.

«جانى سىرى» قازاق الماسى

نيۋتوننىڭ باسىنا تۇسكەن وسى بىر جۇماق جەمىسىنىڭ تۇپ وتانى قازاقستان ەكەنىن بىلەسىز بە؟

نيۋتوننىڭ باسىنا تۇسكەن وسى بىر جۇماق جەمىسىنىڭ تۇپ وتانى قازاقستان ەكەنىن بىلەسىز بە؟

ماتىن، فوتو: رايان بەلل

وتكەن كۇزدە ىلە الاتاۋىنداعى جابايى الما اعاشىنان بىر الما ۇزىپ الدىم، ول Malus sieversii (سيۆەرس الماسى)، ياعني جەتىلدىرىلگەن جابايى الما تۇقىمى بولاتىن. دامىن تاتىپ كورىپ ەدىم، قىشقىلتىم ەكەن. الماقۇمارلار مۇندايدى اعىلشىن تىلىندە «spitter»، ياعني «قىشقىل» دەيدى. بۇل الما ۋاشينگتون شتاتىنداعى ۇيىمنىڭ باعىنداعى تاپ-تاتتى فۋجي (Fuji) الماسىنان مۇلدە وزگەشە.

دامدەگى مۇنداي ايىرماشىلىق المانىڭ 2000 جىلدىق وڭدەۋدەن وتكەندىگىنە، ونىڭ ورتالىق ازييادان شىعىپ، ۇلى جىبەك جولى ارقىلى ەۋروپاعا، ودان ارى اتلانت مۇحيتىن اسىپ، امەريكاعا جەتكەندىگىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. ول تاسىمالداۋعا قولايلى، وڭايلىقپەن بۇزىلمايدى ارى نارلى (قابىعىمەن جەگەن كەزدە دارۋمەن مەن كالييدىڭ كۇندەلىكتى مولشەرىنەن 8% جوعارى). وسىعان قاراپ-اق جيھانگەزدەردىڭ المانى نەلىكتەن سونشالىق الىسقا ارىپ-اشىپ ارقالاعانىن تۇسىنۋ قيىن بولماس.

بىراق ول جول-جونەكەي بىر ماڭىزدى قاسيەتىنەن: گەنەتيكالىق الۋاندىعىنان ايىرىلىپ قالدى.

تۇپ تامىرى. «دۇنيەجۇزىندەگى الما اعاشتارىنىڭ كوبى «M.9» تەلىندىگىنە (rootstock) وتىر­عىزىلادى، – دەيدى اقش اۋىلشارۋا­شىلىعى دەپارتامەنتى اۋىلشارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ وسىمدىك گەنەتيگى گەنارو فازيو. – بۇلار – حىح عاسىردا وسكەن بىر تۇپ اعاشتىڭ كلونى».

«M.9-دا» جەمىس اعاشىن الاسارتادى نەمەسە ىقشامدايدى. «گالا»، «فۋجي» نەمەسە «بالقىزىل» دەگەن سۇرىپتار وتە بيىك بولىپ كەلەتىندىكتەن كۇتىپ-باپتاۋ قيىن. الايدا ولاردىڭ ساباعىن «M.9» تەلىندىگىنە تەلىسە، اعاش بۇرىنعى بوي-تۇرقىنىڭ ۇشتەن بىرىنە الاسارادى. وسىلاي وسىرىلگەن اعاشتىڭ بۇتاقتارى جيناقى بولادى دا، كۇن ساۋلەسى توسىلماي جاقسى وتەدى، ناتيجەسىندە بارلىق اعاش ساپالى جانە مول جەمىس بەرەدى. الاسا الما اعاشىنىڭ جەمىسىن جيناۋ دا وڭاي.

«M.9» دەگەن اتاۋ – اعىلشىنشا «Malling 9» دەگەن سوزدىڭ قىسقارتىلعان تۇرى. وسى تەلىندىك انگلييانىڭ كەنت گرافتىعىنداعى شىعىس ماليڭ زەرتتەۋ ستانساسىندا تىزىمگە الىنعان كەزدە «M.9» دەگەن ايدار تاعىلعان.

فازيونىڭ باسىن قاتتى قاتىرعان نارسە – قايتا وتىرعىزعاننان تۋىندايتىن دەرت. قاي جەردە بولسىن، ايتەۋىر، «M.9-دىڭ» ابدەن وزگەرگەن تۇقىمىنىڭ دانىن ەكسە بولدى، سول توپىراقتا الدە بىردەڭە پايدا بولىپ تەلىندىككە شابۋىل جاسايدى. مۇنىڭ سەبەبىن عالىمدار الى تولىق انىقتاي العان جوق.

«سيۆەرس الماسى بۇل پالەدەن اۋلاق، – دەيدى فازيو. – ولار مىڭداعان جىل بويى وز بەتىمەن قايتا-قايتا وسىپ كەلەدى، بىز ەندى وسى قاسيەتتى قالپىنا كەلتىرسەك دەيمىز».

قازاقستاننان شىققان. سيۆەرس الماسى ۇزاق ۋاقىت بويى كسرو-نىڭ تەمىر پەردەسىنىڭ ارتىنا جاسىرىلعان قۇپييا بولدى. بىراق كسرو قۇلاعاننان كەيىن اقش قازاقستان تاۋلارىنان جابايى الما ىزدەۋ ەكسپەديتسيياسىن قارجىلاندىردى. ەكسپەديتسيياشىلاردىڭ بىرى، فازيونىڭ USDA ARS-تەگى ىزباسارى فيل فورسلين ەدى. ول مىڭداعان تۇقىم الىپ كەلگەن بولاتىن. سول تۇقىمداردىڭ بىر بولىگى نيۋ يورك شتاتىنىڭ جەنەۆا قالاسىنداعى كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاجىريبەلىك باعىنا ەگىلدى.

1999 جىلى اقش-تىڭ «The New York Times» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالادا جانە The «Botany of Desire» اتتى كىتاپتا ميحايل پولان فورسليننىڭ ەڭبەگىنە پىكىر جازعان. وسى باسىلىمدار جارىق كورگەننەن كەيىن المانىڭ گەنوم تىزبەگىن انىقتاۋ جۇمىسى سيۆەرس الماسىنىڭ جەتىلدىرىلگەن المالاردىڭ توركىنى ەكەندىگىن راستادى.

سيۆەرس الماسى جايلى اقپاراتتى كەزىندە كسرو بيلىگى قىمتاپ ۇستادى. بۇگىندە الماتى وبلىسى اكىمدىگى ينتەنسيۆتى باق كولەمىن 2070 گا. جەتكىزىپ، 98،3 مىڭ توننا جەمىس-جيدەك ونىمىن الۋدى كوزدەپ وتىر.

سيۆەرس الماسى جايلى اقپاراتتى كەزىندە كسرو بيلىگى قىمتاپ ۇستادى. بۇگىندە الماتى وبلىسى اكىمدىگى ينتەنسيۆتى باق كولەمىن 2070 گا. جەتكىزىپ، 98،3 مىڭ توننا جەمىس-جيدەك ونىمىن الۋدى كوزدەپ وتىر.

«تابيعي جاۋىنان قورعانۋدا ادام بالاسىنا كىرىپتار بوپ قالعان زاماناۋي الما اعاشتارى وسىمدىكتەردى بۋدانداستىرۋ بارىسىندا ادامنىڭ ارتىق كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى»، – دەپ تۇجىرىمدايدى پولان.

بيىل فازيو كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ  زەرتتەۋ توبىنا مۇشە بولدى. بۇل توپ سيۆەرس الماسىن زەرتتەۋگە الىپ، الما تەلىندىكتەرىنىڭ ميكروبتىق دەڭگەيدە قالاي ارەكەت ەتەتىنىن تۇسىنۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويىپ وتىر. ولار بۇل جۇمىستار ۇلكەن ناتيجە بەرەدى دەگەن ۇمىتتە.

فازيو وز زەرتتەۋىندە بۇل ماسەلەنى شەشۋمەن عانا توقتاپ قالماي، سيۆەرس الماسى تەلىندىگىن جەتىلدىرۋ ارقىلى دەرتتى ەمدەۋدىڭ وڭتايلى جولىن تابۋدى ويلايدى. قازىر جۇمىسى ناتيجە بەرە باستادى. «بىز شىعىمى جاقسى 50 تۇپ كوشەت وتىرعىزدىق جانە ولاردى سىناقتان وتكىزىپ جاتىرمىز»، – دەيدى ول.

قازاقستانعا بارۋ – الما اۋەسقويلارى ۇشىن قاجىلىق ساپارعا بارۋمەن پارا-پار.

قازاقستانعا بارۋ – الما اۋەسقويلارى ۇشىن قاجىلىق ساپارعا بارۋمەن پارا-پار.

بۇل اعاشتاردى ول اۋىر سىناقتاردان وتكىزدى. اعاشتاردى الما شارۋاشىلىعى سالاسىندا كەزدەسەتىن ەڭ زيياندى جاندىكتەرگە تالاتىپ، ەڭ قاتەرلى دەرت تۇرلەرىمەن ازاپتادى. سيۆەرس بۋداندارى باكتەرييا كۇيىگى، تۇكتى الما بىتەسى، بالقاراعاي-الما شىرىتكىش زەڭى مەن كوك زەڭ سيياق­تى ىندەتتەرگە توتەپ بەرە الدى.

