.

اعىم سالعان الەك

2016 جىلى يراك اسكەرى مەن حالىقارالىق كواليتسييا جيھادشىلاردى ەلدەن قۋىپ موسۋلدىڭ وڭت. قاييارا قالاسىنا جىلجىدى. يشيم قالا اينالاسىنداعى مۇناي ۇڭعىمالارىنا وت قويىپ قاشىپ كەتتى. تۇرعىندار ەكولوگيياسى كۇيرەگەن ايماقتا قالدى.

2016 جىلى يراك اسكەرى مەن حالىقارالىق كواليتسييا جيھادشىلاردى ەلدەن قۋىپ موسۋلدىڭ وڭت. قاييارا قالاسىنا جىلجىدى. يشيم قالا اينالاسىنداعى مۇناي ۇڭعىمالارىنا وت قويىپ قاشىپ كەتتى. تۇرعىندار ەكولوگيياسى كۇيرەگەن ايماقتا قالدى.

وداقتاستار موسۋلدى قايتا جاۋلاۋعا اتتانعاندا قاشىپ–بوسقان يراكتىقتار سودىرلاردىڭ جاۋىزدىعى جايلى اڭگىمەلەر ايتىپ، ولاردىڭ ەلگە الى دە زارداپ اكەلەتىنىن جەتكىزدى.

اۆتورى: دجەيمس ۆەريني فوتو: مويسەس سامان

كۇرد ساربازدارى مەرگەننىڭ جەركەپەسى جانىنداعى توبەگە شىعىپ تۇردى. بۇل تاۋ ەتەگىن اينالا ورنالاسقان ارى باتىس جاقتا تيگر وزەنى اڭعارىنا قاراعان الدىڭعى شەپتەگى بەكىنىستەردىڭ بىرى بولاتىن. جازدىڭ سوڭى، قاس قارايعان شاق ەدى. يراكتاعى ەڭ قۇرعاق ماۋسىم. قۇددى، اسپان مەن جەر بىتە قايناسىپ كەتكەندەي. ايتسە دە، ساربازدار ۇيىرىلە باستاعان قاراڭعىدان وزەن ماڭىنداعى موسۋل قالاسىنىڭ شامدارىن ايقىن كورە باستادى. ولار «پەشمەرگا» دەپ اتالاتىن يراكتىق كۇرد جاساقتارىمەن ايلار بويى بۇل وڭىردىڭ اربىر سانتيمەترىنە دەيىن بارلاپ وتتى. ولار زەر سالعان اربىر نارسە «يسلام مەملەكەتىنە» تيەسىلى بولدى.

2016 جىلعى شىلدە ايىنىڭ سوڭى بولاتىن. موسۋل قالاسى ۇشىن شايقاس اقىرى باستالۋعا شاق قالدى. ازات ەتۋشى قارۋلى كۇش جينالىپ جاتتى. يراك جاۋىنگەرلەرى يشيم (يراك جانە شام يسلام مەملەكەتى) دەگەن اتپەن بەلگىلى ۇيىمدى فاللۋدجادان قۋىپ شىعىپ، سولتۇستىكتەگى موسۋل قالاسىنا قاراي بەت الدى. پەشمەرگالار تاۋ جاقتان شۇيلىگە باستادى. تۇركييا، يران جانە باسقا جاقتان جاۋىنگەرلەر مەن جاساقشىلاردىڭ كوپتەپ كەلۋىنە بايلانىستى اقش جانە ەۋروپا كۇشتەرى دە كوبەيە تۇستى. يشيم يراكتىڭ ەكىنشى ۇلكەن قالاسى موسۋلدى قورشاپ العانىنا ەكى جىل بولعان ەدى.

كومانديرلەر موسۋلدىڭ الىنۋى جيھادشىلاردىڭ ەلدەن تۇبەگەيلى الاستاتىلۋىنا جول اشادى دەپ ۇمىتتەندى.

موسۋل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋسىز قالۋى يشيم-نىڭ باس كوتەرۋىنە سەبەپ بولعانىن تۇسىنگەن ۇكىمەت ەندى سوعىس كەزىندە قالادا قالعاندارعا قول ۇشىن سوزۋدا. ەڭ بىرىنشى بولىپ ازات ەتىلگەن ەلدى مەكەندەردىڭ بىرى – گودجاليدەگى انالارعا­ ازىق-­­تۇلىك تاراتىپ بەرىلدى.

موسۋل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋسىز قالۋى يشيم-نىڭ باس كوتەرۋىنە سەبەپ بولعانىن تۇسىنگەن ۇكىمەت ەندى سوعىس كەزىندە قالادا قالعاندارعا قول ۇشىن سوزۋدا. ەڭ بىرىنشى بولىپ ازات ەتىلگەن ەلدى مەكەندەردىڭ بىرى – گودجاليدەگى انالارعا­ ازىق-­­تۇلىك تاراتىپ بەرىلدى.

موسۋل قالاسىندا ۇرەي ۇلعايا تۇستى. بۇۇ بۇل شايقاس ميلليوننان استام ادامنىڭ قونىس اۋدارۋىنا سەبەپ بولادى دەپ بولجايدى (يشيم-گە دەيىن بۇل قالانىڭ 1،4 ميلليون تۇرعىنى بولاتىن). قاراپايىم تۇرعىندار اسا اۋىر زارداپ شەگۋى مۇمكىن ەدى. حالىق جاپا-تارماعاي قاشتى. ال مىنا كۇرد جاساقتارىنىڭ بەكىنىسى ولاردىڭ  قاشۋ جولىنداعى سوڭعى ايالداماسى بولاتىن. ادامدار تۇن سايىن بۇل تاۋعا تىرمىسا كوتەرىلىپ جاتتى.

بۇگىن ساربازدار بىر اۋلەتتىڭ جەتى ادامىن كۇتىپ الماق.

مەيىرگەر وتاعاسى تاۋ ماڭىندا تۇراتىن جيەنىنە قوڭىراۋ شالدى. ال جيەنى كومانديرگە قۇلاققاعىس جاسادى.

الگى جيەنىنىڭ ەسىمى تاييب ەكەن. ول مەيىر­گەرگە قاشار جولدى تۇسپالداپ قانا ايتا الدى: «تاۋعا كوتەرىلىڭدەر»، – دەدى. بىر كەزدە تاييب پەن كوماندير ەكەۋى شوقىنىڭ ۇستىندە بىرگە تۇردى. تاييبتىڭ تەلەفونى شىرىلدادى. بۇل الگى ايحام الي ەسىمدى مەيىرگەر بولاتىن. تاييب تەلەفوندى كۇرد اۋدارماشىسىنا بەردى. ول ساربازداردان جولدى سۇراپ، اليگە اۋدارىپ بەرىپ جاتتى. اۋدارماشى وسىناۋ قىسىلتاياڭ ساتكە وراي جانە اليدى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ونى اسىرا ماقتاپ جىبەردى.

– سىز قايداسىز، دارىگەر؟

ارعى جاقتان مازاسىز داۋىس ەستىلدى.

– وڭعا قاراي 500 مەتر جۇرىڭىز. كىشىگىرىم شاتقال كورەسىز.

سونىڭ ىشىنە كىرىڭىز.

بالانىڭ جىلاعان داۋىسى ەستىلدى.

– الاڭداماڭىز دارىگەر. سىزگە ەندى تونەر ­قاۋىپ جوق.

بىر جاۋىنگەر قولشامدى جاقتى دا ونى وڭدى-سولدى بۇلعادى.

