇشىرايدى. ولاردىڭ ومىرى كۇرەسكە تولى.
بوسنييا جانە گەرتسەگوۆينا سرەبرەنيتساداعى مىڭداعان مۇسىلماندى جالماعان ۇلكەن قىرعىننىڭ جيىرما جىلدىعىندا ادۆييا زۋكيچ كۇيەۋى الاگانىڭ ولىمىنە قايعىرىپ وتىر.

بوسنييا جانە گەرتسەگوۆينا، سرەبرەنيتساداعى مىڭداعان مۇسىلماندى جالماعان ۇلكەن قىرعىننىڭ جيىرما جىلدىعىندا ادۆييا زۋكيچ كۇيەۋى الاگانىڭ ولىمىنە قايعىرىپ وتىر.

ۋگاندا، كريستين ناماتوۆۋ مەن ونىڭ ۇلى ەندريۋ وز ۇيىندە. ناماتوۆۋدىڭ كۇيەۋى كوز جۇمعاندا تۋىسقاندارى ونىڭ ۇيىن تارتىپ الماق بولدى. جەسىرلەردى مۇلكىنەن كۇشتەپ ايىرۋ بۇل ايماقتا جيى بولىپ تۇرادى.

ۋگاندا، كريستين ناماتوۆۋ مەن ونىڭ ۇلى ەندريۋ وز ۇيىندە. ناماتوۆۋدىڭ كۇيەۋى كوز جۇمعاندا تۋىسقاندارى ونىڭ ۇيىن تارتىپ الماق بولدى. جەسىرلەردى مۇلكىنەن كۇشتەپ ايىرۋ بۇل ايماقتا جيى بولىپ تۇرادى.

اۆتورى: سينتييا گورني فوتو: ەمي توۋنسينگ 

  1. ومىرگە ورالۋ 

ۇندىستان، ۆرينداۆان

تاڭسارىدە ۆرينداۆان جەسىرلەرى، شاڭداۋىت جولداعى شالشىقتار مەن سيىردىڭ جاس تەزەگىن اينالىپ وتىپ، اسىعىس كەتىپ بارا جاتتى. كۇندە تاڭەرتەڭگىسىن ەرىكتىلەر جولدىڭ جيەگىندە گاز پەش جاعىپ، بىر قازان شاي دەمدەيدى. جەسىر ايەلدەر مۇندا ەرتەرەك جەتۋ كەرەكتىگىن بىلەدى. ەگەر كەشىكسە، شاي تاۋسىلىپ قالادى. تاعى بىرنەشە قاتاردان كەيىنگى كەلەسى قايىرىمدىلىق ورنىنداعى ۇلپىلدەك كۇرىش تە تۇگەسىلۋى مۇمكىن.

ساعات تاڭعى بەس جارىم. كۇن سالقىن. اي جاڭادان تۋدى. بىرنەشە جەسىر تۇرلى-تۇستى ساريگە ورانعان. باسىم بولىگى اق ساري كيگەن. ۇندىستاندا بۇل كۇيەۋلەرى قايتىس بولعانىن بىلدىرەدى.

ۆرينداۆانداعى جەسىرلەر سانىن ەشكىم دوپ باسىپ ايتا المايدى. كەيبىر باياندامالار 2-3 مىڭ دەپ توپشىلايدى. ەندى بىرى 10 مىڭنان اساتىنىن ايتادى. قالا مەن ونىڭ ماڭىنداعى اۋداندار رۋحاني ورتالىق بولعاندىقتان، مۇندا ۇندى قۇدايى كريشناعا ارناپ سالىنعان عيباداتحانالار جەتىپ-ارتىلادى. جاعدايى تومەن جەسىرلەر يىن تىرەسە وتىرىپ، كۇنى بويى قۇدايلارىنا «بھادجان» دەپ اتالاتىن ماداق جىرىن جىرلايدى. «بھادجان» عيباداتحاناسىنىڭ قاسيەتتىلىگى توقتاۋسىز دۇعا ەتۋ ارقىلى ساقتالادى. ادەتتە، بۇل – زييارات ەتۋشىلەر مەن دىن قىزمەتشىلەرىنىڭ قۇزىرىنداعى ىس. جەسىرلەر كەي كەزدەرى ۇش نەمەسە تورت ساعات بويى ماداق جىرىن ايتۋ ارقىلى ىستىق تاماققا قول جەتكىزەدى. كەيدە تىپتى تۇنەۋگە قاجەت توسەنىشكە يە بولادى.

ولار باسپانا تاپپاعاندا لاشىقتاردا، ورتاق جالدامالى بولمەلەردە جانە جول جاعاسىنداعى قالقا شاتىرلاردا تۇنەيدى. مۇنداعى جەسىرلەر ۇندىستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن. كەيدە ولار وزدەرى سەنەتىن ۇستازدارىنا ەرىپ كەلەدى. ال ەندى بىردە ولاردى تۋىستارى الىپ كەلەدى دە، عيباداتحاناعا ورنالاستىرادى نەمەسە كوشەگە تۇسىرە سالىپ، كولىكتەرىن ايداپ كەتە بارادى.

جەسىر ايەلدى تۋىستارى ۇيدەن قۋماعان كۇننىڭ وزىندە وعان وتباسىنداعى ابىروي-بەدەلىنىڭ تومەندەگەنىن كۇن سايىن قۇلاعىنا قۇيىپ وتىرادى. ۇندىستاندا جەسىر ايەلدەر كۇيەۋىنەن ارتىق ومىر سۇرگەنى ۇشىن قاسىرەت شەگەدى. ۇندى جەسىرلەرىنىڭ اۋىر تاعدىرى جايلى قالام تەربەپ جۇرگەن دەليلىك پسيحولوگ ۆاسانتحا پاتريدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، ولار فيزيولوگييالىق تۇرعىدا تىرى بولعانىمەن، الەۋمەتتىك تۇرعىدا ولگەن بولىپ سانالادى. ۆرينداۆان «جەسىرلەر قالاسى» بولعاندىقتان ارى مۇندا ىستىق تاماق پەن جانعا سەرىك بولار ادامدار تابىلاتىندىقتان، جەسىر ايەلدەر وزدەرى اۆتوبۋسپەن نەمەسە پويىزبەن كەلەدى جانە بۇل ۇردىس ەجەلدەن جالعاسقان.

قول-اياعى شيدەي كاناكلاتا ادحيكاري ەسىمدى ايەل توسەگىندە جاتىپ: «ەشقايسىسىمىز  وز وتباسىمىزعا قايتىپ بارعىمىز كەلمەيدى. ولارمەن سويلەسپەيمىز دە. بىزدىڭ – وتباسىمىز وسى»، – دەپ ايعاي سالدى. ول جەتى ايەلمەن بىرگە جالدامالى بولمەدە تۇرادى.

باسىنا اق ورامال جابا سالىپتى. ۇندىس­تاندا جەسىرلەردىڭ شاشىن الىپ تاستاۋ كەڭ تاراعان. بۇل ولاردىڭ ايەلدىك نازىكتىگىنىڭ جوعالعانىن بىلدىرەدى.

ادحيكاريدىڭ شاشى جاقىندا عانا الىنعان سيياقتى كورىندى. «بۇلاي جۇرۋىمنىڭ سەبەبى – مەنىڭ شاشىم ەرىمدىكى. ايەلدىڭ بۇكىل سۇلۋلىعى – شاشى مەن كيىمىندە. كۇيەۋىم قايتىس بولدى. ەندى ونىڭ ماعان نە كەرەگى بار؟» – دەدى ول.

