.

شەشىنۋ ماڭىزدى ەمەس

MD0417_L757_RMA_MD0417_ST_161011__140_Fnl

بالا كەزىنەن تانىمال مايم بيليك نەيروعىلىم سالاسىندا دوكتورلىق قورعاپ، ايگىلى «ۇلكەن جارىلىس تەوريياسى» سەريالىندا عالىم رولىن سومداۋ ۇشىن كوگىلدىر ەكرانعا قايتا ورالدى.

نيل دەگراسس تايسون: سونىمەن، بالا كەزىڭىزدە عىلىمنان قاتتى اسەر العان كەزىڭىز بولدى ما؟

مايم بياليك: ورتا مەكتەپتە فيزيكا پانىنەن ساباق بەرەتىن مۇعالىمىم بار ەدى. بىزگە سلايد–شوۋ كورسەتىپ جاتىپ كوزى ىلىنىپ كەتەتىن، بىراق وتە كەرەمەت فيزيك ەدى. بىزدىڭ مەكتەپ ەرەكشە بولدى. 1980 جىلعى بىر توپ اقىلدى ارى ەرتە ەسەيگەن بالا تۋرالى «سىنىپ باسشىسى» سيتكومى (situation comedy) دال بىزدىڭ مەكتەبىمىزگە نەگىزدەلىپ تۇسىرىلگەن. 14-19 جاس ارالىعىندا Blossom سيتكومىنا تۇسىپ، كەيىن قوسىمشا ساباقتارعا جازىلۋعا تۋرا كەلدى.

ن.ت.: جاي عانا «تۇستىم» ەمەس، نەگىزگى رولدى سومدادىم دەمەيسىز بە؟

م.ب.: ا-ا، يا-يا، سولاي بولسىن (كۇلدى). ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرىپ، ماتەماتيكا مەن عىلىمعا اسا قۇمارتا قويعانىم جوق. سىنىبىمداعى بارلىق ۇل بالالار ەسەپتى مەنەن الدەقايدا تەز شىعاراتىندىقتان، بۇل پاندەرگە دەگەن قابىلەتىم كەرەمەت ەمەس دەپ ويلادىم. بىراق بيولوگييا پانىنىڭ مۇعالىمى بولشاقتا مەنەن عالىم شىعاتىنىنا سەندىرگەننەن كەيىن جاعداي وزگەرىپ سالا بەردى. مەن ماتەماتيكا جانە ونىمەن بىتە قايناسىپ جاتقان الەمنىڭ كەرەمەتىن تەرەڭ تۇسىنە باستادىم. ال جوعارى وقۋ ورنىندا بۇل پاندەردەن ەش قينالمادىم.

ن.ت.: كوڭىل تولقىتار سوز. قانشاما وقۋشى وسىنداي مۇعالىمگە مۇقتاج دەسەڭىزشى؟!

م.ب.: قانشاما قىز بالا وسىنداي ۇستازعا مۇقتاج دەگەن دۇرىس شىعار. ويت­كەنى عىلىم سالاسىندا ايەلدەردىڭ تاپشىلىعى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بىلىم بەرۋ سالاسى مەن وقىعان 70-80 جىلدارعا قاراعاندا وزگەرگەن بولۋى كەرەك. ول كەزدە «سەنىڭ ماتەماتيكاڭ ناشار، اعىلشىن تىلىنە كۇش سالعانىڭ دۇرىس بولار، شەكسپيردىڭ تىلىنە قالايسىڭ» دەگەن ماعىناداعى اڭگىمەنى كوپ ەستيتىنبىز.

ن.ت.: كەي ادامدار قولعا العان ىسى تەز ناتيجە بەرمەسە، ونىڭ ارتىنان قۋۋ قاجەت ەمەس دەپ ويلايدى. بۇل—قاتە پىكىر. ۇلكەن تابىس تەك ماڭداي تەرمەن كەلەدى ەمەس پە؟!

م.ب.: يا. ەگەر كولەدجدە وقىماعانىمدا مەن دە سول پىكىردە بولىپ، سول جاعدايىما ماز بولىپ جۇرە بەرەر ەدىم. الايدا مەن لوس-اندجەلەستەگى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىن دە، اكادەمييالىق تۇرعىدا اۋىر پاندەردى دە جانىمداي جاقسى كوردىم. مەن قۋانا-قۋانا ارنايى كومەككە مۇقتاج جاسوسپىرىمدەرمەن جەتى جىل بويى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىم. 2007 جىلى دوكتورلىق دارەجەمدى قورعاعاندا دا قۋانىشىمدا شەك بولمادى. دەگەنمەن ومىرىنىڭ باسىم بولىگىن زەرتتەۋگە ارنايتىن جۇمىسقا قاراعاندا مەن ۇشىن كەستەسى يكەمدى ارتيست بولۋ الدەقايدا تيىمدىرەك. ويتكەنى ەكى بىردەي بالام بار.

ن.ت.: 2010 جىلعا جىلجىساق، «ۇلكەن جارىلىس تەوريياسى»… بۇل شوۋدى وسىنشالىقتى بەلگىلى بولادى دەپ كىم ويلاعان؟!

م.ب.: مەن ۇشىن دە كۇتپەگەن جايت بولدى. وزىم قاتىسقانعا دەيىن بۇل شوۋدى بىردە-بىر رەت كورمەپپىن.