«وعان «جارىقتىڭ بويىمەن جۇر» دەپ ايت»، – دەدى الگى جاۋىنگەر. «دارىگەر، جارىقتى كوردىڭىز بە؟» – دەدى اۋدارماشى. «قولشامدى كوپ بۇلعاي بەرمە. يشيم كورىپ قويۋۋى مۇمكىن»، – دەدى كوماندير.

الداعى بىرنەشە ساعاتتا جاياۋ كەلە جاتقان الي سان مارتە تەلەفون سوعىپ، جولداردى سۇراستىردى. بىراق بايلانىس ۇزىلىپ كەتتى. قايتا قوڭىراۋ شالعاندا تۇنگى ساعات ون بىرگە تاياعان بولاتىن. ول اداسىپ ۋا­يىمداپ تۇردى. وزىنىڭ ۇلكەن قىزىن الدىعا جول تابۋعا جىبەردى. اۋدارماشى اليدەن اينالاسىنان نە كورگەنىن سۋرەتتەۋىن وتىندى.

تيكريت ماڭىنداعى ال-الامدا حالىقتىڭ كوزىنشە 11 ەركەك ولتىرىلگەن جول قيىلىسىندا قازىر ەسكەرتكىش تۇر. يشيم قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر، بيلبوردتار، پلاكاتتار مەن باسقا دا ونەر تۋىندىلارى يراكتىڭ بارلىق جەرىندە جيى كەزدەسەدى.

تيكريت ماڭىنداعى ال-الامدا حالىقتىڭ كوزىنشە 11 ەركەك ولتىرىلگەن جول قيىلىسىندا قازىر ەسكەرتكىش تۇر. يشيم قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەر، بيلبوردتار، پلاكاتتار مەن باسقا دا ونەر تۋىندىلارى يراكتىڭ بارلىق جەرىندە جيى كەزدەسەدى.

– قايدا تۇرعانىڭىزدى بىلەم. سول جاققا جۇرمەڭىز، وڭعا بەت الىڭىز. سول جاققا بارساڭىز جول تاپپايسىز. ول جاق تىم بيىك.

تاييب ولاردى ىزدەۋگە باراتىنىن ايتىپ، كەمەردەن سەكىرىپ تۇستى.

تۇن ورتاسىنا قاراي تاييب بىر كىشكەنتاي قىزدى الىپ كەلدى. ول قىزدى تۇرعىزىپ قو­يىپ بىر اينالدى دا، قايتادان عايىپ بولدى. سالدەن سوڭ بىر ۇل بالا مەن ەكى قىز كەلدى. بىرەۋى – اليدىڭ ۇلكەن قىزى. تاييب كەنجە بالانى قۇشاعىنا الىپ قايتا ورالدى.

بالالاردىڭ اناسى ناۋال كەلدى. ول قارا تۇستى ابايا مەن حيدجاب جامىلعان. تىزەرلەپ وتىرا كەتتى. ارمانشىلدىقتان با، جوق ەسى شىققاننان با، ايتەۋىر، باستان كەشكەن ماشاقاتىن جازا باستادى.

«موسۋلدا ابدەن اشىقتىق. اقشا دا، تاماق تا جوق. وسىندا اشتان ولسەك تە، مەيلى. باستىسى، ومىرىمىزگە قاۋىپ تونبەيدى. بۇل – ومىرىمدەگى ەڭ قۋانىشتى سات»، – دەدى ول.

ونىڭ ارتىنان بۇل توپتىڭ ەڭ سوڭى بولىپ الي دە جەتتى. كيىمى جۇپىنى ەدى. تەر باسقان قاۋعا ساقالى جىلتىراپ تۇردى.

«جىلجيىق. مۇندا مەرگەندەر بار»، – دەدى كوماندير.

ساربازدار بۇل وتباسىن الىپ لاگەرگە قاراي اتتاندى.

«جەتتىك قوي اقىرى. ەندى ولسەم، ارمانىم جوق»، – دەدى ناۋال.

«وزىمدى جۇماقتا جۇرگەندەي سەزىندىم، – دەپ سوز تىزگىنىن الدى الي. –اتا-اناڭدى تاس­تاپ كەتۋ وڭاي ەمەس. ول جاقتا ولۋگە شاق قالدىم. بىز جيىرما ادام ەدىك. باۋىرىم بالمۇزداق ساتاتىن. بىراق اقشا تاپپايتىن. كۇندەردىڭ كۇنى ەكەۋمىز كەرىسىپ قالدىق».

موسۋل شايقاسىنىڭ قاۋپى تونە باستاعاندا تۇرعىندار باسى اۋعان جاققا قاشتى. جولدىڭ بىرى – تاۋلاردان اسىپ كۇردىستانعا اپاراتىن. ايحام الي ايەلى ناۋال بالالارىن ەرتىپ، تۇن جامىلا قاشىپ، ارەڭ قۇتىلدى.

موسۋل شايقاسىنىڭ قاۋپى تونە باستاعاندا تۇرعىندار باسى اۋعان جاققا قاشتى. جولدىڭ بىرى – تاۋلاردان اسىپ كۇردىستانعا اپاراتىن. ايحام الي ايەلى ناۋال بالالارىن ەرتىپ، تۇن جامىلا قاشىپ، ارەڭ قۇتىلدى.

الي ورانباعان ايەلدىڭ قولىن تاڭعانى ۇشىن قامالىپ، وعان دۇرە سوعىلدى.

يشيم جەتكەن اۋماقتار

2014 جىلدىڭ جازىندا يشيم بۇلىكشىلەرى سيرييادان يراكقا كەنەتتەن شابۋىل جاساپ، باعداد ماڭىنا جەتتى. ەندى يراك ۇلتتىق قارۋلى كۇشتەرى، كۇرد اسكەرلەرى جانە ايماقتاعى وزگە جاساقشىلار اقش باستاعان كواليتسييانىڭ كومەگىمەن ەل تىزگىنىن وزدەرىنە قايتا الۋدا.

Artboard 2

موسۋلدى قايتارىپ الۋ

يراكتىڭ ەكىنشى ىرى قالاسى – موسۋلدى ازات ەتۋ سوعىسى 2016 جىلدىڭ قازانىندا باستالدى.

ينفراقۇرىلىمدى نىساناعا الۋ

يشيم قالالاردان بولەك بوگەتتەر، شەكارا وتكەلدەرى جانە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى سەكىلدى ستراتەگييالىق ماڭىزدى ورىنداردى دا جاۋلاپ الدى.

قاۋىپسىز جاننات

2014 جىلى يشيم يراكقا قاناتىن جايعاندا باعداد جانە وڭتۇستىك يراك ونىڭ باسىپ الۋىنان امان قالدى.


يشيم وسىدان ەكى جىل بۇرىن، ياعني 2014 جىلى موسۋلدى باسىپ الدى. جاساقشىلار پوليتسييا بولىمدەرى مەن اسكەري باقىلاۋ پۋنكتتەرىن ورتەپ جىبەردى. ولار يشيم-نىڭ اق-قارا بەلگىلەرى بار جالاۋلارىن كوتەرىپ، مەشىتتەرگە جاڭا يمامدار تاعايىندادى، ال مەكتەپتەرگە جاڭا مۇعالىمدەر بەكىتتى. يسلام مەملەكەتىنىڭ كوسەمى، «ال-قايدادان» جاڭادان بولىنىپ شىققان ابۋ باكر ال-باعدادي «ال-نۋري» مەشىتىندە يسلام مەملەكەتىنىڭ قۇرىلعاندىعىن جانە وزى ونىڭ حاليفى ەكەندىگىن جارييالادى. ول بارلىق مۇسىلماندارعا: «ماعان باعىنىڭ­­دار»، – دەپ بۇيىردى.