قازىر نەشەدەسىز؟

 – توقسان التىدا.

 – ال كۇيەۋىڭىز ولگەندە نەشە جاستا ەدىڭىز؟

 – ون جەتىدە.

ۆرينداۆانعا كەلگەن سەبەبىم، فوتوگراف ەمي توۋنسينگ ەكەۋىمىز الەمنىڭ ۇش بىردەي ەلىندەگى جەسىرلەردىڭ ەرەكشە الەۋمەتتىك توپتارىن بىر جىل بويى ارالاپ تەكسەرۋدەمىز. بىز جەسىرلەردىڭ جەكە باسىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن ەمەس، قوعامنىڭ كۇيەۋى­نەن ايىرىلعان بەيباقتارعا تاققان «پاناسىز»، «بوسقىن»، «زييانكەس»، «ازاپ شەگۋشى»، «قۇربان» سيياق­تى ادىلەتسىز ايىپتاۋلاردى زەرتتەمەكپىز.

ۇندىستان، عيباداتحانالار يندۋيزمدى ۇستاناتىن نەپال جانە بانگلادەش ايەلدەرىن وزدەرىنە تارتۋدا. بانگلادەشتەن كەلگەن 75 جاستاعى باحتي داشي شيرەك عاسىر بويى باتىس بانگلادەش پروۆينتسيياسىنداعى ناۆادۆيپ وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى رۋحاني ورتالىقتىڭ ارتقى اۋلاسىندا ومىر سۇرگەن. ول مىناجاتحانا ىشىندە كۇن سايىن ساعاتتاپ دۇعا وقيدى.

ۇندىستان، عيباداتحانالار يندۋيزمدى ۇستاناتىن نەپال جانە بانگلادەش ايەلدەرىن وزدەرىنە تارتۋدا. بانگلادەشتەن كەلگەن 75 جاستاعى باحتي داشي شيرەك عاسىر بويى باتىس بانگلادەش پروۆينتسيياسىنداعى ناۆادۆيپ وزەنىنىڭ جاعالاۋىنداعى رۋحاني ورتالىقتىڭ ارتقى اۋلاسىندا ومىر سۇرگەن. ول مىناجاتحانا ىشىندە كۇن سايىن ساعاتتاپ دۇعا وقيدى.

2011 جىلى بۇۇ 23 ماۋسىمدى «حالىقارالىق جەسىرلەر كۇنى» ەتىپ بەلگىلەپ، بۇل باستاماعا جابىرقاۋ انىقتاما بەرگەن ەدى: كوپتەگەن مادەنيەتتەردە جەسىرلەردىڭ دارەجەسى تومەن. ولار قاتىگەز داستۇرلەرگە، كەدەيلىككە، كۇيەۋ­لەرىن جالماعان سوعىستىڭ زارداپتارىنا تاۋەل­دى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان جەسىرلىكتىڭ وزىن ادام قۇقىقتارىنداعى بىر اپات دەپ قاراستىرۋعا بولادى. بىز بوسنييا جانە گەرتسەگوۆيناداعى سوعىس قۇرباندارى جەسىرلەرىنىڭ لاگەرىندە بىر اي ۋاقىت بولىپ قايتتىق. بۇل ايەل­دەر جيىرما جىل بويى سوعىستا قىرىلعان جەتى مىڭنان اسا جاۋىنگەردىڭ قالدىعىن ىزدەپ تاۋىپ، قايتا جەرلەدى. ال ۋگاندادا «جەسىرلىك مۇراسى» دەگەن ۇعىممەن تانىستىق. ول جەسىرلەر قول جەتكىزەتىن مال-مۇلىكتى مەڭزەمەيدى. ونىڭ ماعىناسى – قايىن جۇرتى جەسىردى مال-مۇلكىمەن بىرگە زاڭسىز تۇردە يەمدەنىپ، ونى وزدەرى تاڭداعان قانداي دا بىر تۋىسىنا توسەكتەسى نەمەسە ايەلى رەتىندە قوسادى.

ۆرينداۆاندا لاكشمي گوتۋم ەسىمدى الەۋمەتتىك قىزمەتكەردى تىڭداي وتىرىپ، ودان بيلىك بەرىلسە نەنى وزگەرتەتىنىن سۇرادىق. لاكشمي بۇل جونىندە نە ويلايتىنىن ايتتى: «سوزدىكتەن «جەسىر» سوزىن الىپ تاستار ەدىم. كۇيەۋى قايتىس بولسا، ايەلگە بىردەن وسىنداي ايدار تاعىلادى. جەسىرلىك قامىتىن كيەدى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ومىر بويى قينالىپ وتەدى».

وقشاۋلانۋ جانە كوزگە كورىنبەۋ سەكىلدى سەبەپتەردەن دۇنيەجۇزىندە قانشا جەسىر بار ەكەنىن دوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ەڭ سەنىمدى دەگەن دەرەكتەردى «لۋمبا» قورى ۇسىنىپ وتىر. بۇل قور بۇكىل الەم بويىنشا جەسىرلەرگە قولداۋ كورسەتەدى جانە جاقىندا عانا دۇنيەجۇزىندەگى جەسىرلەر سانىن 259 ميلليون دەپ بولجادى. سونىمەن قاتار، الەم ەلدەرىنە جەسىرلەردىڭ قاجەتتىلىگى مەن تىرشىلىگىنە كوڭىل بولىنبەي وتىرعانى جايلى ەسكەرتتى.

جەسىر ايەلدىڭ تۇرلى-تۇستى كيىم كيىپ، ساندەنۋىنە بولمايدى. سەبەبى بۇل ونىڭ ماڭگىلىك ازا تۇتۋشى رولىنە ساي ەمەس. ول دام-تۇزسىز تاماق ىشۋى تيىس جانە كوپ جەۋىنە بولمايدى. نەگە دەسەڭىز، تاعامنىڭ مولدىعى مەن اششى-تۇششى دام ونىڭ قۇمارلىعىن وياتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى. دەگەنمەن بۇل تىيىمدار ۇندىستاندا كۇن ساناپ جويىلىپ كەلەدى. كوزى اشىق ۇندىلەر ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى رەتىندە ولارعا نازار اۋدارمايدى. ايتسە دە، كەي قىستاقتاردا جانە قاتال وتباسىلاردا بۇل داستۇر الى دە قاتاڭ ساقتالىپ كەلەدى. جەسىرلەرگە ارنالعان «Guild for Service» اتتى اقپارات-ناسيحات ۇيىمىنا قىزمەت ەتەتىن دەليلىك جازۋشى ميرا كاننا جەسىرلەردى قورلاۋ «ۆەدا» دەپ اتالاتىن يندۋيزم كىتابىنان باستاۋ المايتىنىن انىقتادى. بۇل – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رەپرەسسييالىق داستۇردىڭ سالدارى.

«ۆەدانىڭ» ەشبىر جەرىندە جەسىر ايەل شەكتەلگەن تۇرمىس كەشۋ كەرەك دەپ ايتىلماعان. كەرىسىنشە بىر جولىندا: «سەندەر، ايەلدەر، ەندى قايتىپ تىرىلمەيتىن ەرلەرگە نەگە جىلايسىڭدار؟  تۇرىڭدار، بىر تىرى ادامنىڭ قولىنان ۇستاڭدار دا ومىردى قايتادان باستاڭدار»، – دەپ ايتىلادى.