بىراق بۇل اعاشتار قايتا ەگۋ دەرتىنە قانداي قاۋقار تانىتا الادى؟ وسىنى انىقتاۋ ۇشىن فازيو بۇل تەلىندىكتەردى كوممەرتسييالىق ونەركاسىپ سالاسىندا زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ارىپتەستەرىنە تاراتىپ بەردى. ول جەردە بۇل تەلىندىكتەر قايتا ەگۋ دەرتىنە وڭاي شالدىعاتىن كونە باقتارعا وتىرعىزىلادى. كوممەرتسييا­لىق باقتارعا وتىرعىزۋ ۇشىن سيۆەرس كىرگىزىلگەن تەلىندىكتەردى اقش-تىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە، تىپتى قييانداعى جاڭا زەلانديياعا دا جىبەردى.

بىر-ەكى بۋىننان كەيىن فازيو وز سۇراعىنا جاۋاپ تابادى.

بۇدان 2 مىڭ جىل بۇرىن ىلە الاتاۋىنىڭ سيۆەرس الماسى ۇلى جىبەك جولىمەن – ەۋروپاعا، ودان ارى اتلانت مۇحيتى ارقىلى امەريكاعا جەتكەنىن اقش عالىمدارى دالەلدەپ شىقتى.

بۇدان 2 مىڭ جىل بۇرىن ىلە الاتاۋىنىڭ سيۆەرس الماسى ۇلى جىبەك جولىمەن – ەۋروپاعا، ودان ارى اتلانت مۇحيتى ارقىلى امەريكاعا جەتكەنىن اقش عالىمدارى دالەلدەپ شىقتى.

قازاق جەرىندەگى قاجىلىق. كوكتەمدە اسەم الماتىنىڭ جەلكە تۇسىنداعى بيىك تاۋ­لارعا شىقتىم. جابايى الما اعاشىن شەشەك اتقان كەزىندە كورگىم كەلدى. قازاقستانعا بارۋ – الما اۋەسقويلارى ۇشىن قاجىلىق ساپارعا بارۋمەن پارا-پار.

وسى وڭىردە بىرنەشە اتاسىنان بەرى الما وسىرۋمەن اينالىساتىن ارسەن رىسداۋلەتوۆ مەنى كولىگىمەن ىلە الاتاۋى ۇلتتىق ساياباعىنا اپاردى. تاۋ بوكتەرىن اشىق-كۇلگىن گۇلدەر كومكەرىپتى. فورسلين 1990 جىلدارى دال وسى جەردەن تۇقىم جيناعان. ول كەزدە بۇل تاۋ قورعاۋعا الىنباعان بولاتىن. الما اعاشتار وتالىپ، قالانى كەڭەيتۋ ۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتتى.

ىلە الاتاۋى ۇلتتىق ساياباعى 1996 جىلى قۇرىلدى. ونداعى ماقسات – الما باقتارىن قورعاۋ ارقىلى سانىن كوبەيتىپ، ونى حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ جوعالۋ قاۋپى تونگەن تۇرلەر قاتارىنان، ياعني قىزىل تىزىمنەن شىعارۋ.

الماتى وبلىسىنداعى 9 ىرى كوشەتتىكتەن جىلىنا 888،6 مىڭ دانا جەمىس-جيدەك كوشەتى وندىرىلەدى. ونىڭ ىشىندە 23،2 مىڭ دانا «سيۆەرس ۇرپاعى» اپورت كوشەتى بار.

الماتى وبلىسىنداعى 9 ىرى كوشەتتىكتەن جىلىنا 888،6 مىڭ دانا جەمىس-جيدەك كوشەتى وندىرىلەدى. ونىڭ ىشىندە 23،2 مىڭ دانا «سيۆەرس ۇرپاعى» اپورت كوشەتى بار.