كەي ادامدار قاشىپ كەتتى. ەندى بىرى – جاسىرىنىپ جۇردى. كوبى قۋانىپ جاتتى. الي قانداي سەزىمدە بولعانىن ايتپادى. ونىڭ ەسكە الۋىنشا، باسىندا تۇرمىسى جامان بولماعان كورىنەدى. ەمحاناداعى جۇمىسىن جالعاستىردى. الايدا كوپ ۋاقىت وتپەي اۋىر مەحنات باستالدى. ازاپتاۋ جانە حالىقتىڭ كوزىنشە جازالاۋ بەلەڭ الدى. اسا ساق ادام مۇندايدان اينالىپ وتە الاتىن. دەسە دە، ادامدى قاجىتاتىن كۇندەلىكتى قورلاۋدان قاشىپ قۇتىلۋ وڭاي ەمەس ەدى. اليدىڭ شالبارىنىڭ بالاعىن قىرقىپ، يشيم باسشىلارى قالايتىن «اۋعان» ستيلىن ۇستانۋىنا تۋرا كەلدى. وعان ساقالىن وسىرىپ، ۇزارتا بەرۋ بۇيىرىلدى. ال ايەلى كوشەگە شىعۋى ۇشىن جانىندا وتباسىنداعى ەر ادام ىلەسىپ جۇرۋى كەرەك جانە ول تۇگەلدەي قارا كيىم جامىلۋعا مىندەتتى بولدى.

«ول تىپتى، وكشەسى بار ساندال كيسە دە سوققىعا جىعىلۋى مۇمكىن ەدى. ولار بىزدى ادام قۇرلى كورمەدى»، – دەدى الي.

بازارلار بوساپ قالدى. جارىق سوندى. كەيىن سۋ دا توقتادى. يشيم-نىڭ جاۋىزدىعى كۇشەيە تۇستى. بىردە الي جارتىلاي جامىلعان ايەلدىڭ قولىن تاڭعاندا وعان «الگى ايەلمەن جىنىستىق قاتىناسقا تۇستى» دەگەن ايىپ تاعىلدى. سويتىپ، اباقتىعا قامالىپ، دۇرە سوعىلدى. ول وزىنىڭ تىرى قالعانىن ۇلكەن باعى دەپ ەسەپتەدى. باسىن قاتەرگە تىكسە دە، قاشۋ كەرەكتىگىن، ال ەگەر وسىندا قالسا، ازاپپەن ولەتىنىن تۇسىندى.

يشيم-گە قارسى سوعىستا رامادي يراكتىڭ باسقا قالالارىنا قاراعاندا قاتتى كۇيرەدى. سونىڭ وزىندە بوسىپ كەتكەن تۇرعىندار قالا ىشىندەگى ۇيلەرىن قايتا تۇرعىزىپ جاتىر. وندا سۋ دا، توق تا جوق. ەسەسىنە، قاۋىپسىز.

يشيم-گە قارسى سوعىستا رامادي يراكتىڭ باسقا قالالارىنا قاراعاندا قاتتى كۇيرەدى. سونىڭ وزىندە بوسىپ كەتكەن تۇرعىندار قالا ىشىندەگى ۇيلەرىن قايتا تۇرعىزىپ جاتىر. وندا سۋ دا، توق تا جوق. ەسەسىنە، قاۋىپسىز.

يسلام مەملەكەتى 2006 جىلعا قاراي «سۋنني يسلاميستىك توپتاردىڭ» بىرىگۋىمەن قۇرىلا باستادى. 2003 جىلى بۇرىنعى يراك پرەزيدەنتى ساددام حۋسەين تاراتقان جاۋىنگەرلەردى بەس جىل بويى وز قول استىنا الىپ، اۋماعى مەن كۇشىن ەسەلەي تۇستى. 2012 جانە 2013 جىلدارى سيريياعا قۇلاشىن جايدى. 2014 جىلدىڭ قاڭتار ايىنىڭ العاشقى كۇندەرىندە يراكتىڭ انبار پروۆينتسيياسىنىڭ ورتالىعى – راماديدە سوعىس باستالىپ كەتتى. جۇزدەگەن جاساقشى قالانىڭ باسىم بولىگىن موسۋلداعىداي باسىپ الدى. ۇكىمەتتىڭ قارۋلى كۇشتەرى راماديدىڭ كوپ بولىگىنەن ايىرىلىپ قالعانىمەن، بىر بولىگى وز يەلىگىندە ەدى. كەيىنگى ەكى جىلدىڭ جۇزىندە رامادي تۇرعىندارى ارا-تۇرا قاقتىعىستاردا كۇن كورىپ جاتتى.

يراك اسكەرلەرى قايتا جينالىپ شەيىت جاساقشىلارى جانە اقش باستاعان كواليتسييامەن بىرىكتى. ۇلتتىق تەلەارنا: «2015 جىلدىڭ سوڭىندا رامادي ازات ەتىلدى»، – دەپ حابارلادى. بارلىق اۋدان تۇرۋعا جارامسىز جانە ادام تانىماستاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. تۇرعىنداردىڭ قايتا ورالۋىن ەلەستەتۋدىڭ وزى قيىن ەدى. بىراق ولار سوعان قاراماستان قايتا ورالىپ جاتتى.

استاڭ-كەستەڭى شىققان جولعا بىر تاكسي كەلىپ توقتادى. نەگە ەكەنى بەلگىسىز. جۇرگىزۋشى سىرتقا شىقتى دا، قيراعان ۇيلەردىڭ اراسىندا كىرىپ كەتتى. وسى ارادا ونىڭ ۇيى بولعان ەكەن. ەكىنشى قابات اۋە شابۋىلى كەزىندە قۇددى وراقپەن ورعانداي قىرقىلىپ تاستالعان. ال بىرىنشى قابات ۋاقىتشا بولسا دا الى تۇر. ول تورت كۇن بۇرىن مۇندا «ەشتەڭە تاپپايتىن شىعارمىن» دەگەن ويمەن كەلىپتى. ۇيىنىڭ جارتىسى قالعانىنا دا ريزا. بىراق وعان كىرە المايتىنىن تۇسىندى. سويتىپ، بۋلدوزەر جالداپ سىنعان جيھازدار مەن كىرپىشتەر ۇيىندىسىن تازالاپ تاستادى.

«مۇندا مايىتتەر بار سيياقتى. يىسى سەزىلەدى»، – دەدى ول. تىزەرلەي وتىرا قاپ، كۇل-قوقىستى تىرەپ تۇرعان قابىرعاداعى تەسىككە مۇرنىن تاقادى دا، يىسكەي جونەلدى. جانىنداعى ادامداردان دا سولاي ىستەۋدى وتىنىپ: «يىستى سەزەسىڭدەر مە؟» – دەپ سۇرادى.

ابدۋللا زۋحاير ەسىمدى جيھازشىنىڭ ۇيى قالانىڭ ۇكىمەت باقىلاۋىنداعى جاعىندا شەكاراعا تىم جاقىن جەردە ەدى. شەكارا سىزىعى كوشەدەن تومەن بىرنەشە جۇز مەتر جەردە ورنالاسقان. يشيم قالاعا ەنگەننەن كەيىن مۇنداعى ەر ادامدار كوشەنىڭ ەكى جاعىنداعى ۇيلەردىڭ اراسىنا ارقان كەرىپ، كورپەلەر ىلىپ تاستادى.

