.

قارالار دا – ادام

ارتەفاكتاردىڭ بارلىعى سميتسوننىڭ افروامەريكالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ توپتاماسىنان الىندى

ارتەفاكتاردىڭ بارلىعى سميتسوننىڭ افروامەريكالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ توپتاماسىنان الىندى

ەل استاناسىندا تاڭعاجايىپ مۋزەي افروامەريكالىقتاردىڭ ازاپ پەن يتجاندىلىققا، ھام جەڭىسكە تولى ومىرىنەن سىر شەرتەدى. 

MM8447_160624_0293

فرەدەريك دۋگلاستىڭ امبروتيپيياسى. حىح عاسىرداعى ەڭ ايگىلى ابوليتسيونشى، شەشەن ارى جازۋشىنىڭ بۇل پورترەتى مۋزەيدىڭ كورمە زالىنا قويىلادى (جوعارىدا). كەزىندە قۇلدىقتا بولعان ول وز زامانىندا ەڭ كوپ سۋرەتكە تۇسكەن ادام ەدى. كەسكىننىڭ قۇدىرەتىن تۇسىنگەن افروامەريكالىقتاردىڭ مارتەبەسىن كورسەتۋ ۇشىن سۋرەتكە جيى تۇسىپ وتىرعان.

روزا پاركس تىككەن كويلەك  ازاماتتىق قۇقىق بەلسەندىسى جانە تىگىنشى اۆتوبۋستا اق ناسىلدى ادامعا ورىن بەرۋدەن باس تارتقان. 1955 جىلى مونتگومەري قالاسىندا بولعان بۇل وقيعا اۆتوبۋس بويكوتىنا ۇلاستى. ونى تۇتقىنداعان كەزدە ول مىنا كويلەكتى تىگىپ وتىرعان.

روزا پاركس تىككەن كويلەك. ازاماتتىق قۇقىق بەلسەندىسى جانە تىگىنشى اۆتوبۋستا اق ناسىلدى ادامعا ورىن بەرۋدەن باس تارتقان. 1955 جىلى مونتگومەري قالاسىندا بولعان بۇل وقيعا اۆتوبۋس بويكوتىنا ۇلاستى. ونى تۇتقىنداعان كەزدە ول مىنا كويلەكتى تىگىپ وتىرعان.

قارا مودا مۋزەيىنىڭ تارتۋى

پۋلمان جۇكشىلەرىنىڭ باسكيىمى 1920 جىلدارى قارا ناسىلدىلەردى جۇمىسپەن قامتىعان ەڭ ىرى كاسىپورىن پۋلمان كومپانيياسى ەدى. سالىستىرمالى تۇردە جاقسى تابىس تاباتىن بەكەتتەگى جۇك كوتەرۋشىلەر قارا ناسىلدى قاۋىمنىڭ اراسىندا مارتەبەلى سانالاتىن.

پۋلمان جۇكشىلەرىنىڭ باسكيىمى. 1920 جىلدارى قارا ناسىلدىلەردى جۇمىسپەن قامتىعان ەڭ ىرى كاسىپورىن پۋلمان كومپانيياسى ەدى. سالىستىرمالى تۇردە جاقسى تابىس تاباتىن بەكەتتەگى جۇك كوتەرۋشىلەر قارا ناسىلدى قاۋىمنىڭ اراسىندا مارتەبەلى سانالاتىن.

گارفيلد لوگان ۇرپاقتارىنىڭ تارتۋى

PUBLIC ENEMY توبىنىڭ ماگنيتوفونى  چاك دي بۇل ماگنيتوفوندى توپتىڭ ايگىلى «It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back» البومى جارىق كورەردىڭ الدىندا، 1987 جىلى نيۋ يورك قالاسىندا ساتىپ العان. ول ونى 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن گاسترولدىك ساپاردا تاسىپ جۇردى.

PUBLIC ENEMY توبىنىڭ ماگنيتوفونى  چاك دي بۇل ماگنيتوفوندى توپتىڭ ايگىلى «It Takes a Nation of Millions to Hold Us Back» البومى جارىق كورەردىڭ الدىندا، 1987 جىلى نيۋ يورك قالاسىندا ساتىپ العان. ول ونى 1990 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن گاسترولدىك ساپاردا تاسىپ جۇردى.

PUBLIC ENEMY توبىنىڭ تارتۋى

اۆتورى: ميشەل نورريس، فوتو: رەدكليفف روي، ارتەفاكت سۋرەتتەر: گرانت كورنەتت

كاليفورنييانىڭ ساكرامەنتو قالاسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان مەرسەدەس-بەنتس اۆتوسالونىندا اسكەري كيىمدى ساربازبەن كەزدەسىپ قالماعاندا، دجينا ماكۆەي اتاسىنىڭ امەريكا تاريحىندا لايىقتى ورنى بار ەكەنىن بىلەر مە ەدى، بىلمەس پە ەدى؟!

كۇتۋ زالىندا ساربازبەن از-كەم تىلدەسىپ قالعان ماكۆەي سوز اراسىندا اتاسىنىڭ بىرىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقانىن ايتا قالعانى سول-اق ەكەن، سۇراقتىڭ استىندا قالدى: «ول نەمەن اينالىستى؟ اسكەري بورىشىن قاي جەردە وتەدى؟». ال ول كەزدە ماكۆەيدىڭ تۇشىمدى جاۋابى جوق ەدى.

سەبەبى دجينا دا ۇلكەن لوۋرەنس لەسلي ماكۆەي جايلى مالىمەتتەردەن بەيحابار ەدى. ول ەلدىڭ ەكىنشى بىر شەتىندەگى نيۋ يورك قالاسىندا ومىر سۇردى. ۇلكەن ماكۆەي دۇنيە سالعاندا دجينا بار بولعانى ون جاستا بولاتىن. دجينا اتاسىن بار-جوعى ەكى رەت قانا كورگەن. ۋەللز فارگو بانكىندە تاۋەكەل وپەراتسييالار بويىنشا كەڭەسشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ماكۆەي وز اۋلەتىندە بىر قۇپييانىڭ بار ەكەنىن بىلەتىن، ول اتاسىنىڭ فرانتسۋز ۇكىمەتى اتىنان العان اشەكەيلى مەدالى ەدى. ول بىراق ونىڭ اتىن ەسىنە تۇسىرە المادى.

«مەن مەدال تۋرالى ايتقانىمدا ونىڭ تۇرى وزگەرىپ كەتتى. ول سوسىن اتاڭ قارا ناسىلدى مە دەپ سۇرادى»، – دەيدى ماكۆەي. تۇر-تۇسى قاراتورى، كوزى قارا افروامەريكالىق بولعاندىقتان دا، ساربازدىڭ ولاي دەپ سۇرايتىنداي جونى بار ەدى.

ماكۆەي ونىڭ نە ايتقانىن قايىرا ەسكە الدى: «سەن وزىڭنىڭ كىم ەكەنىڭدى بىلەسىڭ بە؟ سەن اڭىز ادامنىڭ ۇرپاعىسىڭ!».

اسكەري كيىمدەگى ادامنىڭ بۇل ايتقانى بۇيرىق سيياقتى ەستىلدى. ارادا بىر ساعات وتەر-وتپەستەن ماكۆەي كومپيۋتەردەن بىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تاعى قارا ناسىلدى ساربازدار جايلى مالىمەت ىزدەۋگە كىرىستى. تورت اپتادان كەيىن، ول لوس-انجەلەس­تەگى شەشەسىنىڭ ۇيىندە اتاسىنىڭ جاتىن بولمەسىندەگى ساندىقتاعى تەمىر قوراپتى اقتارىپ جاتتى. تورت اي وتكەندە دجينا ماكۆەي ۋاشينگتوندا ورنالاسقان «افروامەريكالىقتار تاريحى مەن مادەنيەتى» ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە وزى تاپقان زاتتاردى تابىستاپ تۇردى.