ن.ت.: شوۋدا سىز نەيروعىلىم دوكتورى ەمي فارراح فوۋلەردىڭ رولىن سومدايسىز…

م.ب.: ول – نەگىزىندە، نەيروبيولوگ. ماعان نەيروعىلىم سالاسىنىڭ تاقىرىپتارى جاقىنىراق.

ن.ت.: رولدى سومداۋدا كاسىبي بىلىمىڭىزدى قانشالىقتى پايدالاندىڭىز؟

م.ب.: ارتيستىڭ جۇمىسى – سول كاسىپ يەسى بولماساڭ دا، دال سومداپ شىعۋ. وسى تۇرعىدان العاندا جۇمىسىم وڭاي بولدى دەپ ويلايمىن، ويتكەنى اسا قاتتى وزگەرۋدىڭ ماعان قاجەتى بولمادى.

ن.ت.: مەن كورەرمەندەر بۇل شوۋ تۋرالى بىلاي ويلايتىن شىعار دەپ سانادىم: «التى عالىم وزارا سويلەسەدى، بىراق ەشكىم ولاردىڭ نە ايتىپ جاتقانىن تۇسىنبەيدى. ولار ازىل ايتادى، كۇلەدى، بىراق نە ۇشىن كۇلگەندەرى بىزگە بەيمالىم». مەنىڭشە، مۇنداي تۋىندى بۇرىن-سوڭدى بولماعان. بۇل شوۋ قاي تۇرعىدان قاراساڭ دا تارتىمدى.

م.ب.: ارينە. مەن كورگەن شوۋلاردىڭ بارلىعى دەرلىك 18+ ەدى. ال بۇل – باسقاشا. شوۋدا ميكروبيولوگ بەرنادەتتانىڭ «سەكسۋالدى» ساحناسى بولدى، بىراق وسى جەردە ۇلكەن قيىندىق تۋدى.

ن.ت.: ول ەپيزود مەنىڭ ەسىمدە. سىزدىڭ كەيىپكەرىڭىز ەمي سول ەپيزودتىڭ بىت-شىتىن شىعارادى.

م.ب.: ونىڭىز راس. مەنەن مىناداي سۇراق جيى سۇرالادى: «اق حالاتتىڭ الدىن اشىپ، ىشىنەن قارا كوكىرەكشەنى كورسەتىپ قويۋعا قالاي قارايسىز؟». نەگىزىندە، مەن ولاي ىستەگىسى كەلگەن عالىم ايەلدەرگە مىن تاقپايمىن. بىراق بۇل – مەن ۇشىن ايەلدەردىڭ عىلىم سالاسىنداعى رولىن كورسەتۋدىڭ جولى ەمەس. كورەرمەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدىڭ جالعىز جولى وسى دەپ ويلامايمىن. مەن عىلىمداعى ايەلدەر جايلى مۇنداي وعاش كوزقاراس بىلدىرۋدەن اۋلاقپىن.

مەنىڭ ماقساتىم – بۇل سالادا جاعىمدى ايەل بەينەسىن قالىپتاستىرۋ. مەنىڭشە، كوپتەگەن ايەل وزدەرىنە قولجەتىمدى ماماندىقتاردىڭ تۇرلەرىن بىلە بەرمەيتىن سيياقتى. جاس كەزىمدە مەن دە سولاي قينالدىم. الايدا وسە كەلە بىراز جايتتى تۇسىندىم. سۋ الەمى، جانۋارلار، جالپى تابيعاتپەن قارىم-قاتىناستىڭ بارلىعى عىلىم ەكەن. سىز ينجەنەرلىكتى ۇناتاسىز با؟ كود جازۋدى ۇيرەنگىڭىز كەلە مە؟ وندا تالماي ەڭبەكتەنىڭىز. عتيم سالاسىندا وزگەشەلىك پەن تاپقىرلىقتى تالاپ ەتەتىن ماماندىق تۇرى كوپ. مىنە، قىز بالانىڭ ساناسىنا جاستايىنان سىڭىرۋىمىز كەرەك نارسە – وسى.

ن.ت.: تاۋىپ ايتتىڭىز. شوۋدىڭ دا نەگىزگى ماعىناسى وسى سەكىلدى.

م.ب.: راقمەت! ول ۇشىن شەشىنۋدىڭ قاجەتى جوق سيياقتى.

بۇل سۇحبات 2015 جىلدىڭ ناۋرىزىنداعى STARTALK («جۇلدىزبەن سۇحبات» باردارلاماسىنىڭ) جازباسىنان ىقشامداپ الىندى.

STOCK_GettyImages-107327660

«ۇلكەن جارىلىس تەوريياسى» كومەديياسىنداعى ەرەكشە رولدەر: نەيروبيولوگ ەمي فارا فاۋلەر (مايم بيليك) جانە ونىڭ جىگىتى، فيزيك شەلدون كۋپەر (دجيم پارسونس)

نيل دەگراسس تايسون National Geographic ارناسىندا «جۇلدىزبەن سۇحبات» باعدارلاماسىن جۇرگىزەدى. تولىق ەپيزودتاردى natgeotv.com/Startalk سايتىنان كورە الاسىزدار. ونىڭ «جۇلدىزبەن سۇحبات: عارىشقا ساياحات، Ski-fi، ادامزات ناسىلى، عالام، شەكسىزدىك» اتتى كىتابىن كىتاپ دۇكەندەرىنەن جانە shopng.com/startalk سايتىنان ساتىپ الۋعا بولادى.

فوتو: مونتي برينتون، بوك (بريتان وندىرىس كونفەدەراتسيياسىنان) الىنعان GETTY IMAGES

       

پىكىر جازۋ