باسىندا قيىنداۋ بولدى. قالانىڭ بۇلىك شىققان جاعىندا زۋحايردىڭ كليەنت­تەرى بار ەدى. سوندىقتان وعان ارلى-بەرلى وتۋگە رۇقسات ەتىلدى. كەيبىر وزگەرىستەر وعان انىق بايقالدى. ماسەلەن، ۇيلەر مەن ساۋدا ورىندارىنا بۇرىكپە بوياۋمەن «يسلام مەملەكەتى قورىنىڭ مۇلكى» دەپ جازىلدى. دۇكەندەر ازان ايتىلاردىڭ الدىندا جابىلۋى كەرەك بولدى. يشيم-نىڭ اق-قارا تۇستى بەلگىلەرى بارلىق جەرگە ىلۋلى تۇردى. باسقا وزگەرىستەر كومەسكىلەۋ بولدى. يشيم ادام بەينەسىن سالۋ كۇپىرلىك دەپ سانادى. سول سەبەپتى دۇكەن اسپالارى مەن بيلبوردتارداعى مودەلدەر بەينەسى ويى­لىپ تاستالدى نەمەسە بويالدى.

MM8513_160720_07288

2015 جىلى زۋحايردىڭ جاسوسپىرىم ۇلى جوعالىپ كەتتى. زۋحاير بۇعان يشيم-نىڭ قاتىسى بار دەپ كۇدىكتەندى. سەبەبى ولار وتەماقى الۋ ۇشىن ادام ۇرلاۋمەن تانىلعان بولاتىن. سويتىپ، ول كورپەلەردەن قۇرالعان شەكارانى كەسىپ وتىپ، باقىلاۋ بەكەتىنە كەلدى. ول 16 جاسار ۇلىنىڭ اقىل-ەسى كەم ەكەنىن تۇسىندىردى. مۇنداعىلار مەشىتتەرگە بالا جايلى حابارلاندىرۋ بەرىپ، ارادا كوپ وتپەي زۋحايردىڭ جيھاز دۇكەنىنە بىر جاساقشى كەلىپ، ۇلىن يشيم ۇستاپ وتىرعانىن ايتتى. زۋحايردىڭ الدىندا ۇش تاڭداۋ تۇردى: ەلۋ مىڭ دوللار تولەپ بالاسىن بوساتىپ الۋ، ۇلىنىڭ يشيم-گە قوسىلۋىنا كەلىسۋ جانە ونىڭ باسىنىڭ الىنۋىنا كۋا بولۋ. زۋحايردا سونشا اقشا جوق ەدى. ول وزىنىڭ جۇك كولىگى مەن بار اقشاسىن ۇسىندى.

وعان قايتا حابار جەتكەنشە يراك اسكەرى سوڭعى شابۋىلىن باستاپ كەتتى. زۋحاير وتباسىمەن ۇكىمەت باقىلاۋىنداعى بوسقىندار جينالعان قالاعا قاشىپ كەتتى. ۇرلاۋشىلار جانى اشىعاندىقتان بولسا كەرەك، بالانى جاسىرىن تۇردە اكەسىنە اكەلىپ كورسەتتى.

«سەن امالداپ قاش»، – دەدى زۋحاير بالاسىن قۇشاقتاپ تۇرىپ. «قاشا المايمىن. ولار مەنى بارلىق جەردە باقىلاپ جۇرەدى. سىزدى نەمەسە انامدى ولتىرۋى مۇمكىن»، – دەدى ۇلى.

سودان بەرى ۇلىن كورمەدى.

وتكەن جازدا رامادي ازات ەتىلگەننەن كەيىن، تۇس اۋا زۋحاير قالا ورتالىعىنداعى جيھاز دۇكەنىنە باردى. كورمە الاڭى تونالىپتى. يشيم-نىڭ بومبا جاسايتىن تسەح رەتىندە پايدالانعان بولمەسىنە وتتى. ەدەندە دوربا-دوربا ىرى سۇر ۇنتاقتار، بوس تەمەكى قوراپتارى جانە ادام ناجىسىنىڭ ەكى ۇيىندىسى جاتتى.

«اكەم بۇل دۇكەندى 1960 جىلدارى اشقان. راماديدەگى ەڭ مىقتى جيھاز دۇكەنى ەدى»، – دەدى ول.

يشيم فاللۋدجادان شەگىنگەننەن كەيىن بۇكىل الەم توپتىڭ قاتىگەزدىگىنە كۋا بولدى. كەلىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن بىر بايدىڭ سارايى (قارسى بەتتە) تۇرمەگە اينالىپ، كولەدج (جوعارىدا) سوت زالى مەن جازالاۋ ۇيى رەتىندە پايدالانىلعان. قالا مايىتحاناعا اينالدى.

يشيم فاللۋدجادان شەگىنگەننەن كەيىن بۇكىل الەم توپتىڭ قاتىگەزدىگىنە كۋا بولدى. كەلىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن بىر بايدىڭ سارايى (قارسى بەتتە) تۇرمەگە اينالىپ، كولەدج (جوعارىدا) سوت زالى مەن جازالاۋ ۇيى رەتىندە پايدالانىلعان. قالا مايىتحاناعا اينالدى.

يراكتىڭ باسقا قالالارىنا قاراعاندا راماديگە كوبىرەك زاقىم كەلدى. بىراق بۇل تەك باستاماسى ەدى. يشيم مەن وعان قارسى سوعىس يراكتىڭ سولتۇستىك جانە باتىس وڭىرىن كۇل-تالقان ەتتى. سوعىس باعدادتىڭ وڭتۇستىگىنەن تۇركييا، سيرييا جانە ساۋد ارابيياسى شەكارالارىنا دەيىنگى اۋماققا تارالىپ، ونداعان قالا، جۇزدەگەن قالاشىق پەن قىستاقتى قامتىدى. يشيم نينەۆيياداعى ارحەولوگييالىق جاۋھارلاردى جانە ەجەلگى حريستيان قىستاقتارىن ويراندادى. ولار ەزيد حالقىن تۇگەل قىرىپ تاستاماق بولدى. مۇناي ۇڭعىمالارىنداعى وت ايلار بويى جانىپ تۇردى. 2017 جىلدىڭ باسىنا دەيىن بۇۇ-نىڭ سەرىكتەستەرى جانە وزگە دە ۇيىمدار قونىس اۋدارۋشىلار مەن بوسقىندار ۇشىن يراك بويىنشا 86 لاگەر تۇرعىزدى. ۇش ميلليوننان استام يراك حالقى باسپانالارىن تاستاپ قاشتى.

يشيم پاك ارى ابىرويلى ەل قۇرۋعا دەگەن ۋادەسىمەن كوپتەگەن يراقتىققا ۇندەۋ تاستادى. بىرازى عانا جاقتاستى. ال باسىم كوپشىلىگى قاتىپ قالعان بيلىكتەن مەزى بولدى. يشيم «نۋري ال-ماليكي» ۇكىمەتىنەن قىسىم جانە نەمقۇرايدىلىق كورگەن سۇننيتتەرگە ۇندەۋ سالدى. ال بۇل ۇندەۋ سۇننيتتەرگە مايداي جاقتى. سەبەبى ولار شىعاناقتاعى وزىمشىل مونارحتارعا، مىسىر­داعى جاۋىز ارى زايىرلى اسكەري بيلىككە جانە باتىستانىپ بارا جاتقان تۇركيياعا كوز سالىپ، لايىقتى باسشىلىقتىڭ جوق ەكەنىن بايقادى. سونداي-اق يشيم شەتتەتىلگەن تۇلعالار مەن پاناسىزدارعا دا ۇندەۋ جولدادى. انبار يراكتىڭ ەڭ كەدەي ارى بىلىمى تومەن تۇرعىندارىنىڭ مەكەنى بولۋى جانە يشيم-نىڭ يسلامدىق ەل بيلەۋ ىسىندەگى ناسيحاتىندا سوتسياليستىك اعىمداردى باسا دارىپتەۋى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. يشيم يراكتان قۋىلىپ جاتقاندا بۇل قۋعىنعا تىكەلەي ارالاسقان يراكتىق وداق – ارابتار مەن كۇردتەر، سۇننيتتەر مەن شەيىتتەر، اسكەرلەر جانە جاساقشىلار بولدى. ورتاق مۇددە بولماعاندا بۇل تاراپتار بىر-بىرىنىڭ جاعاسىنا جارماسار ەدى.