بىز كولكاتانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى ۆرينداۆان مەن ۆاراناسيدەگى بىر قاراپايىم شارانىڭ ۇستىنەن تۇسەيىك دەپ جوسپارلادىق. بۇل ەكى شاھار دا – مىڭداعان جەسىرگە پانا. قوعامدىق توي-دۋماندى مەرەكەلەردە جەسىرلەردىڭ دە قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرىپتى. «ديۆالي» مەن «حولي» دەپ اتالاتىن قوس شارا – بۇكىل ۇندىستان بويىنشا قۋانىش پەن شاتتىق مەرەكەسى. «ديۆاليدە» سىيلىقتار جاسالىپ، شىراق جاعىلادى جانە وتشاشۋلار اتىلادى. ال «حولي» مەرەكەسىندە ۇندىلەر: «حولي وينايمىز»، – دەپ كوشەگە شىعادى دا، بىر-بىرىنە تۇرلى-تۇستى ۇنتاق پەن سۋ شاشادى.

قالعان ومىرىن قورلىقتا وتكىزۋگە تيىس جەسىرلەردىڭ ويناپ-كۇلىپ، كوڭىلدى جۇرۋىنە تىيىم سالىنعان ەدى. «بۇرىندارى بىرەۋ جەسىر قالسا، وعان «ەندى ەشقانداي مەرەكەگە قاتىسپايسىڭ دەپ ايتىلاتىن، – دەيدى قايىرىمدىلىق قىزمەتكەرى ۆينيتا ۆەرما. – بىراق بىز بۇل ايەلدەردىڭ قوعامنىڭ بىر بولشەگى بولعانىن قالايمىز. ولاردىڭ ومىر سۇرۋگە تولىق حاقىسى بار».

ۆەرما – «حالىقارالىق سۋلاب» اتتى ۇيىمنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. بۇل ۇيىم ۆرينداۆان مەن ۆاراناسيدەگى جاتاقتاردا تۇراتىن جەسىرلەرگە قولداۋ كورسەتۋمەن جانە ايلىق جاردەماقى بەرۋمەن اينالىسادى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «سۋلاب» ۇيىمى ەكى قالاداعى جەسىرلەرگە «ديۆالي» مەن «حولي» مەرەكەسىن سىناق تۇرىندە وتكىزىپ، كەيىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتەتىن بولدى.

«جەسىرلەر قالاسى» دەپ اتالىپ كەلگەن ۆرينداۆان مەن ۆاراناسيدە 2015 جىلعا قاراي مەرەكەلىك توي ماقساتتى تۇردە اشىق وتكىزىلۋگە باعىتتالدى. ۇندىستاننىڭ اقپارات كوزدەرىندە ەشقانداي قارسى پىكىرلەر ايتىلمادى جانە توۋن­سينگ ەكەۋىمىز ۇندىستانعا كەلگەندە جەسىرلەر مەرەكەسىنە قاتىستى جوسپارلار جونىندە ەستىگەن بىردەن-بىر شاعىمىمىز – جەسىرلەر مەرەكەسى كەزىندە تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر ادەمى بولعانىمەن، ولاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايى تۇزەلمەدى.

«شىنايى وزگەرىس ۇشىن بۇل ماسەلەنى تۋدىر­عان قوعامنىڭ وزىن وزگەرتۋىمىز قاجەت»، – دەيدى سوزدىكتەن «جەسىر» سوزىن الىپ تاستاعىسى كەلەتىن گوتۋم ەسىمدى الەۋمەتتىك قىزمەتكەر. «بۇل ايەلدەردى قالاي اتاعان دۇرىسىراق؟»، – دەپ سۇراعانىمدا، ول بۇنى دا ويلاستىرعانىن ايتتى: «انا. انا بولماسا، قىز نەمەسە قارىنداس. جۇباي دا بولادى. تەك كۇيەۋى قايتىس بولعان»، – دەدى ول.

مىنانى دا ەستە ساقتاعان ابزال. ۆرينداۆان جەسىرلەرى شىنداسا، ەشكىمنەن تايسالمايدى. 2015 جىلدىڭ قاراشاسىندا وسىندا كەلگەنىمدە «ديۆالي» مەرەكەسى باستالعالى جاتقان. بىر كۇنى ۆەرما تۇس اۋا «سۋلابتىڭ» شاراسىنا دايىن­دالىپ جاتقاندا سوڭىنان ىلەسىپ جۇردىم. مۇنداي شارادا جەسىرلەرگە مىڭداعان ساري تاراتىلادى جانە ولار قالاعان تۇسىن تاڭداي الادى. بۇل ساريلەر «سۋلابتىڭ» سىيى بولاتىن جانە ۆرينداۆانداعى بىر دۇكەننىڭ جايما سورەسىنە قويىلدى. قايىرىلىمدىق جاردەماقىسىنا يە بولعان جەسىرلەر توپتاسىپ كەلىپ، بىرنەشە ساعات بويى ۇندىنىڭ تالعامپاز تۇتىنۋشىلارى سيياقتى ساريلەردى تەكسەرىپ تۇرىپ، تاڭداپ الادى.


كوپتەگەن مادە­نيەت­تەردە جەسىرلىك الى كۇنگە دەيىن ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى اپاتتىڭ بىرى بولىپ وتىر.


دۇكەن ىشىندە مەنىڭ تىلماشىممەن بىرگە بىر توپ جەسىردىڭ دۇكەنگە اعىلىپ كىرگەنىنە جانە ساري جايماسىنا بەتتەپ، ساتۋشىنى شاقىر­عانىنا كۋا بولدىم. «انا جاقتاعى ساريلەر كوبىرەك ۇنادى. سولاردان تاڭداساق بولماي ما؟» – دەدى بىر ايەل.

«جوق، ولار ساتىلاتىن ساريلەر»، – دەپ تۇسىندىردى ساتۋشى. «ىم-م، ساپاسى ناشار ەكەن»، – دەدى بىر جەسىر. تاعى بىرەۋى: «ارى جىلجىشى!» – دەپ جانىنداعى ايەلدى شىنتاعىمەن يتەرە باستاپ ەدى، الگى ايەل ورىننىڭ كەڭ ەكەندىگىن ايتتى. ايەلدەردىڭ بارى كەلىپ تاڭداپ بولعانشا بىرتالاي ۋاقىت وتىپ كەتتى. جەسىرلەردىڭ تورتەۋى جاڭا ساري الا الماي كەتكەنىن بايقادىم. ولار: «ۋاقىتىمىز اسىپ-تاسىپ تۇرعانداي»، – دەپ بىر-بىرىنە كۇبىرلەپ، رەنجىپ كەتتى.

«ديۆالي» مەرەكەسى جوعارى دەڭگەيدە وتتى. تۇرلى اندەر شىرقالىپ، وتشاشۋلار جارق-جۇرق ەتتى. اق جانە الۋان تۇستى ساريلەر مەنمۇندالاپ تۇردى. ۇندىستاندىق تەلەارنالاردان كوپتەگەن فوتوگراف كەلدى. تۇتىن ۇيىرىلىپ، وتشاشۋلار وزەن بەتىن كۇلگىن تۇسكە بولەدى. سۋ بەتىندەگى مايشامدار جارقىراعان شەڭبەرلەر جاساپ، وزەنمەن بىرگە اعىپ بارا جاتتى. بارىنەن بۇرىن، «ديۆاليدەگى» ەڭ اسەرلى ەستەلىگىم – ساري الا الماي دۇكەن ەسىگىنەن شىعىپ كەتكەن تورت جەسىر ايەل بولدى. اق ساري كيگەن حانىمدار قاتارلاسا جۇرىپ، كۇلىپ بارا جاتتى. جۇرگىنشىلەر جولىنان شىعىپ، ۇلكەن جولدى كەسىپ وتپەك بولعاندا كولىكتەر ولارعا توقتاپ، جول بەردى.

  1. كەشىككەن جانازا

تۋزلا، بوسنييا جانە گەرتسەگوۆينا

سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما ورتالىعىنان قوڭىراۋ سوعىلعاندا ميرسادا ۋزۋنوۆيچ 13 جاسار ۇلىمەن بىرگە بولاتىن. ول سابىرلى بولۋعا تىرىستى. تەلەفوننىڭ ار جاعىنان جاعىمدى داۋىس ەستىلدى. ول ۋزۋنوۆيچتىڭ كۇيەۋى – ەكرەمنىڭ سۇيەگى زەرتحانالىق سىناق ارقىلى انىقتالعانىن ايتتى. ەگەر ونى جەرلەگىسى كەلسە، زيراتقا اپارىپ كومۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى.

ۇندىستان، «حولي» مەرەكەسىندە ادامدار بىر-بىرىنە تۇرلى-تۇستى ۇنتاق شاشادى. بۇرىن بۇل داستۇر جەسىرلەر ۇشىن ورىنسىز سانالىپ كەلدى. بۇگىندە ۆرينداۆانداعى قولداۋشى توپتار جەسىرلەردى «حولي» سەكىلدى مەرەكەلەرگە بەلسەندى قاتىستىرۋدا.

ۇندىستان، «حولي» مەرەكەسىندە ادامدار بىر-بىرىنە تۇرلى-تۇستى ۇنتاق شاشادى. بۇرىن بۇل داستۇر جەسىرلەر ۇشىن ورىنسىز سانالىپ كەلدى. بۇگىندە ۆرينداۆانداعى قولداۋشى توپتار جەسىرلەردى «حولي» سەكىلدى مەرەكەلەرگە بەلسەندى قاتىستىرۋدا.

ول ۇش اي بويى ەشكىمگە تىس جارمادى. «ازاپتى تۇندەردى باستان كەشتىم. وڭاشادا ويعا باتتىم. مەن بىلەتىن الىپ تۇلعادان قالعانى باس سۇيەك قانا. جوق. اقىلعا مۇلدە سىيمايدى. جارايدى، ونى سولار ولتىردى دەلىك. بىراق ونى نەگە جەرلەمەگەن؟ بايعۇستىڭ دەنەسى شاشىلىپ قالعان. قايدا ەكەنىن وزىم دە بىلمەيمىن. سۇيەكتەرى قايدا؟ وزى قايدا بولدى؟».

العاشقى حابار 2005 جىلى كەلگەن-دى. بۇل بوسنييالىق سەرب قارۋلى كۇشتەرى جەتى مىڭنان استام مۇسىلماندى قىرىپ تاستاعاننان كەيىن ارادا ون جىل وتكەن كەز بولاتىن. ولگەندەردىڭ سانى تۋرالى الى داۋ باسىلماعانىمەن، بۇل – حالىقارالىق سوتتا تىركەلگەن دەرەك، ياعني ۇش جىلدىق بوسنييا سوعىسىنىڭ بىر اپتاسىندا بولعان قىرعىن ەدى. 1995 جىلدىڭ 11-19 شىلدەسىندە بالقان تۇبەگىندەگى بوسنييا جانە گەرتسەگوۆينا ەلىنىڭ شىعىس جيەگىندەگى سرەبرەنيتسا قالاسىندا جانە ونىڭ توڭىرەگىندە ادامدار جاپپاي قىرىلدى. ميرسادا 15 جاسىنان، ياعني قىستاقتاعى بي كەشىندە العاش كەزىككەننەن بەرى ەكرەم ۋزۋنوۆيچكە عاشىق ەدى. ونى سوڭعى رەت جەيدەمەن جانە قارا شالبارمەن كورگەن بولاتىن. ول تاڭەرتەڭ جولدورباسىنا ميرسادا پىسىرگەن ناندى سالىپ الدى. ەڭكەيىپ ۇلىن سۇيدى دە، تەرىس اينالىپ جۇگىرە جونەلدى.


جەسىرلەرگە تاعى بىر سالماق تۇستى: سرەبرەنيتسا قۇرباندارىنىڭ سۇيەگىن ­تاۋىپ، جەكە زيراتقا قايتا جەرلەپ، جانازاسىن شىعارۋ كەرەك.


ول كەزدە ۇلدارى ەكىدە، ال ەكرەم جيىرما جەتىدە بولاتىن. تۋزلا قالاسىندا ۋزۋنوۆيچ پەن سرەبرەنيتسالىق وزگە دە سوعىس جەسىرلەرى ورنالاسقان ەكى بولمەلى كەڭسە بار. كەڭسە قابىر­عاسى توبەگە دەيىن ەكرەم سەكىلدى «قايتىس بولعان» نەمەسە «قايتىس بولدى» دەپ تۇسپالدانعان قارا شاشتى بوسنييالىق ەرلەردىڭ سۋرەتىنە تولىپ قالعان. البومداردا دا مىڭداعان سۋرەت جيناقتالعان. جاسوسپىرىم بالالاردان باستاپ ەكرەمنىڭ اتاسىنداي قارت ادامدار دا بار. ۋزۋنوۆيچ: «ار اۋلادا بىردەي كورىنىس بولدى. ەرلەر ۇيلەرىنەن قاشىپ شىعىپ كەتەتىن. ال ايەلدەر مەن وتباسى مۇشەلەرى ولاردىڭ ارتىنان جىلاپ قالاتىن. ەر ادامدار سىر بىلدىرمەۋگە تىرىستى. ارتىنا بۇرىلىپ قاراماستان ورمانعا قاراي كەتەتىن. ورمانعا قاراي جۇگىرگەن ەر ادامداردىڭ كوپتىگى سونشا، وزەندى ەلەستەتەتىن»، – دەيدى.

تاۋ جيەگىندەگى ۋزۋنوۆيچ پەن ونىڭ ۇلى تۇراتىن ۇيدە كەزدەسكەنىمىزدە شىلدە ايى ەدى. جىل سايىن شىلدەنىڭ 11-ىندە سوعىس جەسىرلەرىنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن جوتاداعى سرەب­رەنيتسا قۇرباندارىنا ارنالعان زيراتتا توپتىق جەرلەۋ راسىمى وتەدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تابىلعان جانە وتباسى مۇشەلەرىنىڭ راستاۋى­نا يە بولعان مۇردەلەردىڭ قالدىعى جەر قوينىنا تاپسىرىلدى. العاشقى 600 تابىت 2003 جىلى جەرلەندى.

2015 جىلدىڭ شىلدە ايىنىڭ العاشقى اپتاسى. سوعىستىڭ جيىرما جىلدىعىنا ساناۋلى عانا كۇندەر قالعان بولاتىن. 41 جاستاعى ۋزۋنوۆيچ جىل سايىن 11 شىلدەدە كوپ جەرلەۋ راسىمىنە كۋا بولدى. ونىڭ باۋىرى، اتاسى، ۇش بىردەي اعاسى، تورت جيەنى، ەكرەم اۋلەتىندەگى ەر ادامدار، تاعى دا باسقا جەسىرلەردىڭ جۇبايلارى سوعىستا قازا تاپتى. ول وسى كۇنگە دەيىن: «جوق، ول ەكرەم ەمەس»، – دەپ قايتالاپ كەلدى. 2007 جىلى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما ورتالىعى وعان ەكىنشى رەت قوڭىراۋ شالدى. ولار وعان كۇيەۋىنىڭ جامباس سۇيەگى مەن سانىن انىقتاعانىن ايتتى. الايدا ۋزۋنوۆيچ جەرلەۋگە رۇقسات بەرمەدى. سەبەبى دەنەسى تولىق تابىلماعان ەدى.