«تاپقان زاتتارىمدى اپارعانىمدا ابدەن ەستەرى شىقتى»، – دەيدى ماكۆەي. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولىنا تۇسكەن زاتتاردىڭ ىشىندە اسكەري مەدالدار، العىسحاتتار، سۋرەتتەر مەن اتاسىنىڭ قارا ناسىلدىلەردەن قۇرالعان 369 جاياۋ اسكەر پولكىنداعى قىزمەتى جازىلعان گازەت قيىندىلارى بار بولاتىن. ول ساربازدار اراسىندا «گارلەم جىندىلارى» دەپ اتالىپ كەتكەن قاتىگەز پولك ەدى. اۋەلدە مايدانعا اق ناسىلدىلەر عانا جىبەرىلىپ، افروامەريكالىقتارعا تەك اسپازدىڭ نەمەسە جۇك تۇسىرۋشىنىڭ جۇمىسى عانا تيەتىن. كەيىننەن فرانتسۋز اسكەرىنىڭ قاتارى سەلدىرەپ كەتكەسىن، قارا ناسىلدى جاۋىنگەرلەر دە شايقاستارعا ارالاسا باستادى. بىر وكىنىشتىسى، كەزىندە الەم جۇرتشىلىعى كۋا بولعان ولاردىڭ ەرلىگىن قازىر كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى.

«مەن بۇل جايىندا مەكتەپتە ەشتەڭە ەستىگەن ەمەسپىن. مۇنى بىرەۋ ايتپاسا، جابۋلى قازان جابۋلى قالاتىن ەدى عوي. بۇل – كوپشىلىك بىلۋى تيىس ماڭىزدى ماسەلە»، – دەيدى ماكۆەي.

تەمىر كىسەن. بالالارعا ارنالعان كىسەننىڭ بۇل تۇرى، نەگىزىنەن، افريكادا جاسالىپ، امەريكاعا بارار جولدا قولدانىلاتىن. بۇل كىسەن ەكى كىشكەنتاي قۇلدىڭ جۇرىسىن قيىنداتۋ ۇشىن ەكەۋىنە بىرگە تاعىلعان.

تەمىر كىسەن. بالالارعا ارنالعان كىسەننىڭ بۇل تۇرى، نەگىزىنەن، افريكادا جاسالىپ، امەريكاعا بارار جولدا قولدانىلاتىن. بۇل كىسەن ەكى كىشكەنتاي قۇلدىڭ جۇرىسىن قيىنداتۋ ۇشىن ەكەۋىنە بىرگە تاعىلعان.

امەريكالىقتىڭ بەت-بەينەسىن بىلگىسى كەلەتىن كورەرمەن ەڭ بىرىنشى سميتسون ينستيتۋتىنىڭ مۋزەيلەرىنە سوعادى. جاڭا مۋزەيدىڭ قىزمەتى امەريكا تاريحىن افروامەريكالىقتاردىڭ كوزىمەن قايتا قاراۋدى كوزدەيدى. مۋزەيدىڭ ديرەكتورى ارى قۇرىلتايشىسى لونني بانچتىڭ ايتۋىنشا، بۇل – افروامەريكالىقتاردىڭ تاريحىن جاڭعىرتۋعا جاسالعان ۇلكەن قادام.

مۋزەيدە ابوليتسيونشى گارريەت تابمەن ۇستاعان شىركەۋ اندەرىنىڭ جيناعى، روك-ن-رولل اڭىزى چاك بەرريدىڭ «كاديللاك» اۆتوكولىگى، جازۋشى دجەيمس بولدۋيننىڭ سيياساۋىتى، ادام قۇقىن قورعاۋشى روزا پاركس تىككەن كويلەك پەن قارا ناسىلدىلەرگە ارنالعان ۆاگون، لۋيزياناداعى «انگولا» اتالىپ كەتكەن تۇرمەنىڭ كۇزەت مۇناراسى بولسىن – بارلىعى قۇلدىق پەن قاناۋشىلىققا، ەركىندىك پەن تاباندىلىققا تولى تاريح بەتتەرىنەن تەرەڭ سىر شەرتەدى.

جىلىنا بەس ميلليوننان استام ادام كەلەدى دەپ كۇتىلگەن مۋزەيدە كورەرمەن لوۋرەنس لەسلي ماكۆەيدىڭ «اسكەري ايقىش» مەدالىن كورىپ، 369 پولكتىڭ ەرلىگى ھام اقش اسكەرىنىڭ قىسىم كورسەتۋ ارەكەتتەرىمەن تانىسا الادى. سۇمدىعى سول، 1918 جىلعى قۇپييا اسكەري جادىنامادا «قارا ناسىلدىلەر قۇراما شتاتتاردىڭ ازاماتى بولسا دا، اق امەريكالىقتاردىڭ الدىندا تومەن دارەجەلى تىرشىلىك يەسى سانالادى» دەپ جازىلعان. اتالمىش جادىنامادا فرانتسۋز وفيتسەرلەرىنىڭ قارا ناسىلدى ساربازدارمەن بىرگە تاماق ىشىپ، يا قول الىسۋدان بويىن اۋلاق ۇستاۋىنا كەڭەس بەرىلىپ، ماقتاپ-ماراپاتتاۋ «ولاردىڭ تابيعاتىن بۇزاتىندىعى» ەسكەرتىلگەن.

جاڭا مۋزەي مادەني تەپە-تەڭدىكتىڭ بىر كورىنىسى ىسپەتتى. بىر كەزدە افروامەريكالىقتارعا قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناس جاساپ، سىيلاۋدان باس تارتقان ەل ەندى قارا ناسىلدىلەر تاريحىن تىڭ جولمەن اسپەتتەمەك. قىزمەتى ، جادىگەرلەرى، تىپتى 540 ميلليون دوللارعا تۇرعىزىلعان عيماراتى بولسىن – جاڭا مۋزەي، قاي جاعىنان الساڭىز دا، ايىرىقشا. ونىڭ جوباسىن ەجەلگى افريكا ونەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ، تانزانييادا تۋعان، گانالىق ديپلوماتتىڭ بالاسى – بريتاندىق ساۋلەتشى دەۆيد ادجايە جاساعان.

افروامەريكالىقتارعا قۇرمەت كورسەتۋگە قارسىلىق بىلدىرگەن ەل قارالاردىڭ تاريحىن ايىرىقشا جولمەن اسپەتتەۋدە.

2011_28_300b

MM8447_20160517_067

نەت تەرنەردىڭ ىنجىلى  جانتۇرشىگەرلىك قۇلدار كوتەرىلىسىنىڭ جەتەكشىسىنە تيەسىلى بۇل قاسيەتتى كىتاپ 1831 جىلى تەرنەر قولعا تۇسكەندە تاركىلەنگەن. قولىنان ىنجىل تۇسپەگەن ۋاعىزشى تەرنەر مەن ونىڭ قۇل سىبايلاستارى وڭتۇستىك ۆيردجينييادا شامامەن 55 اق ناسىلدى ادامدى ولتىرگەن. اتا-اجەسىنىڭ سۋرەتىن ۇستاپ تۇرعان موريس پەرسونعا ىنجىلدى اكەسى تابىس ەتكەن. ول كوتەرىلىس كەزىندە قۇلدار جاسىرىپ قالعان لاۆينييا فرەنسيس­تەن تارايدى. نەمەرەسى بريۋس كوتەرىلىس جايلى ايتىپ بەرۋگە قاشاندا ازىر.