سيندجار تاۋى – ەزيد حالقىنىڭ مەكەنى. ارالاس دىندەرى ۇشىن يشيم ولارعا اسقان جاۋىزدىق كورسەتتى. بۇل تاۋ يشيم مەن بولعان سوعىستا قازا تاپقان كۇرد جاۋىنگەرلەرى ەسكەرتكىشىندە ەرەكشە تىلسىمدىق باسىم.

سيندجار تاۋى – ەزيد حالقىنىڭ مەكەنى. ارالاس دىندەرى ۇشىن يشيم ولارعا اسقان جاۋىزدىق كورسەتتى. بۇل تاۋ يشيم مەن بولعان سوعىستا قازا تاپقان كۇرد جاۋىنگەرلەرى ەسكەرتكىشىندە ەرەكشە تىلسىمدىق باسىم.

2016 جىلدىڭ جازىندا يراك كۇشتەرى تيگر وزەنىن بويلاي سولتۇستىككە قاراي جىلجىدى. تامىزعا قاراي وزەن جاعاسىنداعى كاييارا اتتى شاعىن قالاشىققا جەتتى. بۇل موسۋل قالاسىن الۋداعى سوڭعى ستراتەگييالىق نۇكتە ەدى. بىردە كاييارا ۇشىن بولعان سوعىستا اسكەري تاسىمال الدىڭعى شەپكە شىقتى. اقشىل سارى تۇستى پيكاپ پەن سوڭىنان ەرگەن حامۆي جانە كۇرىش، شاي، قانت جانە پىستە مايى تولى ەكى جۇز كوك تۇستى پلاستيك دوربا تيەلگەن جۇك كولىگى سوعىس سالدارىنان قونىس اۋدارعاندارعا كومەككە كەلدى.

پيكاپتىڭ الدىڭعى ورنىندا باعدادتان كەلگەن بەدەلدى گەنەرال وتىردى. پيكاپ ورت جالماعان قىستاققا جەتكەندە جول پارالەل ەكى قۇمدى سوقپاققا اينالدى. كەز كەلگەن جەردە توسىن جارىلعىش قۇرىلعى بولۋى مۇمكىن ەدى.

الاسا بويلى، قاسقاباس گەنەرال: «كولىك ىزىمەن جۇرە بەر، وڭعا دا، سولعا دا بۇرىلما»، – دەدى دە ارتقى ورىندا قىسىلىپ وتىرعان شابارماندارمەن اڭگىمەسىن جالعاستىردى. ول يشيم-نىڭ يراك ەلدى مەكەندەرىندەگى تانىمالدىعىن مەڭزەي وتىرىپ: «بىز باعدادتا مۇنداي يدەيالارعا شىداي المايمىز. مۇنداعى ادامدار الەمنەن اجىراپ قالعان. ولار وي-پىكىرىن اشىق ايتا المايدى»، – دەدى. سوسىن YouTube-تەن كورىپ وتىرعان ۆيدەوسىنداعى اندى شىرقاي باستادى.

MM8513_151119_03517

جۇرگىزۋشى سال سولعا بۇرىلدى.

– جوق، بۇل جولمەن ەمەس. ول جاقتا بومبا بار. تىكە جۇر. ولار بىزدى راكەتامەن اتادى.

– يشيم-نىڭ بارى سۇمىرايلار، سايتان العىر! – دەدى گەنەرال. «ولاردىڭ ەشقايسىسى ادام ەمەس»، – دەدى ارتتاعى بىر وفيتسەر قوسىلا كەتىپ. ونىڭ توپتىڭ ىنتاسىن ارتتىراتىن وزىنشە بىر تەوريياسى بار ەكەن. «ولاردىڭ بارى – قىزتەكەلەر».

«ونىڭ راس، – دەدى تاعى بىرەۋى بۇعان قوسىلىپ. – مەن يشيم-گە قوسىلعان بىر ادامدى تانيمىن. ول الدەقاشان قىزتەكە بولعان».

جۇرگىزۋشى تاعى بۇرىلدى.

«قايدا تارتىپ باراسىڭ؟ كولىك ىزىن كوردىڭ بە؟ كۇردتەر سيياقتى ويلاما. ساعان نە بولعان؟» – دەدى گەنەرال.

اسكەري تاسىمال دجاھالا اۋىلىنا كىردى. مۇندا ازىقتى ۇلەستىرۋ كەرەك بولدى. ورتالىق الاڭعا جۇزدەگەن ادام جينالدى. كەزەككە تۇرعانداردىڭ سانى ۋاقىت ساناپ كوبەيە بەردى. اسكەريلەر مىلتىقتارىمەن دايىن تۇردى. بىر كەزدە وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى قىستاقتا جارىلىس بولدى. بىراق ەشكىم ەلەڭ ەتپەدى.

جۇك كولىگى الاڭعا ارتىمەن كەلىپ توقتادى دا، جۇرگىزۋشى كەلىپ ارتقى ەسىگىن اشتى. بىر ەگدە جاستاعى رۋباسى جاقىندادى.

«بۇل اۋىل بوسقىندار لاگەرى سيياقتى بولىپ كەتتى، – دەدى ول گەنەرالعا. – حالىق سانى 700-دەن 25 000-عا جەتتى. ولار مۇندا قۇرقول كەلدى. بىزگە كوبىرەك كومەك قاجەت».

گەنەرالعا بىر بۋما ۇلەس تىزىمى بەرىلدى. ول تۇرعىنداردىڭ اتى-جوندەرىن وقىپ، دوربالاردى تاراتتى.

كۇن ىسي باستاپ كەزەكتىڭ سوڭى ۇزارا تۇستى. ايەلدەردىڭ مازاسى قاشتى.

بىر ايەل كەزەككە قاراي ۇمتىلىپ: «ماعان وسى جەردەن ورىن بەرىڭدەرشى»، – دەدى.

– جوق، بۇل – بىزدىڭ ورىنىمىز.

– گەنەرال قايدا؟ ونىمەن تىلدەسكىم كەلەدى.

تۇرعىندار گەنەرالعا مۇڭ شاعۋ ۇشىن كەزەكتەن شىعىپ كەتتى. بىر ەر ادام قاسىنا جاقىنداعان كەزدە گەنەرال: «سويلەمە! ورنىڭا بار»، – دەدى.

ازىقتىڭ بارىنە بىردەي جەتپەيتىنى بەلگىلى بولدى. سوڭعى دوربا بەرىلدى. جۇرگىزۋشى ارتقى ەسىكتى جاپتى دا، كولىگىن وتالدىردى. باسىندا كۇبىرلەگەن حالىق ەندى ايعايلاپ، كەزەكتە تۇرعاندار توپتالا باستادى. ولار گەنەرالدى اينالا قورشاپ الدى. بىر سارباز مىلتىعىن اسپانعا قاراتىپ اتىپ قالىپ ەدى، بىرنەشەۋى بۇعا قالدى. كوبى مىز باقپادى.

يشيم-گە قارسى سوعىستا بۇكىل يراك جۇمىلدى. كاييارانىڭ وڭتۇستىگىندە جەرگىلىكتى شەيح قۇرعان بىر توپ سۇننيت جاساقشىسى (قارسى بەتتە) جولدى بارلاۋدا. «ال-كايدا» مەن يشيم-گە بومبا جاساۋشى بوپ جۇمىس ىستەگەن لاڭكەس پوليتسييا قولىنا تۇستى.

يشيم-گە قارسى سوعىستا بۇكىل يراك جۇمىلدى. كاييارانىڭ وڭتۇستىگىندە جەرگىلىكتى شەيح قۇرعان بىر توپ سۇننيت جاساقشىسى (قارسى بەتتە) جولدى بارلاۋدا. «ال-كايدا» مەن يشيم-گە بومبا جاساۋشى بوپ جۇمىس ىستەگەن لاڭكەس پوليتسييا قولىنا تۇستى.

گەنەرال جۇك كولىگىنىڭ ەسىگىن اشپاق بولعاندا ەگدە جاستاعى بىر توپ ايەل ودان قولدارىن سوزىپ تاماق سۇرادى.

«بۇيىرسا، ەرتەڭ تاعى ازىق اكەلەمىز، – دەدى ول. – ال بۇگىنگە – وسى. ەرتەڭ مىڭ دوربا ازىق اكەلەمىز. قانە، سىزدەرگە ان ايتىپ بەرەيىن، – دەپ اۋەندەتە جونەلدى. – بۇگىنگە – وسى. ەرتەڭ مىڭىن اكەلەمىز».

يسلام مەملەكەتىنىڭ «ال-قايدادان» بولىنىپ كەتكەن سەبەبى – ونىڭ باسشىسى ابۋ باكير ال-باعداديدىڭ، تىپتى «ال-قايدانىڭ» باعاسى بويىنشا وتە قانقۇيلى ادام ەكەندىگى. باعدادي مەن ونى تاربيەلەگەن جيھاد مەكتەبىنىڭ ورتاق بىر سەنىمى بار، ياعني جيھاد تاريحشىسى دەيۆيد كۋك ايتپاقشى، بۇكىل الەم جابىلىپ يسلامدى قۇرتپاقشى. باعدادي «يسلامنىڭ ەڭ ۇلكەن جاۋى – قۇدايسىز ۇكىمەتتەر» مەن يمپەريا­ليستىك باتىس دەگەن سەنىم نەگىزىندە وز ۇيى­مىن قۇردى.

شەيىتتەر قۇدايدان بەزگەن مۇسىلمانداردان دا سوراقى. بۇل تۇرعىدا باعدادي ونداعان جىل بويى يراكتىڭ سەكتالىق ساياساتىن جالعاستىرىپ كەلەدى. 1970 جىلدارى «بااس» پارتيياسى يران تۋماسى دەپ تانىلعانداردى دەپورتاتسييالادى. 1980 جىلى ساددام حۋسەين يرانمەن سوعىسقاندا وزىن سۇننيت ارابتاردى VII عاسىردان بەرى قاۋىپتى بولىپ كەلە جاتقان شەيىتتىك پارسى ورداسىنان اراشالايتىن «يسلامنىڭ ناعىز قورعاۋشىسى» دەپ اتادى (سوعان قاراماستان، كوپتەگەن يراك شەيىتتەرى وعان ادال بولدى). باعدادي دا – وسى جاۋ­گەرشىلىك سانانىڭ تول بالاسى. بۇل سانا 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا سەكتالىق سوعىس كەزىندە قايتا ويانعان ەدى. باعدادي اقش باسقىنشىلىعىنا اتسالىستى. بۇل وعان شەيىتەردى تەك قىرعىنشىلار ەتىپ كورسەتەتىن اسەر قالدىردى.

ال يراكتا ونىڭ قولداۋشىلارىنىڭ قولىنان قازا تاۋىپ، شاڭىراعى ورتاسىنا تۇسكەن سۇننيتتەردىڭ سانى شەيىتتەردەن اسىپ تۇستى. مۇنىڭ سەبەبى نە؟ بالكىم، مىنادا شىعار: يشيم جيھاد جاساۋ بويىنشا «ال-قايدادان» الدەقايدا ماماندانىپ، تىپتى ونى تەورييالىق تۇرعىدان دامىتىپ، دىنسىزدەر مەن شەيىتتەردى عانا ەمەس، مۇسىلمانداردى دا ولتىرۋ «ناعىز مۇسىلمان» اتاعىنا لايىق دەگەن تەرىس تۇسىنىكتى تىراشتانا ناسيحاتتادى. ابدۋللا اززام ەسىمدى پالەستيندىك جيھاد تەورەتيگى بۇل تۇسىنىككە قاتىستى قورقىنىشتى تۇسىنىكتەمە بەردى. «داڭق پەن قۇرمەت شالاجانسار جاتقان ادامداردان جانە مايىتتەردەن باسقا ەشقايدا ورنامايدى، – دەپ جازدى ول. – جەر بەتىندەگى ار مۇسىلمان جيھادتان قاشقانى ۇشىن جاۋاپ بەرەدى جانە قارۋدى تاستاعانى ۇشىن كۇناھار اتانادى».

اززامنىڭ سوزىندەگى وشپەندىلىكتەن ونىڭ وز-وزىنە دەگەن جەككورىنىشىن بايقاۋعا بولادى. بۇل – تۇبەگەيلى ارسىزدىق ساياساتى. ول باسقالاردى ولتىرۋدەن دە جامان. وز-وزىنە قول سالۋمەن پارا-پار. سول سەبەپتى، 2016 جىلدىڭ سوڭعى ايلارىندا كوپتەپ تابىلعان يشيم جاساقشىلارىنىڭ مۇردەلەرى سوعىستىڭ ەمەس، وز جولداستارىنىڭ قۇربانى بولۋى مۇمكىن ەدى.

يراكتا يشيم-گە قارسى سوعىستا قونىس اۋدارعان ۇش ميلليوننان استام ادامعا كومەك كورسەتۋگە رەسۋرس جەتكىلىكسىز. لاگەرلەردە تاماق پەن قاجەتتى زاتتار تاپشى. وز لاگەرى ماڭىنان جۇمىس تاپقان مىنا جىگىت سيياقتى بارىنىڭ جولى بولا بەرمەيدى.

يراكتا يشيم-گە قارسى سوعىستا قونىس اۋدارعان ۇش ميلليوننان استام ادامعا كومەك كورسەتۋگە رەسۋرس جەتكىلىكسىز. لاگەرلەردە تاماق پەن قاجەتتى زاتتار تاپشى. وز لاگەرى ماڭىنان جۇمىس تاپقان مىنا جىگىت سيياقتى بارىنىڭ جولى بولا بەرمەيدى.

«دجاھالا بوسقىندار لاگەرىنە ۇقساپ كەتتى»، – دەدى بىر ەگدە تارتقان رۋباسى.

يشيم سيريياعا شەگىنگەننەن كەيىن بۇل توپتىڭ ساديزمگە دەگەن قۇمارلىعى انبار بۇلىگىنىڭ ورتالىعى سانالعان فاللۋدجاداعىداي باسقا ەش جەردە انىق بايقالمادى. 2014 جىلدىڭ قاڭتارىندا يشيم فاللۋدجانى باسىپ الدى. 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىندا، بىر اي سوعىس­تان كەيىن يراك اسكەرى قالانى قايتا ازات ەتتى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن بىر توپ جاۋىنگەر مەن پوليتسييا سىنىقتار شاشىلعان كوشەمەن جاياۋلاتىپ فاللۋدجا قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا باردى. بۇل يشيم-نىڭ سوتى مەن جازالاۋ ۇيى بولعان ەكەن. اۋادا بۇزىلعان مايىتتەردىڭ يىسى مۇڭكىپ تۇردى. وسىندا وقىعان قىزداردىڭ قۇجاتتارى ەدەندە شاشىلىپ جاتتى.

ەر ادامدار شاعىن سوت زالىنا كەلگەندە قولدارىمەن مۇرىندارىن باستى. پوليتسەي قوقىستا جاتقان تاقتانى شەتكە جىلجىتقاندا بىر جىلىك كوزگە كورىندى. سۇيەك توسەندى تاستىڭ استىنداعى قۋىستان سوزىلىپ شىعىپ جاتىر ەكەن. قۋىستىڭ ىشى مايىتكە تولى. ولاردىڭ شىرىگەنى سونشالىق، وندا قانشا مايىت جاتقانىن دوپ باسىپ ايتۋ قيىن ەدى. ىرگەلەس دالىزدەگى ەدەن استى دا قورىمعا اينالعان. ۇستىنە كىلەم جابىلىپ، ديۆان قويىلعان. پوليتسييا كومانديرى بۇلار يشيم مۇشەلەرى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن جانە ولاردىڭ قورقاقتىعى نەمەسە ساتقىندىعى، بولماسا باسقاداي قىلمىسى ۇشىن ولتىرىلگەنىن ايتتى.

يشيم قالانى العاننان كەيىن جاساقشىلارى ورتالىق ەمحانانى باسىپ الىپ، باس شتابىنا اينالدىردى. بىر توپ ادام ەمحانانى تەكسەرىپ شىقتى. اۋلادان جۇرىپ وتكەن ولار مۇردە تاسيتىن اربانىڭ جاڭا بىر زيراتتىڭ جانىندا تۇرعانىن كوردى. شايقاس كەزىندە جەرگىلىكتى حالىققا قازا تاپقان بالالارىن ەمحانادان زيراتقا اپارۋ تىم قاۋىپتى بولدى. سويتىپ، ولار مايىتتەردى ەمحانا اۋلاسىنا كومىپ كەتكەن.

توتەنشە جاعداي بولمەسى توبەسىنىڭ قاڭقا تاياقتارى مەن پليتكالارى قۇددى نۋ ورمانداعى الاسا بۇتالار سيياقتى. ابۋ نەبا ەسىمدى پوليتسەي قولعا ىلىگەر بىردەڭە ىزدەپ بارا جاتتى. يشيم-نىڭ سۇرعىلت لوگوتيپتەرى مەن رەسمي بلانكىلەرىنىڭ مەموراندۋمدارى قابىرعاعا سكوتچپەن جاپسىرىلىپتى. جازبالار ولاردىڭ ۇمىتسىز بيلىگىنىڭ زاۋالىن مەڭزەپ تۇر. «بارلىق باۋىرلار مەن توپ باسشىلارىنا! سىزدەردى قۇداي قولداسىن! بۇل حابارلاندىرۋدان كەيىن جيىرما كۇننىڭ ىشىندە بارلىق باۋىر­لار وز وتباسىن دەرەۋ فاللۋدجا بولىمىنە الىپ كەلۋى تيىس. كىم بۇعان قارسى كەلسە، سوعان مۇلدە دەمالىس بەرىلمەيدى» دەلىنگەن ەكەن بىر مەموراندۋمدا.

ابۋ نەبا بۇل ەمحانانى قىزمەتىنە كەلمەي تۇرىپ-اق جاقسى بىلگەنىن ايتتى. ونىڭ تورت ۇلى دا وسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول 2004 جىلى فاللۋدجاداعى ەكى بىردەي سوعىس كەزىندە قاشىپ كەتكەن ەكەن. كەيىن بۇلىك ابدەن ورشىگەن ساتتە پوليتسەي اتاندى.

«ولاردىڭ ەشقايسىسى دال يشيم سيياق­تى قورقىنىشتى بولمادى»، – دەيدى ول.

جيھادشىلار كەلگەندە اقشاسى بار پوليتسەيلەر تۇگەل قاشىپ كەتتى. قاشا الماعاندار جاسىرىنىپ قالدى. جاسىرىنىپ ۇلگەرمەگەندەر قولعا تۇستى. يشيم-نىڭ «حيسبا» اتتى دىني پوليتسيياسى ولاردى كۇشتەپ مەشىتتەر مەن الاڭدارعا تۇرعىزىپ، وزدەرىنىڭ دىنسىز ۇكىمەتتىڭ زاڭىن ورىنداعانى ۇشىن وكىنەتىندەرىن ايتۋعا ماجبۇرلەدى. كەيىن كەيبىرى تىپتى ولتىرىلدى. ابۋ نەبانىڭ وتباسى وزگە جۇز وتباسىمەن بىرگە قاشتى. ولاردىڭ كوبى كورشىلەرى بولدى.

ودان نەگە قايتىپ كەلگەنى سۇرالدى.

«بۇل – بىزدىڭ ۇيىمىز. ايتەۋىر، رامادي سيياق­تى قيراماعان ەكەن»، – دەدى ابۋ نەبا.

مەيىرگەر ايحام الي مەن ونىڭ وتباسى موسۋلدان اسكەريلەر بەكىنىسىنە ساتتى جەتكەننەن كەيىن كولىكپەن جاقىن ماڭداعى بىرىككەن لاگەرگە جەتكىزىلدى.

كەلەسى كۇنى اليدى بىر كەڭسەگە الىپ كەلىپ، وتىرۋىن وتىندى. الي جاقسىلاپ قىرىنىپ، جاڭا شالبار مەن جاعالى جەيدە كيىپ باردى. ونىڭ الدىنداعى پارتاعا بىر گەنەرال وتىردى. ال ەكى جاقتاعى ديۆانداردا «اسايش» اتتى كۇرد بارلاۋ جانە قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگىنىڭ شەنەۋنىكتەرى وتىردى.

«بىز سىزگە تەك بىرنەشە ساۋال قويامىز»، – دەدى گەنەرال.

يراك ۇكىمەتى موسۋل ۇشىن سوعىستا تۇرعىنداردان ەشقايدا كەتپەۋدى وتىنگەنىمەن، 100 مىڭنان استامى لاگەردى پانالادى. 2017 جىلدىڭ باسىندا يراك بويىنشا 86 لاگەر ورناتىلدى. موسۋلدىڭ وزگە دە سانسىز تۇرعىنى وتباسىلارى تۋىستارىمەن بىرگە قايتا قونىستاندى.

يراك ۇكىمەتى موسۋل ۇشىن سوعىستا تۇرعىنداردان ەشقايدا كەتپەۋدى وتىنگەنىمەن، 100 مىڭنان استامى لاگەردى پانالادى. 2017 جىلدىڭ باسىندا يراك بويىنشا 86 لاگەر ورناتىلدى. موسۋلدىڭ وزگە دە سانسىز تۇرعىنى وتباسىلارى تۋىستارىمەن بىرگە قايتا قونىستاندى.

شەنەۋنىكتەردىڭ ىشىندەگى تولىقتاۋ قاسقاباس بىرەۋى تەرگەۋدى باستادى. «اسايشتىڭ» موسۋلدا اقپارشىلارى بار ەكەن. ول اليگە ايپادتى كورسەتتى. وندا ونىڭ موسۋلدا تۇرعان كوشەسى «Google Earth» كارتاسىنا تۇسىرىلگەن ەكەن. ول اليدەن ۇيىن كورسەتۋدى سۇرادى.

«دال جانىندا يشيم-نىڭ ۇيى ورنالاسقان»، – دەدى تەرگەۋشى.

الي ساسىپ قالدى. ول وزىنىڭ ەكى جىل كۇتىپ جۇرىپ موسۋلدان قاشقانى ەش جاقسىلىق اكەلمەيتىنىن بىلدى. يشيم قالانى باسىپ العاننان كەيىن وتباسىمەن بىرگە قالا سىرتىنداعى قىستاقتان موسۋلعا كوشۋى دە كومەگىن تيگىزبەيتىنى بەلگىلى ەدى. ول مۇنى جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ بىلدى.

يشيم ەمحانا، مەكتەپ سەكىلدى ستراتەگييالىق ماڭىزدى نىساندارعا كوز تىكتى. سولاردىڭ بىرى – موسۋلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى مىنا عيمارات. يشيم زۇلىمدىعىن ۇمىتۋ ۇشىن بىراز ۋاقىت قاجەت بولار...

يشيم ەمحانا، مەكتەپ سەكىلدى ستراتەگييالىق ماڭىزدى نىساندارعا كوز تىكتى. سولاردىڭ بىرى – موسۋلدىڭ وڭتۇستىگىندەگى مىنا عيمارات. يشيم زۇلىمدىعىن ۇمىتۋ ۇشىن بىراز ۋاقىت قاجەت بولار…

«قىستاقتان كەتكەن سەبەبىمىز – ونى سوعىس­تا كۇيرەتىپ تاستاۋى مۇمكىن ەدى»، – دەدى ول.

تەرگەۋشى بەي-جاي وتىرا بەردى. ونى كوبىرەك قىزىقتىرعانى اليدىڭ نەگە سونشا ۇزاق كۇتىپ بارىپ قاشقانى ەدى.

– يشيم موسۋلعا كەلگەندە كۇردستانعا بارار جول الى اشىق بولدى. سولاي ما؟

– بىز كۇردستانعا جەتە المايمىز دەپ ويلادىق، – دەدى الي. – جولدارعا مينا كومىلگەنىن ەستىدىك. قاشپاق بولعان ادامدار ولىپتى-مىس.

– كورشىلەرىڭىزدەن يشيم-گە قوسىلعانداردى بىلەسىز بە؟ – دەپ سۇرادى تەرگەۋشى.

– مەن ەكەۋىن تانيمىن. اكەلەرىنىڭ ەسىمىن بىلەمىن. وزدەرىنىڭ ەسىمدەرىن بىلمەيمىن.

– ال سىزدىڭ قىستاقتان شە؟

– بارىن تانيمىن.

– اتاپ شىعىڭىز.

الي بىراز كىدىرىپ قالدى.

– جيەنىم يشيم قۇرامىندا بولدى، – دەدى ول.

تەرگەۋشى بۇعان تاڭعالمادى.

– يا، بىز ول جايلى بىلەمىز.

MM8513_161205_00409

الي جيەنىنىڭ وق جارىقشاعىنان العان جاراقاتىن ەمدەگەنىن ايتتى. ونى ەمدەگىسى كەلمەپتى. بىراق جيەنى تالاپ ەتكەن. ول يشيم-دىك بولعاندىقتان الي وعان قارسى كەلە المادى.

اليدەن تەلەفون نومىرىن سۇراپ ەدى، ول وزىندە ەشقانداي نومىر جوق ەكەنىن ايتتى.

– مەن بۇل ادامداردى سىرتتاي تانيمىن. ولارمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەن ەمەسپىن.

– بىلەم، – دەدى تەرگەۋشى. – ال Facebook شە؟

– مەن Facebookتە جوقپىن. وعان قوسىلاتىن تەلەفونىم دا جوق.

تەرگەۋشى الي قامالعان يشيم تۇرمەسىنىڭ باستىعى، باقىلاۋ بەكەتتەرى، تۋنەلدەر جانە ارتيلەرييالىق بەكىنىستەر جايلى سۇرادى. تەرگەۋ بولىپ جاتقاندا بولمە ىشى ادامدى جايباراقاتتاندىراتىن جاعدايدا ەمەس ەدى. تەرگەۋشىلەر اليدىڭ سوزىنە تولىق سەنىپ كەتپەگەنى بەلگىلى بولاتىن. «اسايش» موسۋلدان قاشىپ كەلگەندەردىڭ كوپشىلىگى يشيم-مەن ارالاسقانى جايلى وتىرىك ايتاتىنىن بىلەتىن. تەرگەۋشىلەردىڭ بىرى قۇپييا تۇردە: «ارابتاردىڭ بارى وتىرىك ايتادى. ولاردىڭ بارىنىڭ يشيم-مەن بايلانىسى بار»، – دەدى.

تەرگەۋ اياقتالعان ساتتە الي: «مەنىڭ بوسقىندار لاگەرىنە بارعىم كەلمەيدى. ايەلىم تىم جاس. وندا جاس جىگىتتەر بولۋى مۇمكىن. ولار ونى كورەدى عوي»، – دەدى.

«بارىمىزدىڭ ايەلىمىز بار. وز باسىم ايە­لىمدى كورمەگەلى التى اي بولدى»، – دەدى گەنەرال.

الي مەن ونىڭ وتباسىن كولىكپەن بىر لاگەرگە الىپ كەتتى. بۇل لاگەر موسۋل سوعىسىنىڭ الدىندا جاڭادان سالىنعان ەكەن. شاتىرلاردىڭ اق كەنەبى الى سول كۇيىندە. دارەتحانالارى تاپ-تازا. الي مۇنىڭ ۇزاققا سوزىلمايتىنىن بىلەدى. جيەنى تاييب ولارعا رەسمي تۇردە كەپىل بولۋ جۇمىستارىن باستايدى. ولار كوپ وتپەي تاييبتىڭ ۇيىنە نەمەسە باسقا بىر تۋىسىنىڭ ۇيىنە كوشىپ بارۋدان ۇمىتتى. ودان كەيىن الي ونىڭ نە ىستەيتىنىن بىلمەيدى. يشيم يراكتاعى ومىردىڭ مان-ماعىناسىن قايتا انىقتادى. وتكەنگە قايتىپ ورالار جول جوق.

«موسۋلدى ازات ەتسىن-ەتپەسىن، ماعان بارىبىر. ەندى كەرى قايتپايمىن»، – دەدى ول.


دجەيمس ۆەريني 2012 جىلدان بەرى «National Geographic-كە» ماقالا جازىپ كەلەدى. ونىڭ كونگو شىعىسىنداعى سوعىس جايىندا جازعان العاشقى كەڭ كولەمدەگى ونلاين شىعارماسى 2014 جىلعى «رەپورتينگ» جۋرنالىنىڭ دجوردج پولك ماراپاتىن جەڭىپ الدى. مويسەس سامان «الەمدىك باسپا فوتوسى»، «جىل سۋرەتتەرى» جانە «شەتەل باسپا كلۋبى» سىيلىقتارىن الدى.

       

پىكىر جازۋ