«مەن بۇل ازاپقا جىلدار بويى شىداپ كەلەمىن. تىم ۇزاق كۇتتىم. ەندى كۇتە المايمىن»، – دەدى اۋدارماشىم ەكەۋمىزدىڭ ستاقانىمىزعا قويۋ قارا بوسنييا كوفەسىن قۇيىپ جاتىپ. ونىڭ كوز جاسى سارقىلىپ قالعانداي. تىم جۇدەۋ. بيىلعى پوتوچاري راسىمىندە كۇيەۋىن جەرلەمەكشى.

بوسنييا تىلىندە جەسىردى «udovice» دەيدى. الايدا ولار اشقان ۇيىمداردىڭ اتاۋلارىندا جەسىرلەردى «žene» – «ايەل» دەپ اتايدى. مىسالى، «Snaga Žene» – «ايەلدەر كۇشى». 1995 جىلدىڭ جازىندا تۋزلا سپورت ورتالىعىنىڭ جانىنان وتىپ بارا جاتقان ادام مۇندا سرەبرەنيتسالىق ايەلدەردىڭ كوپتەپ جينالىپ تۇرعانىن بايقايتىن. ولار مۇندا توپ-توبىمەن كۇشتەپ اكەلىندى. ال ولاردىڭ كۇيەۋلەرى، بالالارى، باۋىرلارى جانە اكەلەرى وققا ۇشىپ جاتقان بولاتىن. ەرلەر كەتەرىندە: «شايقاستان قاشىپ قۇتىلعان سوڭ سپورت ورتالىعىنا كەلەمىن. مەنى سوندا كۇتىڭدەر»، – دەپ ايتىپ كەتەتىن. ايەلدەر سپورت ورتالىعىنىڭ سىرتىندا قانشاما اپتا ۇمىتتەنە كۇتتى دەسەڭىزشى. «ولار ۇشىن بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە وسىنشاما ادامنىڭ ولتىرىلۋى اقىلعا سىيمادى»، – دەدى «Snaga Žene» ۇيىمىنىڭ تورايىمى، تۋزلالىق دارىگەر برانكا انتيچ-شتاۋبەر.


جەسىرلىك جانە زاڭ
بۇۇ-نىڭ مالىمدەۋىنشە، دۇنيەجۇزى بويىنشا 295 ميلليونداي جەسىر بار جانە جارتىسىنا جۋىعى كەدەيلىكتە ومىر سۇرەدى. ولار قۇقىعى زاڭمەن قورعالعان جەرلەردە دە جابىرلەنىپ جاتادى.

بۇۇ-نىڭ مالىمدەۋىنشە، دۇنيەجۇزى بويىنشا 295 ميلليونداي جەسىر بار جانە جارتىسىنا جۋىعى كەدەيلىكتە ومىر سۇرەدى. ولار قۇقىعى زاڭمەن قورعالعان جەرلەردە دە جابىرلەنىپ جاتادى.

بوسنييالىق سەرب كوسەمدەرى توپتىق كومۋدىڭ بايقالىپ قالاتىنىنا الاڭداپ، مىڭداعان مۇردەنى قايتا قازىپ الدى. سويتىپ، ولاردى اۋىلدى جەرلەرگە اپارىپ، قايتا كومدى. ال جەر قازاتىن تەحنيكالار شىري باستاعان مايىت­تەردى بۇلدىرىپ جىبەردى. الەمدەگى قاقتىعىس اۋماقتارىنىڭ بىرىندە ومىر سۇرىپ جاتقان جەسىرلەردىڭ كۇندەلىكتى قيىنشىلىقتارى: جارالانۋ، جىنىستىق جابىر كورۋ، وقشاۋلانۋ جانە قارجىلىق جوقشىلىقتىڭ ۇستىنە تاعى بىر اپات كەلىپ قوسىلدى. ول – سرەبرەنيتساداعى مايىتتەر قالدىعى. ەگەر ولاردى زيراتقا جەكەلەپ جەرلەۋ كەرەك بولسا، وندا اربىر مايىت بولشەگىن كىمگە تيەسەلى ەكەندىگىن انىقتاۋ قاجەت ەدى.

سوت-مەديتسينالىق ساراپتاما، تابىلعان سۇ­يەك پەن وزگە دە دەنە بولشەكتەرىن تۋىستارىنىڭ دنق-سىمەن سالىستىرۋ بوسنييا قاقتىعىسىنان كەيىن قۇرىلعان «جوعالعانداردى ىزدەۋ كوميسسيياسى» اتتى ۇيىمنىڭ مىندەتى بولدى. ار مايىتتىڭ جەكە باسىنا ەسەپ بەرۋ تالابى قاتاڭ بولدى، ياعني، ار قۇرباندى جەكە زيراتقا جەرلەۋ، جوعالعانداردىڭ سۋرەتتەرىن ىزدەۋ، قازا تاپقانداردىڭ دەنە مۇشەلەرىن تولىق تابۋدى تالاپ ەتكەن اي سايىنعى ەرەۋىل، قاندىقولداردى جازاعا تارتۋ جانە سرەبرەنيتساداعى قىر­عىندى «گەنوتسيد» دەپ اتاۋ – وسىنىڭ بارىن ايەلدەر ۇيىمداستىردى.

بوسنييا، بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن قوس قۇربى فاتا لەمەش پەن حاميدا لەمەش اعايىندى جىگىتتەرگە تۇرمىسقا شىقتى. ولار بوسنييا سوعىسىندا قۇربان بولدى. بۇگىندە ەكەۋى تورت بىردەي سوعىس جەسىرىمەن بىرگە سكەيچي قىستاعىندا باۋ-باقشا وسىرەدى.

بوسنييا، بالا كەزىنەن بىرگە وسكەن قوس قۇربى فاتا لەمەش پەن حاميدا لەمەش اعايىندى جىگىتتەرگە تۇرمىسقا شىقتى. ولار بوسنييا سوعىسىندا قۇربان بولدى. بۇگىندە ەكەۋى تورت بىردەي سوعىس جەسىرىمەن بىرگە سكەيچي قىستاعىندا باۋ-باقشا وسىرەدى.