تاۋدان تۇسكەننەن كەيىن رىسداۋلەتوۆ (سۋرەتتە) مەنى وزىنىڭ تۋعان اۋىلى تۇرگەنگە اپاردى. ول – بۇل جەردەگى ۇشىنشى بۋىن الما وسىرۋشى. بىز ونىڭ اتاسىنا امانداسا باردىق. ول كىسى وزدەرىنىڭ كەڭەس داۋىرىندەگى كولحوزدا سيۆەرسپەن بۋدانداستىرىلعان اپورت دەگەن الما وسىرگەنىن اڭگىمەلەدى. ول الما كسرو-دا كەڭىنەن وسىرىلگەن جانە سول كەزدەگى داستارقاننىڭ باستى دامى بولعان. عارىشكەرلەر عارىش ساپارىنان ورالىپ، قازاق جەرىنە تۇسكەندە ولارعا سىي-قۇرمەت رەتىندە اپورت بەرەتىن بولعان. مەن بىرەۋىن جەپ كوردىم. دامى تاتتىلەۋ ەكەن، بىراق سىلەكەيىڭدى شۇبىرتاتىن، شەكەرى مول «بالكۇتىرلەك» (Honey Crisp) سيياقتى ەرەكشە جەتىلدىرىلگەن سۇرىپتارعا ۇقسامايدى. الايدا لوندونداعى «لاڭحام» قوناقۇيىنىڭ كونديتەرى چەريش فيندەن بۇل المانى نە سەبەپتى ەرەكشە باعالايتىنىن ەندى تۇسىنگەندەي بولدىم.

بۇگىنگى كۇنى اپورت تۇقىمىنا جوعالۋ ­قاۋپى تونىپ تۇر. كەڭەستىك كەزەڭدەگى الما باقتار ەكونوميكالىق توقىراۋدىڭ قۇربانى بولدى. بۇل داعدارىس قازاق اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق سالاسىن تۇرالاتتى. اپورت باقتارى جويىلدى. سونىمەن بىرگە سيۆەرستىڭ گەنەتيكالىق الۋاندىعى دا جوعالدى. الما باقتارى جەكەشەلەندىرىلگەننەن كەيىن جاڭا قوجايىندار نارىقتا وتىمدى، تاۋار بولاتىن سۇرىپتاردى، ماسەلەن، «تاتتى التىن» (Golden Delicious) جانە «قىزىل تاتتى» (Red Delicious) سيياقتى سۇرىپتاردى اپورتتىڭ ورنىنا قايتا وتىرعىزدى.

رىسداۋلەتوۆ – اپورتتى قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالىپ جۇرگەندەردىڭ بىرى. المانى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قالالارداعى تۇتىنۋشىلارعا تىكەلەي ساتادى.

بىز رىسداۋلەتوۆتىڭ اكەسى جانە بىر تۋىسىنىڭ داستۇرلى باعىنا جاقىن جەرگە جاڭادان وتىر­عىزىلعان اعاشتاردى كوردىك. قاتارلاسا قونعان قالامشالاردىڭ اراسىنان وتىپ بارا جاتىپ، بۇل جەر الەمدىك الما شارۋاشىلىعىنىڭ تورابى ەكەنىن اڭعاردىم. الدىمىزدا رىسداۋلەتوۆتىڭ اپورتى، ار جاقتا ونىڭ وتباسى ساتۋمەن اينالىساتىن الماسى، ودان كەيىن، تاۋ ەتەگىندە جابايى سيۆەرس وسىپ تۇر. دال وسىنداي رەتپەن تىزىلگەن المالار. «نيۋتون ماياتنيگى نەمەسە بەسىگى» ويىنشىعىنداعى بىر-بىرىنە سوعىلىسىپ جاتقان شارلارعا ۇقسايدى.

عاجاپ! وسى ويىنشىقپەن اتتاس كىسى گراۆيتاتسييانى باسىنا الما تۇسكەننەن كەيىن بايقاعان عوي. كەيدە عىلىم سۇراعىنا جاۋاپ كوز الدىمىزدا تۇرادى. بىزگە تەك ونى كورۋ نەمەسە دامىن تاتۋ عانا قالادى.

ايتپاقشى، نيۋتوننىڭ باسىنا قاي الما قۇلاپ تۇسكەنىن بىلەسىز بە؟ ول «كەنت گۇلى» (Flower of Kent)، انگليياداعى ماليڭ باقشاسىندا، «م.9» تەلىندىگىنە جاقىن ماڭايدا كلوندالعان. ودان بەرى، 450 جىل ىشىندە بىزدىڭ گراۆيتاتسييا تۋرالى بىلىمىمىز كوپ تولىقتى. ال بىزدى ونى تۇسىنۋگە جەتەلەگەن جەمىس الى سول كۇيىندە تۇر.


DKP_4932-copy

رايان بەللNational Geographic جۋرنالىنىڭ تىلشىسى، فۋلبرايت گرانتى يەگەرى. ونىڭ قازاقستانعا ساپارى جايىنداعى باسقا دا سۋرەتتەرىن وزىنىڭ جەكە سايتىنان جانە Instagramنان كورە الاسىز.

فوتو: داۋلەت سەيداعالي

       

پىكىر جازۋ