جۇز جىلدىق جالعىزدىق

ايگىلى افروامەريكالىقتار جەتكەن جەتىستىكتى ۇلىقتاۋ ماقساتىندا تاريحي ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى جيى كوتەرىلدى. وعان شىعارىلاتىن شىعىن مەن ونى قايدا ورناتۋ كەرەكتىگى جايلى داۋ-داماي ۇزاق جىلعا سوزىلدى.

1863 جىلى 55-شى ماسساچۋسەتس جاياۋ اسكەر پولكىن قۇراعان قارا مارجاندار.

1863 جىلى 55-شى ماسساچۋسەتس جاياۋ اسكەر پولكىن قۇراعان قارا مارجاندار.

مۋزەي جاسىل جەلەككە ورانعان ۋاشينگتون ەسكەرتكىشى تۇرعان كوشەنىڭ بويىندا، اق ۇيدەن قارعا ادىم جەردە ورنالاسقان، سانى مەن سالتاناتى كەلىسكەن. ونىڭ سىرتى نيۋ-ورلەانداعى افروامەريكالىق ۇستالار سوققان ساندى قاقپالار مەن بالكوندارعا ۇقساس ەرەكشە مانەردەگى قاراقوڭىر مەتالل كەرەگە كوزدەن تۇرادى. بانچ مۇنى: «ماعان توزىمدىلىكتى، سىلكىنىستى، رۋحتى پاش ەتەتىن، سونىمەن قاتار، ىشىندە قارالاردىڭ تاعدىرى بار عيمارات كەرەك بولدى»، – دەپ تۇسىندىردى.

سۇيىر بۇرىشتارى مەنمۇندالاپ تۇرعان ول وزارا سەنىم مەن مادەني قۇندىلىقتارىن پاش ەتۋدەن جالىقپايتىن افروامەريكالىقتاردىڭ جارقىن بەينەسىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت ىسپەتتى. ايەلدەردىڭ بيىك قالپاقتارى، قىزىل-جاسىلدى كەڭ پىشىلگەن كيىمدەر، افريكالىق شاش قويۋ ۇلگىلەرى، تۇرلى سىلدىرماقتار – جانارىڭدى باۋراپ الاتىن سۋرەتتەر. ۇلتتىق گۇلزاردىڭ قوس بۇيىرىنە ورنالاسقان الىپ سميتسون عيماراتتارىنىڭ قارسى بەتىندەگى مۋزەي تۇرلى جاقۇت تاستارمەن كومكەرىلگەن كويلەگىمەن ۋولل ستريتتە الشاڭ باسقان بەيونس ىسپەتتى.

مۇندا كەلگەن سايىن تۇلا بويىمدى بىر سەزىم باۋراپ الادى. العاش ىشىن ارالاپ شىققانىمدا ىشكى تەبىرەنىسىمدى جەتكىزەر سوز ويىما ورالعانداي بولدى. ماعان عيماراتتىڭ ىشىندەگى ار زات «مەن دە امەريكالىقپىن» دەپ ايعاي سالعانداي.

مۋزەيدىڭ كورمە زالىنداعى قابىرعاعا ۇلكەن قولا تۇستى ارىپتەرمەن جازىلعان سوز لەنگستون حيۋزدىڭ «مەن دە» دەپ اتالاتىن ولەڭىنىڭ سوڭعى جولىنان الىنعان. حيۋز بۇل ولەڭدى ەۋروپادا، اقش-قا قايتار كەزدە ناسىلىنە بايلانىستى كەمەگە وتىرا الماعاندا جازعان. ولەڭدە تاماقتى كوپشىلىكتەن بولەك، اسۇيدە ىشۋگە ماجبۇر بولعان «قارا جىگىتتىڭ» تۇپتىڭ-تۇبىندە ادىلەتتىك سالتانات قۇراتىنىنا سەنەتىندىگى جازىلعان. «جانە ولار مەنىڭ قانشالىقتى سىمباتتى ەكەنىمدى كورىپ ۇيالاتىن بولادى»، – دەيدى حيۋز.

وتكەن ومىردىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن قايتا قاراۋ – كۇردەلى. گەنوتسيد، اشتىق، قۋعىن، قۇلدىق نەمەسە سوعىس ورتى شارپىعان كەز كەلگەن قوعام نەنى جانە قالاي ەستە ساقتاۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى مىندەتتى تۇردە شەشۋگە تيىس. جەكە ادامنىڭ جادى وز الدىنا، ال كوپتىڭ جادى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، ەرتەڭگى كۇنى ۇلتتىڭ بولمىسىن ايقىنداماق.

كوپتىڭ جادىن قالىپتاستىرۋدا مۋزەيلەردىڭ اتقاراتىن رولى زور. ول مۇنى ەلدىڭ نازارىن ۇمىتۋعا بەيىل تاريحي جايتتارعا قايتا اۋدارۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. امەريكادا ەكى عاسىردان استام ۋاقىت بويى زاڭ جۇزىندە جۇمىس ىستەگەن قۇلدىقتىڭ امەريكالىقتاردىڭ ومىرىندە ىز قالدىرماعان جەرى جوق دەسەك تە، ەلدىڭ تاريحىندا الى كۇنگە دەيىن سونشالىقتى مان بەرىلگەن ەمەس. اتالمىش مۋزەي قۇلدىقتان بولەكتەۋگە، بىرتە-بىرتە كۇش العان جەڭىستەرگە دەيىنگى افروامەريكالىقتار باستان وتكەرگەن ازاپ پەن داڭق شەجىرەسىن شەگىنە جەتكىزىپ تۇرىپ ايتپاق.

دجينا ماكۆەي سىندى جانداردىڭ اشقان جاڭالىقتارى مۋزەي كۋراتورلارىن ەرەكشە تەبىرەنتەدى. ون جىل بەدەرىندە وسى جۇمىسپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ولار افروامەريكالىقتار تۋراسىندا قانداي دا بىر ماعلۇمات بەرەتىن ارتەفاكتار، قۇجاتتار مەن باعالى زاتتاردىڭ الى دە بولسا جەرتولەلەر مەن شاتىرلاردا، قويمالار مەن ساندىقتاردا شاڭ باسىپ جاتقانىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. اسا قۇندى زاتتاردىڭ كولەكتسيونەرلەردىڭ قولىندا بولۋى دا كادىك. ولاي بولاتىنى، مۋزەيلەردىڭ دەنى قارالاردىڭ تاريحىنا الى دە بولسا اسا مان بەرىپ وتىرعان جوق.

قارالار تاريحىنىڭ اشىلماي جاتۋىنىڭ تاعى بىر سەبەبى – قارا ناسىلدى وتباسىلارىنىڭ جان جاراسىن تىرنايتىن وتكەن تاريحتى قايتا قازبالاۋعا اسا نيەتتى ەمەستىگى. الى كۇنگە دەيىن افروامەريكالىقتار ۇستەل باسىندا كىمنىڭ قايدا وتىرىپ، قايدا جۇمىس ىستەيتىنىن، بالالارىن قايدا وقىتاتىنىن ۇيرەتكەن زاماندى كورگەن جانداردى جيى كەزدەستىرەدى. البەتتە، ولاردىڭ اراسىندا سول بىر ايۋاندىق پەن كەمسىتۋشىلىك جۇيەسىنەن امان قالىپ، العا جىلجۋ ۇشىن وتكەن شاققا بايلانىپ قالماۋ كەرەك دەيتىندەر دە جەتەرلىك. ولار نەعۇرلىم الىسقا ھام بيىككە، العا ۇمتىلۋدى كوزدەيدى.

بالا كۇنىمدە اكەم مەن ونىڭ بەس باۋىرى سوز اراسىندا ۇنەمى «جۇكسىز جۇرۋ» (traveling light) كەرەكتىگى جايىندا ايتىپ وتىراتىن. تىپتى بىرەۋ قالىن سۇراسا دا، «ويداعىداي» (traveling light) دەپ جاۋاپ بەرەتىن. مەن بۇل سوزدىڭ جۇككە ەش قاتىسى جوق ەكەندىگىن ەسەيىپ، ەس توقتاتقانشا بىلگەن جوقپىن. ولار الاباما شتاتىنداعى بيرمينگەمدە تۇراتىن، كەيىن وزدەرى مەن بالالارىنا جايلى ومىر ىزدەپ سولتۇستىككە كوشىپ كەتتى.

ماكۆەي اقتارعان تەمىر قوراپتىڭ ىشىندە «اسكەري ايقىش» مەدالىنەن باسقا، اتاسىنا تيە­سىلى «قىزىلكۇرەڭ جۇرەك» مەدالى، مەرگەندەرگە بەرىلەتىن مەدال، فرانتسۋز ۇكىمەتىنىڭ العىسحاتى مەن اتاسىنىڭ اقش اسكەرىنىڭ كيىمىن كيىپ تۇسكەن سۋرەتتەرى بار-تىن. «بىر سۋرەتتىڭ جوعارعى جاعىنا مەنىڭ اپام «باتىر» دەپ جازىپ قويىپتى. سول سوز قاتتى اسەر ەتتى. مەن ونىڭ مەدال العانىن سوندا عانا بىلىپ، وتىرا قالىپ جىلادىم»، – دەيدى ول.

سوندا مۇنىڭ بارى قالايشا ۇمىت بولعان؟

«گارلەم جىندىلارىن» نيۋ يوركتە قاھارمان رەتىندە كۇتىپ العان قالا جۇرتشىلىعى ولاردى تەمەكى، شوكولادپەن قارق قىلىپ، تەمىر كاسكالارىنا سىڭعىر-سىڭعىر تيگەن تيىندارمەن شاشۋ شاشتى. بىراق مۇنىڭ بارى تەك شەرۋ بىتكەنشە بولدى، شەرۋ بىتىسىمەن ساربازدار باياعى تاز قالپىنا قايتا تۇستى. 1919 جىلى «قىزىل جاز» اتالىپ كەتكەن ناسىلشىلدىك قاقتىعىستار كەزىندە اق ناسىلدىلەردىڭ قولىنان جۇزدەگەن افروامەريكالىق مەرت بولدى.

«اتامنىڭ جاۋىنگەرلىك قىزمەتىنەن بۇرىن، ولاردىڭ اسكەردەن قايتقانداعى جاعدايىن تەرەڭىرەك بىلگەن سايىن، مەن بۇل جايتتىڭ نەگە ۇمىت قالعانىن تۇسىنە باستادىم. بۇل ماعان وتە اۋىر تيدى»، – دەيدى ماكۆەي.

مۋزەيدىڭ كۋراتورلارمەن جۇمىس ىستەۋ بولىمىنىڭ باسشىسى رەكس ەلليس وقيعانى ايتقاسىن «ونىڭ بىر بولىگى، يا بولماسا، بىرەۋلەردىڭ ىڭعايىنا كەلەتىن بىر پۇشپاعى ەمەس»، تولىق ايتقان دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. الايدا وزى تۋعان جەردە بولعان وقيعانىڭ مان-جايىن تۇسىنگەن ول ونىڭ داۋلى ماسەلە ەكەندىگىن دە جوققا شىعارمايدى.

1915، قارا ناسىلدى ازاماتتار كوميتەتى ۋاشينگتونعا ازامات سوعىسىنىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە باراتىن قارا ارداگەرلەردى ۇيىمداستىرۋدى قولعا الدى. كەيىننەن ونىڭ قىزمەتى ۇلعايىپ، ەل استاناسىندا ەسكەرتكىش اشۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قويدى.

1929، پرەزيدەنت گەربەرت گۋۆەر «ۇلتتىق مەموريال عيماراتىن» جوسپارلاۋ ۇشىن قارا ناسىلدى سەركەلەردى تاعايىندادى.

1967، سميتسون ينستيتۋتى ۋاشينگتونداعى اتاعى كەڭگە جايىلعان افروامەريكالىق قاۋىمعا ارنالعان مۋزەي اشتى.

1968، دجەكي روبينسون مەن دجەيمس بولدۋين كونگرەستەن «نەگرلەردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن قارايتىن كوميسسييا قۇرۋدى» تالاپ ەتتى.

1981، وگايودا افروامەريكالىق مۇراجاي اشۋعا رۇقسات بەرىلگەنىمەن قارجى تابىلمادى.

1986، ۋاشينگتوندا ساياحاتشىلارعا قىزمەت كورسەتەتىن اۆتوبۋس جۇرگىزۋشى توم ماك مۋزەي اشۋ جايلى ۇندەۋ كوتەردى.

1988، دجون ليۋيس مۋزەيگە قاتىستى زاڭ جوباسىن ۇسىندى. ول وزىنىڭ بۇل ارەكەتىن ماقۇلداعانعا دەيىن قايتالاي بەردى.

1990، سميتسون ينستيتۋتى ۇلتتىق افروامەريكالىق جوبانى قولعا الدى.

1994، سەناتور دجەسسي حەلمس: «كەز كەلگەن جەكە مۋزەي اشۋعا اقشا تالاپ ەتەتىن بولادى»، – دەپ  ليۋيستىڭ زاڭ جوباسىنا قارسى شىقتى.

2001، رەسپۋبليكاندىق  سانالاتىن كونگرەسس وكىلى دج. تس. ۋاتتس پەن سەناتور سەم براۋنبەك دەموكرات ليۋيستىڭ زاڭ جوباسىن وتكىزۋگە كومەكتەستى. ۋاتتس ليۋيسپەن بۇرىن بىرگە جۇمىس ىستەگەن افروامەريكالىق بولسا، براۋنبەك مۋزەيدى اشۋ يدەياسىن قولدادى. 

2003، پرەزيدەنت دجوردج ۋ. بۋش مۋزەيدى قۇرۋ جايلى زاڭعا قول قويدى.

2006، ەسكەرتكىش جانىنان ورىن بەلگىلەندى.

2008، مۋزەي «افروامەريكالىق قازىنا» جيناي باستادى.

2012، پرەزيدەنت باراك وباما: «بۇل مۋزەي ومىردەگى اسا ماڭىزدى دۇنيەلەر وڭايلىقپەن جۇزەگە اسا قويمايتىنىنا تاعى بىر دالەل».

2016، تاريح پەن مادەنيەت ۇلتتىق مۋزەيى كوز جاۋىن الاتىن جاڭا عيمارات قاتارىنا كىردى.

ەلليس ۆيردجينييا شتاتىنىڭ بۇرىنعى استاناسى ۋيليامسبۋرگتە ەر جەتتى. كولونيالدى ۋيليامسبۋرگ – تۇرعىندارى XVIII عاسىرداعى كيىممەن جۇرەتىن تۇتاس مۋزەي-قالا. مۇندا زامان اعىمىنا ساي ومىر سۇرەتىن قالا تۇرعىندارى دا بار ەلليستى بالا كۇنىندە قالانىڭ تاريحي بولىگىنە ەشۋاقىتتا جىبەرمەيتىن. مۇنى اكەسىنەن سۇراعاندا، اكەسى: «ول جەر قۇلدىقتى ەسكە تۇسىرەدى، ونى بىلۋدىڭ بىزگە ەش قاجەتى جوق»، –  دەپ تىيىپ تاستايتىن.

ارادا ونداعان جىلدار وتىپ، ەلليس ۆيردجينيياداعى حەمپتون ۋنيۆەرسيتەتىندە تەاتر تاريحىنان دارىس بەرىپ جۇرگەن كەزدە كامپۋسقا قۇلداردىڭ رولىن وينايتىن اكتەر ىزدەپ كولونيالدى ۋيليامسبۋرگتىڭ وكىلى كەلەدى. بىزگە اڭگىمە ايتىپ وتىرعان ەلليس كوزىن الارتىپ: «اجەم ايتپاقشى، ەگەر سەن «اتىپ كەتكەن جىندى» بولماساڭ، باسىم كوپشىلىگى قارالاردان تۇراتىن كولەدجگە بارىپ مۇنداي ۇسىنىس جاسامايسىڭ عوي»، – دەپ زەكىپ تاستادى.

قالانىڭ تەڭ جارتىسى قارا ناسىلدى تۇرعىندار بولعاندىعىن بىرىنشى رەت ەستىپ وتىرعان ەلليس تاڭ-تاماشا قالدى. سودان ول ۋيليامسبۋرگقا قۇلداردىڭ كوزىمەن قارايتىن ەكى ساعاتتىق شەرۋ ۇيىمداستىردى. ارنايى كيىم كيىپ، ۋيليامسبۋرگتەگى ۇستا، ىدىس-اياق جۋۋشى، كىتاپ تۇپتەۋشى نەمەسە اعاش شەبەرىنىڭ بەينەسىن سومدايتىن قارالار جاعى جاق اشپادى. ەلليس ويلاپ تاپقان جاڭا ادىس بويىنشا، ولاردىڭ قانداي تۇرمىس كەشىپ، قالاي جۇمىس ىستەگەنىن، ۇيلەنۋ ھام شوقىنۋ سيياقتى مەيرامداردا قالاي جادىراعانىن، قۇلدىق پەن قاتىگەزدىك جايلاعان تاعدىرعا قالاي شىداپ باققانىن ارنايى اۋدارماشىلار تۇسىندىرىپ وتىردى. ەلليستىڭ وزى دە – كەرەمەت داۋىسى بار تاجىريبەلى اكتەر. ول قايسىبىر سوزدەرگە ەكپىن تۇسىرە سويلەگەندە وركەستردىڭ الدىندا تۇرعان ديريجەر سيياقتى بۇكىل دەنەسى قيمىلداپ كەتەدى. الىپبيدى تانىعىسى كەلگەن قۇلدىڭ قالاي جازالانعانىن شەگىنە جەتكىزە ويناعان ول رولدەن بىر دەمدە شىعىپ، اسەرلى اڭگىمەسىن ارى قاراي جالعاپ اكەتە بەرەدى. بۇل كورىنىس ساياحاتشىلار ۇشىن حيت بولعانىمەن، ۋيليامسبۋرگتىڭ قارا ناسىلدى حالقى ەلليستەن سول ۇشىن تەرىس اينالدى.

«بۇل وزى بىر بارىپ تۇرعان داۋلى ماسەلە، – دەيدى ەلليس. – العاشقى ەكى-ۇش جىل وتە اۋىر بولدى. جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن قارا ناسىلدى باۋىرلارىم نە ىستەۋ كەرەكتىگىن كورگەن كەزدە، تەرىس بۇرىلاتىن دا، قولىن بىر سىلتەپ كەتە باراتىن. ولاردىڭ ىشىندە قۇلدىڭ كيىمىن كيىپ، سويلەپ تۇرعانىڭدى كورگەندە: «ديكسي» (قۇراما شتاتتاردىڭ وڭتۇستىگىندە ايتىلاتىن، قۇلدىق زاماننىڭ بەت-بەينەسى بولعان ان)، – دەپ ىسقىراتىندارى دا بار. وسىنىڭ بارى جان اۋىرتادى».

ەلليستىڭ اكەسى ۇلىنىڭ جۇمىسىن كورۋگە ەش ۋاقىتتا كەلگەن ەمەس. «دەسە دە، اقىر اياعىندا ول مەنىڭ وتكەن تاريحتى عانا ەمەس، ار-ۇجدان ماسەلەسىن دە قوزعاعانىمدى تۇسىندى دەپ ويلايمىن. ار-ۇجدان ماسەلەسى!» – دەپ ەكپىن قويا سويلەدى ول. اكەسىنە مۋزەيدى كورۋ جازبادى. الايدا ەلليس مۋزەيدىڭ مۇددەسىن ويلاعاندا اكەسىن جادىنان شىعارعان ەمەس. «كەيبىر ادامدارعا بۇل جۇمىس­تىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ، تۇسىندىرۋگە تيىسسىڭ. بىزگە مۋزەيدىڭ ماقسات-مۇددەسىن كوپشىلىك ۇعىپ، تۇسىنۋ ۇشىن جاتپاي-تۇرماي جۇمىس ىستەۋى كەرەك».

MM8447_160501_00579

16-كوشەدەگى باپتيستەر شىركەۋىنىڭ سىنىقتارى. ازاماتتىق قۇقىق بەلسەندىسى دجوان مالحوللاند 1963 جىلى اق ناسىلدى شوۆينيس­تەر بيرمينگەمدە (الاباما شتاتى) جارىپ جىبەرگەن حرامنىڭ اينەك سىنىقتارىن تاۋىپ الىپ، جىلدار بويى تيىن سالعىشتا ساقتاپ قويادى. وندا قارا ناسىلدى تورت قىز بالا كوز جۇمعان بولاتىن.

ترامپاۋەر-مالحوللاند كوللەكتسيياسىنان الىنعان سىيلىق

قارالاردىڭ ومىرى  امەريكانى تۇسىنۋدىڭ جالعىز جولى ەكەنىنە ابدەن كوز جەتكىزدى.

MM8447_160430_00314

كارل ليۋيستىڭ وليمپيادا مەدالدارى. جەڭىل اتلەتيكانىڭ جۇلدىزى 10 مەدالىنىڭ توعىزىن مۋزەيگە تابىس ەتتى. ونىڭ بىر مەدالى اكەسى ۋيليام ليۋيسپەن بىرگە كومىلگەن ەدى. ول مۋزەيگە سپورتتىق جانە كيىمدەرى مەن ەستەلىك زاتتارىن دا قوسا تاپسىردى. «بۇل مەدالدى كىشكەنتايلار كورسە، سوزسىز قاناتتانعان بولار ەدى دەپ ويلايمىن»،– دەيدى ليۋيس.

كارل ليۋيستىڭ تارتۋى

MM8447_160502_03423

ەكسپوناتتاردى جيناعاندا ونىڭ جەكە ادام ارقىلى سول وقيعانى سۋرەتتەي الۋ جاعىنا دا باسا مان بەردى.

ۇلتى مەن ناسىلى بولەك مۋزەي قىزمەتكەرلەرى سوڭعى ون جىل بەدەرىندە امەريكانى تۇسىنۋدىڭ بىردەن-بىر جولى قارا ناسىلدىلەردىڭ تاريحىن سارالاۋ ەكەنىنە كوپتىڭ كوزىن جەتكىزىپ باقتى. ماڭىزى اسا زور بۇل شارانى، اسىرەسە سميتسوننىڭ ىمىراشىل مادەنيەتىنەن بولەك قاراۋ مۇمكىن ەمەس.

1995 جىلى امەريكا تاريحى ۇلتتىق مۋزەيى 1960 جىلى تورت قارا ناسىلدى ستۋدەنتتىڭ سولتۇستىك كارولينانىڭ گرينسبورو قالاسىندا اق ناسىلدىلەرگە عانا قىزمەت كورسەتەتىن ورىنعا وتىرىپ الىپ، وز نارازىلىقتارىن بىلدىرگەن ۆۋلۆورت بۋفەت ۇستەلىن كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىنعان بولاتىن. سول تۇستا سولتۇستىك كارولينانىڭ بىراز تۇرعىنى: «مۋ­زەيدىڭ بۇل تىرلىگى گرينسبورونىڭ جامان اتاعىن قا­لىپتاستىراتىن بولدى» – دەپ شالا بۇلىندى. ۆۋلۆورت كومپانيياسىنىڭ اق جاعالىلارى دا اتاق-ابىرويىمىزعا كەسىرى تيەتىن بولدى دەپ مازاسىزداندى. قايسىبىر افروامەريكالىقتار بولسا:  «بۇلار ناسىل­شىلدىك ماسەلەسىن ەمەس، وزدەرىن جارنامالاپ كەتتى»، – دەپ داۋرىقتى. مۇنىڭ بارى – بىر عانا ەكسپوناتتىڭ اينالاسىندا بولعان داۋ-شار. ەندى سىز شامامەن 40 مىڭ ەكسپوناتتان تۇراتىن توپتامانى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى.

ەكسپوناتتار قاناۋشىلىقتىڭ ەزگىسىن اشىق كورسەتكەنىمەن بارى دە اششى شىندىققا نەگىزدەلگەن. مۇنداعى ار زات قارالاردىڭ «تىلىندە» سويلەگەنىمەن قاي ناسىلدىڭ وكىلىنە دە تۇسىنىكتى بولاتىنداي ويلاستىرىلعان. مۋزەيمەن تانىسۋ ادەتتەگىدەن تىس – قارا ناسىلدى ايەلدەردىڭ ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ ۇرانىمەن ۇندەس بي قيمىلدارى ارقىلى باستالادى. كەلۋشىلەر مۇندا زاڭنىڭ سالتانات قۇرۋى ۇشىن ھام «بوستاندىق پارادوكسىمەن» كۇرەسەتىن جاڭا ۇلت تۋراسىندا تانىپ-بىلەدى. مۇندا قۇلدىق دەگەنىمىز جيىركەنىشتى، نە بولماسا، كەمسىتۋشىلىك دەگەن سىڭايداعى سوزدەردى ەشكىم ايعايلاپ ايتپاسا دا، كەلۋشىلەر اربىر مۇقييات دايىندالعان ەكسپوناتتان ونىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق ھام مورالدىق سالدارىن وزىنشە تالداپ – تارازىلاي الادى. قۇلدىڭ شىنجىرىن وز كوزىمەن كورگەن ادام بىرەۋدىڭ قولىنا تەمىر كىسەن نەمەسە اياعىنا بۇعاۋ سالۋدىڭ شامامەن قانداي بولاتىنىن وي ەلەگىنەن وتكىزبەۋى مۇمكىن ەمەس.

«قانداي ناسىلدىڭ وكىلى بولساڭىز دا، بۇل كورمەدەن سىز وزىڭىزدى كورەسىز»، – دەيدى «قۇلدىق پەن بوس­تاندىق» كورمەسىن ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسكەن مەري ەلليوت. بۇل كورمە قاراما-قايشىلىقتى تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسيياسىنىڭ اۆتورى، ارى قۇل يەلەنۋشى بولعان ەلدىڭ ۇشىنشى پرەزيدەنتى ارقىلى كورسەتەدى. «بىز بۇل جايتقا كەڭىنەن قاراۋعا تىرىس­تىق. مىسالى، مۇندا سىز ەر، يا ايەل نەمەسە بالا بولساڭىز دا، توماس دجەففەرسونعا قاراپ: «ال مەن نە ىستەر ەدىم؟ مەن مۇنى قالاي اقتاپ الار ەدىم؟» – دەپ ايتا الاسىز».

مۋزەيگە ەكسپونات سىيلاعانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل – جۇرت نازارىن اۋداراتىن دۇنيە. ساياسي اندەرىمەن تانىمال پابليك ەنەمي، رەپ توبىنىڭ جەتەكشىسى چاك دي: «مۋزەي مەن توپتىڭ «بىزدىڭ قاھارماندارىمىز ماركادا بەينەلەنبەيدى» دەپ ارىز ايتاتىن «بيلىكپەن كۇرەس» اتتى 1989 جىلعى بىرىنشى سينگالدىك نومىرىنىڭ ايتار ويى بىر»، – دەيدى.

شىن اتى كارلتون دۋگلاس ريدەناۋەر ەكەنىن بىرى بىلسە، بىرى بىلە بەرمەيتىن چاك دي: «بىرىنشىدەن، ولاردىڭ حيپ-حوپ پەن رەپتى امەريكاداعى افروامەريكالىقتاردىڭ تاريحىنا قوسۋ نيەتىنىڭ وزى كوڭىل قۋانتادى، – دەيدى. – بۇعان قوسىمشا ولار امەريكانىڭ كەلەڭسىز جاقتارىن جاسىرماي-جاپپاي، ونىڭ حالقى مەن تاريحىنا قايتا ۇڭىلۋگە ۇندەيدى. بۇل – ەندى مۋزەيدىڭ ارقاسى».

چاك دي مەن توپ مۇشەلەرى مۋزەيگە تاپسىر­عان ديسك ويناتقىش 2010 جىلعى كونتسەرتتىك ساپار كەزىندە قولدانىلعان. ونىڭ ۇلكەندىگى سونداي، ونى كوفە ىشەتىن ۇستەل ەسەبىندە دە پايدالانۋعا بولادى.

وليمپيادا جۇلدەگەرى كارل لييۋس: «مۋزەي ونىڭ جەتكەن جەتىستىگى مەن ومىر جولىن ۇمىتتىر­مايتىندىعىمەن دە قۇندى»، – دەيدى. ول 1936 جىلعى وليمپيادا ويىندارىندا تورت بىردەي التىن مەدال جەڭىپ العان وزى پىر تۇتاتىن جەلاياق دجەسسي وۋەنستى كوپشىلىكتىڭ بىلمەيتىندىگىنە قايران. لييۋستىڭ ايتۋىنشا، وعان ادامداردىڭ مەدالدى عانا ەمەس، ونىڭ ارتىندا تۇرعان تاعدىردى دا ۇمىتپاعاندىعى ابزال. ون مەدالىنىڭ توعىزىن سميسونيان­عا وتكىزگەن ول بىر مەدالىن اكەسىنىڭ مۇردەسىمەن بىرگە جەر قوينىنا تاپسىرعان. «شىنىمدى ايتسام، – دەيدى لييۋس، – جۇز جىل وتسە دە مەنىڭ مەدالىم سوندا تۇرادى دەپ ويلاعان بىرتۇرلى قىزىق. الايدا مەن امەريكا تاريحىنىڭ بىر بولشەگىنە اينالىپ بارامىن. از-ماز ماقتانىپ كەتكەن دە بولارمىن. دەسە دە، بىر زاماندا ەل-جۇرت كۇلگەن نيۋ-دجەرسيدىڭ ۋيللينگبوروسىنان شىققان وسى بىر جىندى بالاقاي ەندى سميسونياندا تۇر».

مۇندا تىپتى داڭقتى پاش ەتەتىن دۇنيەلەردىڭ وتكەن جولى دا كەدىر-بۇدىرسىز ەمەس. وعان مىسال رەتىندە چاك بەرريدىڭ 1973 جىلعى كاديللاك ەلدورادوسىن السا دا بولادى. بۇل وزى – كولىكتىڭ تورەسى. قىپ-قىزىل تۇسى مەن اپپاق دوڭگەلەگىن ايت­پاعان كۇننىڭ وزىندە، كاپوتىنداعى ورنەكتىڭ وزى قالاي جالت-جۇلت ەتەدى دەسەڭىزشى! كىسىنەپ تۇرعان ازبانداي بولعانىمەن، بۇل دا كەمسىتۋشىلىكتەن ادا ەمەس. جاسى الپىستى القىمداعان بەرري «چاك بەرري: جاسا! جاسا! روك-ن-رولل» دەرەكتى فيلمىن تۇسىرۋ بارىسىندا كولىگىمەن ساحناعا شىعاتىن سەنت-لۋيستىڭ فوكس تەاترى ونى بالا كۇنىندە ەسىگىنەن دە قاراتپاعان. مۋزەيدە بەرري اق پەن قارا ناسىلدى جاستار مۋزىكاسىنا قاتتى ەلتىگەن ھام كيت ريچاردس، پيت تاۋنسەند پەن دەيۆ گرول سىندى بولاشاق ونەر مايتالماندارى ۇلگى تۇتقان عاجايىپ گيتاراشى رەتىندە تانىستىرىلادى.

مۋزەيدى اشۋداعى باستاعى ماقسات – وزگە مۋزەيلەردە بار دۇنيەنى قايتالامايتىن، تىڭ توپتاما قالىپتاستىرۋ ەدى. ونىڭ ۋاقىتشا كەڭسەلەرىندە ىلىنگەن ۇزىن-سونار ادامدار تىزىمى، ماڭىزدى كەزەڭدەر، وقيعالار جانە ولاردىڭ كۇشىن جويۋ، ازاماتتىق سوعىس، بي، سپورت، قارا ناسىلدىلەردىڭ گازەتى، كوشى-قون، بوستاندىقتان ايىرۋ، قارسىلىق قوزعالىستارى، ىسكەرلىك اۋداندار، اۋىل شارۋا­شىلىعىنداعى، تەڭىزدەگى جۇمىس، شاش، كومەدييا مەن وتباسىلىق ومىر سيياقتى تۇرلى تاقىرىپشالارعا بولىنىپ كەتە بەرەتىن.

كۋراتورلار تاريحي ماڭىزى بار وقيعالارعا قاتىستى ەكسپوناتتاردى جيناعاندا ونىڭ جەكە ادام ارقىلى سول وقيعانى سۋرەتتەي الۋ جاعىنا دا باسا مان بەردى. بىلايشا ايتقاندا، ايىرىقشا وقيعالارعا كۋاگەر بولعان قاراپايىم زاتتار كوپتەپ تابىلدى. مىسالى، قارا ناسىلدى بولعانى ۇشىن امەريكا رەۆوليۋتسيياسىنىڭ قىزدارى ۇيىمى كونستي­تۋتسييا زالىندا ان ايتۋعا تىيىم سالعان ماريان اندەرسوننىڭ 1939 جىلى لينكولن مەموريالدىق ورتالىعىنا كيىپ شىققان قىزعىلت سارى بەشپەتى. قۇلدىقتان 1850 جىلى بوساتىلعان دجوزەف تراممەللدىڭ ازات ادام ەكەندىگىن راستايتىن قۇجاتتار ساقتالعان قولدان جاسالعان كىشكەنتاي قوراپشا. ازاماتتىق قۇقىق بەلسەندىسى دجوان مالحوللاندتىڭ الاباما شتاتىنداعى بيرمينگەم قالاسىنىڭ 16-كوشەسىندە ورنالاسقان باپتيستەر شىركەۋىنىڭ سىر­تىنداعى ارىقتان تاۋىپ العان تەرەزە سىنىقتارى. اتالمىش شىركەۋ 1963 جىلى اق ناسىلدى شوۆينيستەر قويعان بومبادان جارىلعان بولاتىن. 1950 جىلداردىڭ باسىندا اقش بىرىنشىلىگى مەن ۋيمبلدونعا قاتىسقان تۇڭعىش افروامەريكالىق تەننيس چەمپيونى التەيا گيبسوننىڭ راكەتكاسى. قۇلدىقتاعى بالالاردىڭ قولىنا سالىناتىن كىشكەنتاي كىسەن.

كۋراتورلار مۇنىڭ بارلىعىن جيناۋ ۇشى-قيىرى جوق جۇمىس دەيدى. ولار «تاريحقا قاتىسى بار-اۋ» دەگەن زاتتاردى جيناستىرۋدى الى توقتاتقان جوق. اتالمىش شاراعا 2014 جىلى ميسسۋري شتاتىنداعى فەرگيۋسون قالاشىعىندا قارۋسىز قارا ناسىلدى جىگىتتى اق پوليتسييا وفيتسەرى اتىپ تاستاعان وقيعا مەن ەكى مەرزىمگە پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان باراك وبامانىڭ بيلىك قۇرعان ۋاقىتى قامتىلاتىنى كۇمانسىز.

ماڭىزدى وقيعالار جايلى «سويلەيتىن» قاراپايىم زاتتاردىڭ بىر پاراسى قارالاردى زات ەسەبىندە الىم-ساتىمعا پايدالانعان كەزەڭگە تيەسىلى. دال وسى زاتتار ارقىلى بۇعاۋداعى قارالاردىڭ بوستاندىققا دەگەن جانكەشتى ۇمتىلىسىنىڭ قانداي دارەجەدە بولعانىن اڭعارۋ اسا قيىن ەمەس.

رەكس ەلليس بىردە زالدان شىعىپ كەلە جاتىپ، «نەت تەرنەر ۇستاعان ىنجىلدى ايتىپ بازبىر ايەل تەلەفون شالا بەرەدى» دەگەن ارىپتەسىنىڭ اڭگىمەسىن قۇلاعى شالىپ قالادى. ەلليس كىلت توقتاپ، قولىنداعى سۋسىنىن توگىپ الدى. «نومىرىن بەرشى»، – دەيدى بىردەن. ەلليس دەرەۋ حابارلاسادى، بىراق كىتاپتىڭ دال سول كىتاپ ەكەنىنە كوز جەتكىزە المايدى. كۋراتورلاردىڭ اقشا الۋ ھام جۇرتتىڭ نازارىن اۋدارۋ ماقساتىندا تۇرلى ارەكەت جاسايتىن ادامدارعا ەتتەرى ابدەن ولىپ كەتكەن.

سميتسون ينستيتۋتىنىڭ قابىرعاسىنان تابىلعان كەز كەلگەن زاتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. بۇل – مادەني قازىنا.

MM8447_160501_00581

2011_99_39_001

دجەيمس بولدۋيننىڭ سيياساۋىتى
جازۋشى مىس جالاتىلعان بۇل شىنى ساۋىتتى قورابىمەن سەن-پول-دە-ۆانستاعى (فرانتسييا) ۇيىندە ساقتاعان. سۋرەتكە قارىنداسىمەن ويىن اۆتوماتتارى زالىندا تۇسكەن. جازۋشىنىڭ جيەنى، وزى دە جازۋشى ايشا كارەفا-سمارت: «بولدۋين مەنىڭ باۋىرلارىمنىڭ اكەسى ىسپەتتەس بولدى»، – دەيدى. «بىز بۇعان الدەبىر ادامدار، يا مۋزەي قىزىعۋشىلىق تانىتادى دەپ ەش ويلاعان ەمەسپىز»، – دەيدى.

بولدۋين اۋلەتىنىڭ سىيى

MM8447_160421_01798

MM8447_160430_00294

اسكەري ايقىش. بىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىندا فرانتسۋز ۇكىمەتى «گارلەم جىندىلارى» اتانىپ كەتكەن 369-شى جاياۋ اسكەر پولكىن وسى اسكەري بەلگىمەن ماراپاتتادى لوۋرەنس لەسلي ماكۆەيگە تيەسىلى بۇل مەدال 2010 جىلعا دەيىن تەمىر قوراپتىڭ ىشىندە جاتقان.

دجينا ر.ماكۆەيدىڭ تارتۋى

ەلليس ۆيردجينيياداعى تەرنەر 1831 جىلى قاندى كوتەرىلىس جاساعان ساۋتگەمپتوننىڭ باتپاقتى القابىنا جاقىن جەردە وستى. ول اق ناسىلدى وتباسىلار اراسىندا اتادان تەرنەردىڭ زاتتارى جايلى الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردى كوپ ەستىگەن. ولاردىڭ اراسىندا باسكيىم دە، قىلىش تا، تىپتى «تەرنەردىڭ تەرىسىنەن جاسالدى» دەلىنگەن امييان دا بار.

اگاراكي، ىنجىلدىڭ بار ەكەنى راس بولسا، ول تەرنەردىڭ تاريحىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى دۇنيە بولار ەدى. قۇدايمەن بايلانىسى بارلىعىنا شۇباسىز سەنەتىن تاقۋا تەرنەردى ىزدەيتىندەر كوپ. وز بەتىنشە وقىپ-جازۋدى ەرتە مەڭگەرگەن ول ۋاعىز ايتىپ، قۇلدىقتاعىلاردى شوقىندىرعاندا ىنجىل ۇستاپ جۇرەتىن بولعان. ول ىنجىلدى قاسىنداعى سەرىكتەرىمەن پلانتاتسييا ارالاپ، قۇلدىقتاعى ادامداردى بوساتقان كەزدە وزىمەن بىرگە ۇستاپ جۇرۋى دە كادىك. كوتەرىلىس كەزىندە كەمى 55 اق ناسىلدىنى ولتىرەدى.

ۇنەمى تەلەفون شالاتىن ۋەندي كريكمور پورتەر ۆيردجينييانىڭ نورفولك قالاسىنداعى ولد دومينيون ۋنيۆەرسيتەتىندە شتاتتان تىس فەمينولوگييا پروفەسسورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. بىز اڭگىمە ەتىپ وتىرعان ىنجىل وسى ۋەنديدىڭ وگەي اكەسى موريس پەرسونعا تيەسىلى. ال ول تەرنەردىڭ سەرىكتەرى شابۋىل جاساعاندا قوجايىننىڭ قۇلدارى امان الىپ قالعان – لاۆينييا فرەنسيستىڭ شوبەرەسى.

ەلليس پورتەر جايلى العاش ەستىپ قالعانىندا «ونى ايتا بەرىپ شارشادىم» دەگەنى بار-تىن. «ولار ۇشىن بۇل ماڭىزدى ەمەس دەپ ويلاي باستادىم»، – دەيدى پورتەر.

ەلليس پورتەردىڭ ۆيردجينييا جاعاجايىنداعى ۇيىنە باس سۇققاندا ىنجىل تاماق ىشەتىن ۇستەلدىڭ ۇستىندە، ەسكى مايلىققا ورالعان كۇيدە تۇر ەكەن. مۇقاباسى جوق، بەتتەرى قايىرىلعان، ابدەن توزىعى جەتكەن، كولەمى ادەتتە ارزان روماندار باسىلاتىن شاپ-شاعىن كىتاپشالارداي-اق ەدى. «وزى وتە كىشكەنتاي، – دەيدى ەلليس. – نەت تەرنەردىڭ كىتاپتى جانىنان تاستاماي الىپ جۇرگەنىن ەسكەرسەك، ونىڭ تۇپنۇسقا بولۋى ابدەن مۇمكىن».

ىنجىلدىڭ ساپارى، شىنىمەن دە، ۇزاق بولدى. ول 1912 جىلعا دەيىن، 80 جىلدان استام ۋاقىت سوتتىڭ ايعاق زاتتار ساقتالاتىن تارتپاسىندا جاتتى. كەيىن لاۆينييا فرەنسيستىڭ نەمەرەسى، پەرسوننىڭ اكەسىنە وتكەننەن كەيىن ونداعان جىل بويى پيانينونىڭ ۇستىندە تۇردى. پورتەر ىنجىلدى اۋەلدە «كورسەت تە، اڭگىمەلە» ويىنىنا قاتىستىرسا، 2009 جىلى PBS ارناسىنىڭ سولتۇستىك كارولينانىڭ رولي قالاسىندا تۇسىرىلگەن «انتيكۆارياتتاردىڭ كوشپەلى كورسەتىلىمىنە» الىپ باردى. الايدا ساراپشىلار جاعىنان ول ەش تاڭدانىس تۋدىرمادى.

«ونىڭ ۇيدە تۇرعانى ەش اقىلعا سىيمايدى. ول وتكەننەن سىر شەرتۋ ۇشىن الدەقايدا مارتەبەلى جەردە تۇرۋعا تيىس، – دەيدى پورتەر. – ول ادامدار كورە الاتىن، وتكەننەن ساباق الا الاتىن ورىن الۋى كەرەك ەدى».

نەت تەرنەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى بريۋس تەرنەر ىنجىل اقىر-سوڭىندا دۇرىس جەرگە قويىلدى دەپ سەنەدى. ول: «ونى نەعۇرلىم كوپ ادام كورسە، نەت تەرنەر جايلى اڭگىمە دە كوپكە جەتەر ەدى»، – دەيدى.

دجينا ماكۆەي اتاسىنىڭ سوعىستاعى قىزمەتىن اراعا ەلۋ جىل سالىپ بارىپ بىر-اق بىلدى. اياۋسىز سوققىعا جىعىلعان ونى 1968 جىلى نيۋ يوركتەگى ساياباقتاردىڭ بىرىندە ساكىدە ولى كۇيىندە تاۋىپ الدى. ونىڭ امەريكا تاريحىنداعى ەرەن ەرلىگىن ەندى ميلليوندار بىلەتىن بولادى.

وي ەلەگىنەن وتكىزۋ ھام تۇسىندىرمە ىزدەۋ ەسەبىندە قارالاتىن افروامەريكالىقتار تاقىرىبىنا امەريكالىقتار جىلىنا بىر ايدى ارنايى بولىپ قويعان. الايدا ونىڭ وزى ەڭ قىسقا اي – اقپان ايى. دەيتۇرعانمەن، باستى قۇندىلىقتارىن وزارا الى دە تالقىلاپ كەلە جاتقان ۇلتقا قارالاردىڭ تاريحى كوپ دۇنيە ۇيرەتەتىنى كۇمانسىز.

افروامەريكالىقتار تاريحىنا بايلانىستى بارىن سالىپ جۇمىس ىستەپ جاتقان مۋزەي ديرەكتورى بانچ مىرزا سميسونيانداعى قىزمەتىن 1978 جىلى باستاعان. «امەريكالىق توزىمدىلىك، وپتيميزم، يا رۋحتىڭ مانىن ىزدەگەن ادامعا قارالاردىڭ تاجىريبەسىنەن ارتىق نە كەرەك؟ ۇلكەن قالالارداعى دەموگرافييالىق وزگەرىستەرگە بارىنشا ىقپال ەتىپ، ونى شيرىقتىرا تۇسكەن نە دەسەڭىز، وعان افروامەريكالىقتاردىڭ ادەبيەتى مەن مۋزىكاسىنان ارتىق نە ايتا الاسىز؟» – دەيدى ول. بىزدى وي تالقىسىنا شاقىرعان جاڭا مۋزەي جايلى باسقا ايتار ەشتەڭە جوق. سىلتەمە لەپ بەلگىسىنە اينالىپ شىعا كەلدى.

Voss-MichelleNorris

ميشەل نورريس ۇلتتىق قوعامدىق راديوداعى«All Things Considered» حابارىن ون جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇرگىزىپ كەلە جاتىر. ول – «The Grace of Silence» مەمۋارىنىڭ اۆتورى.

       

پىكىر جازۋ