مايىتتەردىڭ تاعى بىر لەگى كەلەردىڭ الدىندا 6241 تابىت جەرلەۋگە دايىن ەدى. قورىم ىشىندە جاسىل ماتا جاپقان جاڭا تابىتتار تىزىلىپ تۇردى. يسلام دىنىندە جاسىل تۇس قاسيەتتى بولىپ سانالادى. تابىتتىڭ سانى – 136، ال ەكرەم ۋزۋنوۆيچتىڭ مايىتىنىڭ قالدىقتارى 59-تابىتتا بولدى. جەرلەۋ كۇنى تاڭەرتەڭ اسپان شايداي اشىق، كۇن جىلى بولدى. ميرسادا ۋزۋنوۆيچ كۇيەۋىنىڭ اتى-جونى جازىلعان قۇلپىتاس پەن جاڭا قازىلعان زيراتتى تاپتى. تۋىستارى جينالمالى ورىندىق الا كەلىپتى. ول بىراز ۋاقىت ورىندىقتا وتىرىپ، سىپايى تۇردە ادامداردىڭ قۇشاقتاۋىن، كۇبىرلەگەن كوڭىل ايتۋىن قابىلدادى. وقىلعان دۇعا اۋەنى ەستىلىپ جاتتى. سەربييا پرەمەر-مينيست­رى  11 شىلدەدە بولاتىن بۇل جەرلەۋ سالتىنا العاش قاتىسىپ، زيراتتىڭ بىرىنە گۇل شوقتارىن قويعالى جاتقاندا جۇرت اياق استىنان دۇرلىكتى. مىسقىل مەن ىسقىرىق ۇنى قاتتى ەستىلگەنى سونشا، پرەمەر-مينيستردىڭ وققاعارى ونى كۇتىپ تۇرعان كولىگىنە سۇيرەي جونەلدى.

يمام قۇرمەت تانىتۋدى تالاپ ەتىپ، زيرات باسىنداعىلاردى تىنىشتاندىردى. جاسىل تابىتتاردىڭ العاشقى لەگىن قابىرگە اپارا جاتقان تابىت كوتەرۋشىلەر تومەننەن قىلتيىپ كورىندى. يمام قۇرباندارعا باعىشتاپ دۇعا وقي باستاعاندا، مىڭداعان ادام بىر ساتتە تۇگەل تىزەرلەي وتىرا كەتتى. ۋزۋنوۆيچ دۇعا وقىعان جوق. ول ورىندىعىنان تۇرىپ تەمەكىسىن تۇتاتتى دا، بوس تۇرعان قابىردىڭ جانىنا وتىرا كەتىپ، راسىمنىڭ اياقتالۋىن كۇتتى. «باسقالار دۇعا ەتە بەرسىن» دەپ ويلادى. ول بۇعان دەيىن تالاي رەت دۇعا وقىدى. ەندى تەك ەكرەمنىڭ رۋحىنا باعىشتاعىسى كەلدى. «بالامىزعا باس-كوز بول»، – دەدىڭ. قازىر ونىڭ جاسى – جيىرما ەكىدە. ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى. ول سەنىڭ تابىتىڭدى كوتەرىپ جۇر. قازىر جەر قويناۋى­نا تاپسىرىپ، ۇستىنە توپىراق تاستايدى. سوسىن وز ورنىڭدى تاباسىڭ»، – دەپ كۇبىرلەدى.

  1. زاڭدى كۇشىنە ەنگىزۋ

ۋگاندا، مۋكونو اۋدانى

جازدىڭ بىر تاڭىندا ادۆوكات دايانا انۆيچ بىردەي ەكى قالىڭ قۇجات بۋماسىن تىزەسىنە ­قويىپ، ولاردى پاراقتاي باستادى. توسىننان شاقىرىلعان سوت ەل استاناسى كامپالادان بىر ساعاتتىق جەردە بولدى. سوت زالىنىڭ بەتون ەدەنىنىڭ ۇستىنە سۋديا ۇستەلى جانە بىرنەشە اعاش ورىندىق قويىلىپتى. مۇنتازداي تازا ۇستەل ۇستىندە كۇنتىزبە مەن جىپكە بايلانعان قۇران جانە ىنجىل كىتاپتارى جاتتى.

ەسىك الدىندا تۇرعان كۇزەت شەتكە جىلجىپ، ادامداردى ىشكە كىرگىزدى. انۆيچتىڭ اينالاسىنداعى ورىندار ادامدارعا تولا تۇستى. تۋمۋشابي كلەرا ەسىمدى جەسىر ايەل التى بالاسىنىڭ سۇت كەنجەسى – ەكى جاسار قىزىن ەرتىپ كەلىپ، ورىندىققا جايعاستى. تۋمۋشابي باسىن تىك كوتەرىپ سوت زالىن اينالا بارلاپ شىقتى. بۇرىندارى ول ۇياڭ ەدى. كۇيەۋى قايتىس بولاردا وسى قىزىنا اياعى اۋىر بولاتىن. جولداسىنىڭ باس ساقيناسى ۇستاپ، اۋرۋحانادا كوز جۇمدى. سودان باستاپ تۋمۋشابي باسىنا نەندەي ىستەر تۇسكەنىن انىق ارى ىنتامەن بايانداي بىلۋدى ۇيرەندى.

بىر جاعىنان – اياعى اۋىر، ەكىنشى جاعىنان، كۇيەۋى­نىڭ قازاسىنا قايعىرىپ جۇرگەندە قايىن جۇرتى ونى ماڭىزدى باسقوسۋعا شاقىردى. ولار تۋمۋشابيگە بۇدان بىلاي بالالار تەك وزدەرىنە تيەسىلى ەكەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار، ەگىستىك تە ونىڭ مەنشىگى ەمەس ەكەنىن مالىمدەپ، كۇندەلىكتى شارۋاعا ارالاسپاۋىن بۇيىردى جانە ونى كۇيەۋى­نىڭ وزىنەن جيىرما جاس ۇلكەن اعاسىمەن اتاستىر­دى. ول بىردەن ۇيگە كوشىپ كەلىپ، تۋمۋشابيدى ۇشىنشى ايەلى ەتىپ الاتىن بولدى.

«تۋمۋشابيدىڭ كۇيەۋىنىڭ اكەسىنەن مۇراعا العان ۇيى مەن بىر گەكتارداي جەرى تۇگەلدەي اۋلەتكە قايتارىلۋى تيىس»، – دەدى. داستۇر بويىنشا، تۋمۋشابي – جەسىر رەتىندە وسى مال-مۇلىكتىڭ بىر بولىگى.

تۋمۋشابي ولارعا مۇنىڭ اقىلعا سىيمايتىنىن ايتتى. قايىندارى تۋمۋشابيدى «كۇيەۋىن ارباپ، اقىماق قىلىپ العان» دەسىپ جاتتى. تۋمۋشابي پوليتسييا شاقىردى. ول ەگىننىڭ بىرازىن جيناپ، وتىنعا اعاش كەسىپ الدى. ال تۋىستارى قوقان-لوقى كورسەتە باستادى. ونىڭ بالالارىنا تۇرلى لاقاپ ات تاعىلدى. بىردە اۋلەتتىڭ بىر مۇشەسى اۋلاعا كىرىپ كەلىپ، بار داۋى­سىمەن تۋمۋشابيدىڭ ولەتىنىن ايتىپ، ايعاي سالدى. توبەلەس كەزىندە تۋمۋشابيدىڭ قولىن «پانگا» دەپ اتالاتىن ۇلكەن قانجار تىلىپ كەتىپتى. اقىر سوڭىندا، دايانا انۆيچ الگى ادامدى «شابۋىل جاسادى» دەگەن ايىپپەن سوت زالىنا بىر-اق اكەلدى.

انۆيچ پەن ونىڭ ارىپتەستەرى ولارمەن بىرگە كۇندەلىكتى جۇمىسىندا ەرىپ جۇرگەن توۋنسينگ ەكەۋىمىزگە مەيلىنشە جاعدايدى ەسكەرۋگە تىرىساتىندارىن ايتتى. ادامدارعا جاندارى اشىپ كەڭەس بەرەدى، پوليتسييا وفيتسەرلەرى مەن اۋىل اقساقالدارى اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزەدى. الەۋمەتتىك جيىندارعا بارىپ جەسىرلەردىڭ مالىن بوپسالاۋ – تىپتى كۇيەۋىنىڭ اۋلەتى جاعىنان بولسا دا، زاڭعا قايشى ەكەنىن تۇسىندىرىپ الەك بولادى. «حالىقارالىق ادىلەت ميسسيياسىنىڭ» كامپالاداعى ۋگاندالىق ماماندار بىرلەستىگىنە قوسىلىپ، العاش حالىققا جاساعان دارىسىن ەسكە العان زاڭگەر نينا اسييمۋي بىلاي دەدى: «قۇدايىم-اۋ، بۇل سوندا قاتە بولعانى ما؟» – دەپ ادامدار تاڭعالىسادى. ولار بۇنى جوندى ىس دەپ ويلايدى. زاڭعا قايشى بولعانىمەن قوعامدا ماقۇلدانعان قالىپتى ىس دەيدى».

ادۆوكاتتار، الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر جانە تەكسەرۋشىلەر، بۇلاردىڭ بارى – جەسىرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋشىلار. ولار وز ەلدەرىنىڭ ادىلەت جۇيەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، جەسىرلەرگە دەگەن ەجەلدەن قالىپتاسقان تانىممەن كۇرەسەدى. «حالىقارالىق ادىلەت ميسسيياسى» – اقش-تا ورنالاسقان كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم. ول باسقا ەلدەردەگى زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولعان الەۋ­مەتتىك جاعدايى تومەن ادامدار ۇشىن قۇقىقتىق ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزەدى. دەيتۇرعانمەن، بۇل ۇيىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ كامپالادا جۇرگىزىپ وتىرعان جۇمىستارى قاراپايىم. ولار ەل استاناسىنىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان اۋىلدى ايماقتار بولىپ سانالاتىن كەڭ القاپتا پيلوتتىق جوبا جۇرگىزۋدە. وندا زاڭگەرلەر، ينس­پەكتورلار شىعىس جانە وڭتۇستىك افريكادا «مۇلىك توناۋ» دەپ تانىلعان قىلمىستىق ىستەر ۇشىن تەگىن قىزمەت كورسەتەدى. «مۇلىك توناۋ» – قوقان-لوقى كورسەتۋ نەمەسە فيزيكالىق تۇرعىدا شابۋىل جاساۋ ارقىلى السىزدەردىڭ وزدەرىنە زاڭدى تۇردە تيەسىلى جەرلەرىن تارتىپ الۋ دەگەندى بىلدىرەدى.


اعايىندى جىگىتتەرگە تۇرمىسقا شىققانفاتا جانە حاميدا لەمەش وزدەرى سەكىلدى سوعىس جەسىرلەرىمەن بىرگە سكەيچيدە ­باۋ-باقشا وسىرەدى.


ەجەلدەن قالىپتاسقان نەمەسە زاماناۋي سەبەپتەرمەن جەسىرلەر بۇل وڭىردە وسى قىلمىس­تىڭ قۇربانىنا جيى اينالادى. ۋگاندانىڭ 39 ميلليون حالقىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن كوبى از دا بولسا وز ازىعىن وزى وندىرەدى. سوندىقتان جەكە باسپاناسى مەن جەرىنىڭ مەنشىك قۇقىعىنا يە بولۋ – ماتەريالدىق قاۋىپسىزدىكتىڭ مىعىم كەپىلى، ياعني بالالاردىڭ تاماعى، تاماق ازىرلەۋگە قاجەتتى وتىن، بازاردا ساتاتىن داقىلدار. زيراتتار ۇي جانىنان ورىن تەبەتىندىكتەن مۇلىككە يە ادام وسى وتباسىنىڭ اتادان قالعان تاريحىنا، قۇرمەتى مەن اتاق-ابىرويىنا دا يە بولادى. سونىمەن قاتار، ۋگاندانىڭ جىلدام وسىپ كەلە جاتقان دەموگرافيياسى مەن يپوتەكا جۇيەسى جەر قۇنىن تىپتى شارىقتاتىپ جىبەردى.

داستۇرلى ۋگاندا مادەنيەتى بويىنشا، مال-مۇلىك جەسىرلەرگە وڭايلىقپەن بەرىلمەيدى. 1995 جىلى قايتا قابىلدانعان اتا زاڭ جانە ۇلتتىق نامىس گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتتى. الايدا ىس جۇزىندە، اسىرەسە ۋگاندانىڭ باسىم بولىگىن الىپ جاتقان اۋىلدىق جەرلەردە تەك ەرلەر عانا جەردى مەنشىكتەپ، مۇراعا الا الادى. ال جەسىرلىك ايەلدىڭ قوعامداعى زاڭدى قۇقىعىن جويادى دەپ ەسەپتەلىنەدى. قايتىس بولعان كۇيەۋىنىڭ وتباسى جانە اۋلەتى ونىڭ الداعى تاعدىرىن، اتاپ ايتساق، مۇلىككە كىم يە بولاتىنىن، بالالاردى كىم اسىرايتىنىن جانە جەسىر ايەلدى كىمگە كۇيەۋگە بەرەتىنىن شەشەدى. «بۇل قورلىقتىڭ ۇستىنە تاعى قورلىق بار. جەسىر بولساڭ – باعىڭنىڭ تايعانى. بارى سەنى قارعايتىن بولادى. ولاردىڭ ويىنشا، قايتىس بولعان كۇيەۋىڭنىڭ ولىمىنە سەن كىنالىسىڭ. كۇيەۋىڭنىڭ بىرنەشە ۇيى، بىرنەشە ايەلى بولۋى مۇمكىن. ول Cپيد جۇقتىرىپ اكەلسە دە، ولگەندە سەن كىنالى بولاسىڭ. ونى سەن ولتىردىڭ دەپ ايتادى»، – دەيدى اسيمۋي.

ۋگاندانىڭ مۋكونو اۋدانىنداعى قىستاقتاردا جانە سوتتا جەسىرلەرگە قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن «حالىقارالىق ادىلەت ميسسيياسىنىڭ» العا قويعان ماقساتى زور: مۋكونو اۋدانىندا، تىپتى ۋگاندا مەن ودان تىس ايماقتاردا ايەلدەردىڭ ۇيى مەن مۇلكىن تارتىپ الۋ، ودان تۋىندايتىن شابۋىلدار، قوقان-لوقى كورسەتۋدىڭ بارى جاۋاپسىز قالمايتىنىن، سوت ارقىلى جازالاناتىنىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ. وسى رەتتە ديپلوماتييالىق شەبەرلىكتىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن. قىستاقتاعى جينالىستاردا اسيمۋي ۇلكەندەردى ۇنەمى «اكەلەرىم»، «شەشەلەرىم» دەپ اتايدى.

ۋگاندا، كۇيەۋى قايتىس بولعان سوڭ ارادا بىر اپتا وتكەندە 54 جاستاعى سولومي سەكيمۋلي لۋەرو اۋدانىنداعى ۇيىن «تارس» بەكىتىپ الدى. سەبەبى كۇيەۋىنىڭ تۋىستارى قارۋ كەزەنىپ كەلىپ، مۇلكىن تارتىپ الماق بولعان.

ۋگاندا، كۇيەۋى قايتىس بولعان سوڭ ارادا بىر اپتا وتكەندە 54 جاستاعى سولومي سەكيمۋلي لۋەرو اۋدانىنداعى ۇيىن «تارس» بەكىتىپ الدى. سەبەبى كۇيەۋىنىڭ تۋىستارى قارۋ كەزەنىپ كەلىپ، مۇلكىن تارتىپ الماق بولعان.

ۋگاندا، مۇراعاتشى مايكل نيەرو قۇجاتتاردان كوز سۇرىنەتىن جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ بىرى. مەنگو جوعارعى سوتىنىڭ جازبالار بولمەسىندە قىزمەت ەتەدى.

ۋگاندا، مۇراعاتشى مايكل نيەرو قۇجاتتاردان كوز سۇرىنەتىن جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ بىرى. مەنگو جوعارعى سوتىنىڭ جازبالار بولمەسىندە قىزمەت ەتەدى.

«دەگەنمەن، ولاردىڭ قىزمەتتەرى كەيدە جەتكىلىكسىز بولىپ جاتادى»، – دەيدى ول. كەڭەس باسشىلارىنا ۇنەمى پارا بەرىلەدى نەمەسە قوقان-لوقى كورسەتىلەدى. اسيمۋي جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تول تىلى – لۋگاندا تىلىندە جالىنا تۇسىندىرىپ، پانگا قانجارىمەن جاسالعان توناۋ­شىلىق سالدارىنان مال-مۇلكىنەن ايىرىلعان جەسىرلەردىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنىن ايتتى: توركىنى ولاردى قابىلدامايدى ەكەن. سەبەبى ولاردى باعىپ-قاعۋعا قاۋقارسىز نەمەسە ونى وتباسى مۇشەسى رەتىندە سانامايدى دا. مۇنداي ايەلدەر كوشەدە قاڭعىپ قالادى نەمەسە جەزوكشەلىككە سالىنۋعا ماجبۇر بولادى.

كەيدە تىپتى ينسپەكتورلاردىڭ وزىنە دە قاۋىپ تونەدى. سول سەبەپتى IJM ۇيىمى ينسپەكتوردىڭ اتى-جونىن اتاماۋدى وتىندى. سونىمەن قاتار، كەي ىستەر وتە كۇردەلى. ۋگاندادا جەر مەنشىگىنىڭ بىرنەشە تۇرى بار. ياعني – كولونييالىق تارتىپ كەزىندەگى جانە زاماناۋي مەنشىكتەر. سوندىقتان كۇيەۋى قايتىس بولعانعا دەيىن جەردىڭ كىمگە تيەسەلى بولعانىن انىقتاۋ قيىنعا تۇسەدى. ۋگاندالىقتار مۇراگەرلىككە دە ۇركە قارايدى. سەبەبى ول ولىم شاقىرادى-مىس. ۇيلەنبەي تۇرىپ بىرگە تۇرمىس كەشۋ فاكتىسى دە جيى ورىن الادى. كوپتەگەن جەسىر وزدەرىن مۇراگەر رەتىندەگى جۇباي ساناعانىمەن، سوڭىندا كەرىسىنشە بولىپ شىعادى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىمىندا زاڭگەر ارى الەۋمەتتىك ينسپەكتور اليس مۋحايرۋي پارانا توۋنسينگ ەكەۋمىزگە: «ايتسە دە، ۇمىت جوق ەمەس. تولىق جەڭىسكە جەتپەسەك تە، ىسىمىزدى باستاپ كەتتىك. وسى جىلى توعىز بىردەي داۋدى شەشتىك»، – دەدى.

ۋگاندا، دجوزەۆ سەنچيما مۋكونو اۋدانىنداعى بەتتي نانوزي اتتى جەسىرگە قوقان-لوقى كورسەتتى دەپ ايىپتالۋدا. ول جەسىردىڭ ەگىستىگىن ويرانداپ، بالاسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرگەن 70 ادامنىڭ بىرى رەتىندە كۇدىككە ىلىندى. نانوزيدىڭ كۇيەۋى قايتىس بولعالى، قايىن جۇرتى مەن ولاردىڭ جاقتاستارى ونى جۇبايى مۇراعا قالدىرعان ۇيىنەن قۋىپ جىبەرمەك بولعان.

ۋگاندا، دجوزەۆ سەنچيما مۋكونو اۋدانىنداعى بەتتي نانوزي اتتى جەسىرگە قوقان-لوقى كورسەتتى دەپ ايىپتالۋدا. ول جەسىردىڭ ەگىستىگىن ويرانداپ، بالاسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ توندىرگەن 70 ادامنىڭ بىرى رەتىندە كۇدىككە ىلىندى. نانوزيدىڭ كۇيەۋى قايتىس بولعالى، قايىن جۇرتى مەن ولاردىڭ جاقتاستارى ونى جۇبايى مۇراعا قالدىرعان ۇيىنەن قۋىپ جىبەرمەك بولعان.

2016 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا سوت تاراپىنان شەشىم تاپقان ىستەر مىناداي بولدى: زاڭسىز قۋدالاۋ، باسا-كوكتەپ كىرۋ، زاڭسىز ارالاسۋ، ياعني باسقانىڭ ىسىنە رۇقساتسىز كيلىگۋ. ماۋسىمنىڭ ­23-ىندە «حالىقارالىق جەسىرلەر كۇنى» التىنشى رەت اتاپ وتىلدى. ەڭ ۇلكەن اۋدان – مۋكونوداعى سوت زالىنىڭ الدىنداعى كوگالدى ارنايى ەسكە الۋ شاراسىنا دايىندادى: ميكروفوندار، فورما كيگەن وركەستر، جۇزدەگەن بۇكتەمەلى ورىندىق جانە سىرتىنا «قايراتكەر جەسىرلەر» دەگەن جازۋى بار جىپپەن قورشالعان شاتىرلى ورىندار قويىلدى. تانىمال تۇلعالار، ماسەلەن، پوليتسييا باسشىسى، سوت توراعاسى جانە كلەرا گلوريوس تۋمۋشابي سوز سويلەدى. تۋمۋشابي باسقالاردان كوبىرەك سوزگە تارتىلدى.

تۋمۋشابيدىڭ ايتۋىنشا، ول وسى كومەكتىڭ ارقاسىندا مال-مۇلكىن ساقتاپ قالدى. قۇددى، ۋاعىزشى سەكىلدى داۋىسىن كوتەرىپ، لۋگاندا تىلىندە كۇيەۋىنىڭ تۋىستارىنا: «ومىرىمدە تەك بىر ادامدى سۇيدىم. مەنى بوتەن بىرەۋگە قالاي بەرە سالاسىزدار؟ بۇكىل اۋلەتكە كۇيەۋگە شىققان جوقپىن عوي»، – دەدى. «قايراتكەر جەسىرلەر» قولداپ شۋلاي بەردى. ۇش اي وتكەن سوڭ توۋنسينگ ەكەۋمىز تۋمۋشابيگە جابىر كورسەتكەن ادامنىڭ «شابۋىل جاساپ دەنە جاراقاتىن كەلتىرگەنى» ۇشىن سوتتالىپ، تۇرمەدە بىر جىلدىق جازاسىن وتەپ جاتقانىن بىلدىك. تۋمۋشابي مەن ونىڭ ادۆوكاتتارى قاتتى قۋانىپتى. دەگەنمەن سوتتالۋشىنىڭ باۋىرلارى اشۋلى ەكەن. باس تەرگەۋشى جەسىر مەن ونىڭ بالالارىنا الاڭدايدى. «بىز ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتتىك. ەندى قوعامدا تۇسىندىرۋ شارالارىن جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.


بۇل ماقالا «The Pulitzer Center on Crisis Reporting» قولداۋىمەن جارىققا شىقتى.

    

پىكىر جازۋ