.

لاۆا لاپىلى

گاۆايدىڭ ۇلكەن ارالىنداعى كيلاۋەا جانارتاۋىنىڭ اتقىلاۋىنان لاۆا وزەن بولىپ اقتى. وت-وزەن ەسكى تارامداردى باسا اعىپ وتىرىپ، جەراستى جولدارىنا قوسىلاتىن جاڭا جولدار تۇزەدى.
سي دجەي كەيل

جانارتاۋلاردىڭ عاسىرلار بويى اتقىلاۋى ناتيجەسىندە ارالدار استىندا جاسىرىن قۋىستار پايدا بولعان.

اۆتور: دجوشۋا فوەر فوتو: كارستەن پيتەر

بىرنەشە جىل بۇرىن تاجىريبەلى سپەلەولوگتار پيتەر جانە ەنن بوستەدتەر تۋعان ولكەلەرى گاۆاي ۇلكەن ارالىنداعى گاۆاييان-وۋشەن-ۆيۋ ماڭىن كولىكپەن ارالاپ جۇرىپ جول جيەگىنەن كىشكەنتاي شۇڭقىر بايقايدى.

ەنى بىر مەترگە جەتپەيتىن قۋىس ولاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعاندىقتان كولىكتەرىن جول جيەگىنە قويىپ، ىشىنە ۇڭىلەدى.

«بىر-ەكى ساعات بوس ۋاقىتىمىز بولعاندىقتان، ونى زەرتتەي باستادىق. كۇتپەگەن جەردەن شيىر جولدارعا تاپ بولدىق»، – دەدى پيتەر. ول ساندىق كارتاعا «پۋكانى»، ياعني ۇڭگىر اۋزىن بەلگىلەپ قويىپ، ونىڭ قايدا اپاراتىنىن كورۋ ۇشىن جەر يەسىنىڭ رۇقساتىمەن كەيىنىرەك قايتا ورالۋعا بەكىندىك.

گاۆاييان-وۋشەن-ۆيۋ قالاشىعى اۋەدەن ماۋن-لوا جانارتاۋىن كومكەرگەن اسفالت توسەمەسىندەي كورىنەدى. 264 شارشى شاقىرىم اۋماقتى الاتىن قيىلىسقان كوشەلەردە 4500 ادام تۇرادى. وياۋ جانارتاۋ ماڭىنا ۇي سالۋ پاتالوگييالىق وپتيميستكە عانا تان قاسيەت دەپ ويلايتىن شىعارسىزدار. دەسەك تە، سوڭعى 20 جىلدا وۋشەن-ۆيۋ الىس-جاقىن شەتەلدەن سپەلەولوگتار جينالاتىن جەرگە اينالدى. ولار قالا استىنداعى 5-تەن 25 مەترگە دەيىنگى تەرەڭدىكتە ورنالاسقان لاۆا ۇڭگىرلەرى جەلىسىن زەرتتەۋ ۇشىن اعىلادى.

دجوشۋا فوەر 64 شاقىرىمنان اساتىن الەمدەگى ەڭ ۇزىن لاۆا تارامى – كازۋمۋرانى زەرتتەۋدە. ونىڭ كەدىر-بۇدىر قابىرعالارى شامامەن 600 جىل بۇرىنعى اتقىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان.

ۇڭگىر جاساۋدىڭ ەكى جولى بار: جىلدام جانە باياۋ. الەمنىڭ ەڭ كەسكىندى ۇڭگىرلەرىنىڭ كوبى ميلليونداعان جىل بويى ۇزدىكسىز تامشىلاۋدان جانە قىشقىل سۋدان تۇزەلەتىن ەرىگىش اكتاستىڭ اعۋىنان پايدا بولعان.

كەرىسىنشە لاۆا تارامدارى اتاۋىمەن كەڭىنەن بەلگىلى ۇڭگىرلەر جەر قويناۋىنىڭ اتقىلاۋىنان گەولوگييالىق تۇرعىدا قاس قاعىم ساتكە تەڭ بىر-ەكى جىلدا، كەيدە بىرنەشە اپتادا-اق قۇرالادى.

گاۆاي لاۆا تارامدارىنىڭ كوبى pahoehoe – «تولقىندى لاۆا» دەپ اتالاتىن شاربات تارىزدى اعىننان پايدا بولعان. جانارتاۋدان تومەن اققان لاۆا جەر بەتىندە اۋا اسەرىمەن سۋىپ، تەرى تارىزدەس يىلگىش سىرتقى قابات تۇزەي وتىرىپ قاتادى. وسى ۇرىلگەن قابىقشا استىندا اققان لاۆانىڭ اسەرىنەن جەر بەدەرى ەروزيياعا ۇشىرايدى جانە جەراستى تۋننەلدەرى پايدا بولادى. ەندى اۋادان وقشاۋلانعان ىستىق لاۆا كەدەرگىسىز، كوبىنە بىرنەشە شاقىرىمعا دەيىن اعادى. اتقىلاۋ باسىلىپ، كانالداردان لاۆانىڭ سوڭعى ەرىگەن ماسساسى اعىپ وتكەننەن كەيىن قۇبىر جۇيەسىنە ۇقساس ۇش ولشەمدى «كۇلكى ۇيى» پايدا بولادى.

الەمدە گاۆاي ارالدارىنداعىداي قولجەتىمدىلىگى سونشالىق كوپ لاۆا تارامدارى بار جەر جوق شىعار، سىرا. ولاردى زەرتتەۋدە وۋشەن-ۆيۋ قالاسىنداي «قازىنالى» ايماق تا كەزدەسە بەرمەيتىنى انىق.

1990 جىلدارى بوستەدتار الەمدەگى ەڭ ادەمى ۇڭگىرلەردىڭ بىرى بولىپ سانالاتىن ۇزىندىعى 222 شاقىرىم Lechuguilla ۇڭگىرىن تاپقان توپتىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى بولاتىن. بۇگىن ولار – تىنىمسىز جۇمىس ىستەيتىن 60 جاس شاماسىنداعى ساۋساقپەن سانارلىق تاجىريبەلى سپەوەلوگتار قاتارىندا جانە وۋشەن-ۆيۋ قالاسىنىڭ تۇراقتى تۇرعىندارى. وزدەرىنىڭ ايتۋىنشا، ولار بۇرىنعىعا قاراعاندا، بۇگىندە ۇڭگىر زەرتتەۋمەن اناعۇرلىم كوبىرەك اينالىسۋدا. ەكەۋى جەر استىندا 200 كۇننەن استام ۋاقىتىن وتكىزگەن.

پيتەر مەن ەنن جاڭا تاپقان «پۋكانى» زەتتەۋ ۇشىن مەنى، قىسىن وۋشەن-ۆيۋدە وتكىزەتىن سپەلەولوگتار دون جانە بارب كۋنامي جۇبىن الگى جەرگە الىپ كەلدى. 64 جاستاعى دون 10 جىل بويى مامونت ۇڭگىرىندە جول كورسەتۋشى بولعان جانە سولتۇستىك امەريكادا تەرەڭدىگى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعان مەكسيكانىڭ واحاكا ۇڭگىرىنىڭ كارتاسىن كەڭەيتۋگە كومەكتەسىپ، اتى اڭىزعا اينالعان ەكسپەديتسييادا 18 قىستى وتكىزگەن.

بىز كاسكا، ماڭدايشام جانە شىنتاعىمىز بەن تىزەمىزگە قورعاۋىش قالقانشا كيىپ، شۇڭقىر ىشىنە ارقانمەن باياۋ تۇسەمىز جانە كارتادا بەلگىلەنگەن شەڭبەرى بىر مەترگە جەتپەيتىن دالىزبەن جۇز مەتردەي ەڭبەكتەيمىز. عاسىرلار بۇرىن وسى ۇڭگىرمەن لاۆا اققان.

شىم-شىتىرىق ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن گاۆايانىڭ لاۆا تارامدارى باسقا عالامشارعا تيەسىلى ىسپەتتى. ستالاكتيتتەرگە ۇقسايتىن لاۆا اعىندىلارىنىڭ قاتقان كورىكتى بەينەسى قابىرعالار مەن توبەدەن ەنتەلەپ، اكۋلانىڭ وتكىر تىسىنەن باستاپ بۇدىر ارى جابىسقاق سۇمبىگە دەيىنگى تىلسىم پىشىندەرگە ەنگەن. گاز اسەرىنەن سىعىلعان ۇزىن بوس قۋىستى تۇتىكشەلەر ۇڭگىر سۋىعان كەزدە توبەدەن تومەن قاراي شوعىرلانا سالبىراپ قالعان. ۇڭگىردىڭ كۇمىس، ماگنەزيوفەرريتتى اينەكتەي داقتارى قابىرشاقتانعان بوياۋعا ۇقسايدى. باسقا جەرلەرىندە جۇقا گيپس قاباتى قابىرعالاردى اشىق اق تۇسكە بويايدى.

1800 جىلدان بەرى ۇلكەن ارالداعى بەس جانارتاۋدان تەك كيلاۋەا، ماۋنا-لوا جانە حۋالالاي عانا اتقىلاعان. كيلاۋەا جانارتاۋىنىڭ پۋۋ ووسى 1983 ج. بەرى «وياۋ».

مەتتيۋ ۆ. چۆاستيك، NGM قىزمەتكەرى دەرەكوزدەر: گقبش گاۆايلىق جانارتاۋ وبسەرۆاتوريياسى; ۇلتتىق قىزمەت پاركى

توبەسى 30 سم-گە جەتپەيتىن كەدىر-بۇدىرى وتكىر جەر قيىلىسىندا بىزدىڭ اسكەرشە ەڭبەكتەگەن جۇرىسىمىز اياقتالدى. «بۇل – بىزدىڭ كوڭىل كوتەرۋ يدەيامىز»، – دەيدى پيتەر. بۇل ۋاقىتتا بىز العا قاراي ىشىمىزبەن جاتىپ، ادام سەنگىسىز تار جولمەن جىلجىپ كەلەمىز، وتكىر سۇڭگىلەردەن فۋتبولكامنىڭ دالا-دالاسى شىقتى. وتكەلدىڭ تارلىعى سونداي شلەمدەرىمىزدىڭ وزى سىيماي قالادى، سوندىقتان ولاردى شەشىپ اپ، قاراڭعىدا العا قاراي تىرباڭدايمىز.

دەنەمىزگە تۇسكەن سىزاتتار، كوگەرگەن جەرىمىز بەن جىرتىلعان كيىمدەرىمىزدىڭ وتەمى – كيپەكا كانواينا كارتاسىنا قوسىلاتىن 47،06 مەترلىك جاڭا ۇڭگىر. بۇل سونشالىق ۇلكەن تابىس بولماسا دا، كارتامىزدى بەستەن جەتى شاقىرىمعا دەيىن ۇزارتتى. جۋىقتا كانواينا الەمدەگى زەرتتەلگەن لاۆا تارامدار جۇيەسىنىڭ ەڭ ۇزىنىنا اينالۋى دا مۇمكىن.

كانواينا جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى دەرەكتەرىن الماستىراتىنداي كورىنەتىن ۇڭگىر ۇلكەن ارالدىڭ باسقا جاعىندا ورنالاسقان. ول كيلاۋەا اتالاتىن باسقا جانارتاۋدىڭ اتقىلاۋىنان كەيىن XV عاسىردا پايدا بولعانعا ۇقسايدى. قازىرگى تاڭدا كارتادا بەلگىلەنگەن ەڭ ۇزىن جانە ەڭ تەرەڭ لاۆا تارامى – 64 شاقىرىمنان اساتىن كازۋمۋرا. ونىڭ جانارتاۋدان جاعالاۋ ماڭىنداعى تۇبىنە دەيىنگى ارالىعى – 1101 مەتر.

ۇلكەن وزەننىڭ ساعاسى سەكىلدى قوسىلاتىن بىرنەشە پارالەل يمەك جولداردان تۇراتىن كانواينا جