.

تابيعاتتىڭ تارتۋى – اۋليەاعاش

جەتىسۋ جەرىندە جۋاندىعىنا بەس ادامنىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتەتىن، جەتى عاسىردان بەرى وسىپ تۇرعان الىپ اعاش بار.  كۇللى حالىق ول اعاشتى «اۋليە اعاش» دەپ اتايدى.

ەل ىشىندە اعاشقا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن بولعان وقيعالار جيى ايتىلادى. دەندرولوگ ماماندار بۇل اعاشقا عىلىمي انىقتاما بەرمەسە دە، ونىڭ كادىگىمگى قاراعاش ەكەنى مالىم. جانە ونىڭ جاسى ەل ايتىپ جۇرگەندەي 700 ەمەس، 750 جىلدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان، قازىردە ماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ اۋليە اعاش تۋرالى مىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتىرەدى: «اعاش جايىندا العاش رەت 1757 جىلى قىتاي يمپەراتورى تسيان لۋن سوز ەتكەن. ول وزىنىڭ جازعى رەزيدەنتسيياسىندا نۇرالى سۇلتان باستاعان قازاقتىڭ 11 ەلشىسىن قابىلداپ، ۇزاق اڭگىمەلەسكەن ەكەن. سوندا يمپەراتور قازاق ەلشىلەرىنەن: «بىزدىڭ ادامدار سىزدەردىڭ جەرلەرىڭىزدە كولەڭكەسىنە 50 اتتى ادام سىيىپ كەتەتىن، 500 جىلدان وسىپ تۇرعان الىپ اعاش بار دەپ ايتىپ كەلدى. سول راس پا؟» دەپ سۇراعاندا قازاق ەلشىلەرى ونداي اعاشتىڭ جەتىسۋ جەرىندە راسىمەن بار ەكەنىن، بىراق ولار بۇل ساپاردا التاي ارقىلى كەلگەنىن ايتادى.

قۋانىش سۇلتانوۆتىڭ مالىمەتىنشە، قازاق ەلىنە قاتىستى بۇدان باسقا دا دەرەكتەردى جازۋشى، جۋرناليست قويشىعارا سالعارا جەتەكشىلىك ەتكەن عالىمدار وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قحر مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن جازىپ الىپتى.

الماتى وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان ەكسپەديتسيياسى كەزىندە بىزدىڭ شىعارماشىلىق توپتىڭ دا  اۋليەاعاشقا سوقپاي كەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. «National Geographic قازاقستان» جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قاسيەتتى جەرگە ەكسپەديتسييانىڭ تەك بەسىنشى كۇنى كەشقۇرىم ۋاقىتتا تابان تىرەدى. وندا بىزدى شىراقشىنىڭ قىزى قارسى الىپ، اناسىنىڭ سالدەن كەيىن كەلەتىنىن ايتتى. شىراقشى رايا نۇرجاپارقىزى ۇيىنە كەلگەن بويدا قاسيەتتى اعاش تۋرالى بار كورگەن-بىلگەنىمەن بولىسىپ، بىزگە اعاشتىڭ باسىنا بارۋ تارتىبىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن تۇسىندىرىپ بەردى.

بۇگىندە الىپ اعاشتىڭ اينالاسى تولىقتاي قورشالعان، تاۋ ەتىپ كەلۋشىلەرگە ارناپ سالىنعان وز قوناقجايى، اسحاناسى بار. اۋليەاعاشتىڭ قالىڭ ەلدىڭ نازارىن وزىنە اۋداراتىنداي، ارى «اۋليە» اتاناتىنداي قانداي قاسيەتى بار دەسەڭىز، مىنا اڭىز-اڭگىمەلەرگە نازار اۋدارىڭىز. ەستە جوق ەسكى زامانداردا قۇدايدىڭ جەتى سۇيىكتى قۇلى مەككەگە ساپارلاپ بارا جاتىپ، وسى جەرگە ايالداعان. سولاردىڭ ىشىندە شاماشۇرىپ دەگەن اۋليە جاتار الدىندا قولىنداعى اساتاياعىن جەرگە قاداپ قويادى. تاڭەرتەڭ قاراسا الگى تاياققا جان بىتىپ، تامىرىن تەرەڭگە تارتقان، جاپىراعى جايقالىپ تۇرعانىن كورەدى. سول كەزدە جاراتقاننىڭ شەكسىز قۇدىرەتىنە سانسىز ماداق ايتۋىن توقتاتپاعان شاماشۇرىپتىڭ جۇرەگiنە «تيمە، وسە بەرسiن!» دەپ ايان بەرىلگەن دەسەدى. سودان باستاپ شاماشۇرىپ بابا مەككەگە جەتكەنشە جەتى جەرگە اساتاياق قاداپ كەتىپ وتىرعان. قاسيەتى ارتقان مۇنداي اعاش دال قازىر الەمنىڭ ۇش ەلىندە بار. ونىڭ بىرى – مەككەدە، ەكىنشىسى – قىتاي ەلىندە، ال ۇشىنشىسى وسى.

ال بۇل ومىردە بولعان وقيعا. 1941 قازىرگى اۋليەاعاش اۋىلىنا قىرىق شاقتى وتباسى سىرتتان كەلىپ قونىستانادى. اۋىل ادامدارىنىڭ: «كيەلى اعاشقا تيمەڭدەر، قاھارىنا ۇشىرايسىڭدار!» دەگەن ەسكەرتپەسىن ەلەمەگەن بىر جىگىت اعاشتىڭ بۇتاقتارىن كەسىپ، ۇيىنە اكەلەدى. اعاشتى اكەلگەن تۇنى بىر وتباسىنىڭ سەگىز بىردەي مۇشەسى بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولىپتى. سول كۇننەن باستاپ، ول اعاشتىڭ تەگىن اعاش ەمەس ەكەنى، بويىندا قانداي دا بىر ميستيكالىق كۇشتىڭ بارى دۇيىم جۇرتقا لەزدە تاراپ كەتەدى. «وسىدان 4-5 جىل بۇرىن سال اۋرۋىنا شالدىققان كەلىنشەك اعاشتىڭ ساياسىنا تۇنەپ شىعىپ، وز اياعىمەن جۇرىپ كەتكەنىن، 8 جاسار مىلقاۋ قىزدىڭ سويلەي باستاعانىن وز كوزىممەن كوردىم. وزىم دە جىلعا جۋىق توسەك تارتىپ جاتىپ قالعانىمدا وسى جەرگە كەلە سالا اياعىمنان تىك تۇرىپ كەتكەنىمدى نەسىنە جاسىرايىن، – دەيدى رايا نۇرجاپارقىزى. – وسىنداي وقيعالاردى ەستىگەن حالىقتىڭ مۇندا كۇن قۇرعاتپاي كەلۋى زاڭدىلىق».

قالىڭ اعاشتىڭ قۇشاعىنا ەنگەن ساتتە بويىڭىزدى ەرەكشە سەرگەكتىك بيلەپ، ول جەردىڭ ەنەرگەتيكاسى وتە كۇشتى ەكەنى بىردەن سەزەسىز. جانە ونداعى جاس اعاشتاردىڭ بارلىعى، قاي باعىتتا وسپەسىن قارانارداي جايعاسقان الىپ اعاشقا يىلىپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ساياباقتى بىزگە وزى ارالاتىپ، ار اعاشتى جەكە جەكە تانىستىرعان رايا اپاي: «بۇل اعاشتاردىڭ بارلىعى اۋليەاعاشتىڭ وز تامىرىنان تاراعان. دىڭگەگى بىر، بۇتاقتارى بولەك بولەك مىنا جەتى اعاشتى بىز «جەتى اعايىندى»، ال مىنانى «بوزبالا مەن بويجەتكەن» دەپ اتايمىز ۇزاق ۋاقىت بالا سۇيە الماي جۇرگەن كەلىنشەكتەر ىرىمداپ وسى اعاشتىڭ اراسىنان وتىپ جاتادى»، – دەدى.

بۇل اعاشتىڭ تاعى بىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ قۇرعاپ قالعان بۇتاقتارى ارادا بىرشاما ۋاقىت وتكەننەن كەيىن دە قايتا جاپىراق جايا بەرەدى.

«كەيبىر تۋريستەر اعاشتى سۋرەتكە تۇسىرە باستاسا بولدى قولدارىنداعى اپپاراتتارى ىستەن شىعىپ قالا بەرەتىنىنە بىرنەشە مارتە كۋا بولدىم، – دەگەن رايا نۇرجاپارقىزىنىڭ سوزىنەن كەيىن بىز دە تۇسىرگەن فوتوسۋرەتتەرىمىزدى تۇگەندەۋگە كىرىستىك. قاراساق، بارلىعى ساقتاۋلى، ورىن ورنىندا تۇر ەكەن. بىز مۇنى جاقسىلىققا جورىپ، كەلەسى نىسانعا تارتىپ وتىردىق.

توپ مۇشەلەرى اۋليەاعاش اۋماعىنان شىعۋعا بەت العاندا اعاشتىڭ قۋىسىنان جاڭا تۋعان سەگىز كۇشىكتى كورىپ قالىپ، سولاردىڭ بىرەۋىن سۋرەتكە تارتىپ الدى.

جەر بەتىندە جان-جانۋارلار سەكىلدى اعاشتار اراسىندا دا وزىنىڭ مەجەلى جاسىنان ارتىق ومىر سۇرەتىندەرى كەزدەسىپ قالىپ جاتادى. «مەنىمشە بۇل اعاشتىڭ ۇزاق جىلدار بويى وسىپ تۇرۋىنا ونداعى توپىراقتىڭ قۇرامى مەن جەر استى سۋىنىڭ اسەرى بار بولسا كەرەك، – دەيدى قازاق  ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ورمان، جەر رەسۋرستارى جانە فيتوسانيتارييا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى، پروفەسسور مايا شابالينا. – الايدا قازاقستاندا ول اعاشتى ارنايى زەرتتەگەن ەشكىم جوق».

اتى اڭىزعا اينالعان الىپ بايرەتەك ورنالاسقان پانفيلوۆ اۋدانىندا اتاۋى اعاشپەن بايلانىستى – «قىزىلاعاش»، «كەرىماعاش»، «كوكتال»، «قاراتال» سىندى ەلدىمەكەندەر جيى ۇشىراسادى.

اۆتورى: داۋرەن قۇدايبەرگەن

فوتو: ەربولات شادراحوۆ، ەكپىن حاسەنجان

       

پىكىر جازۋ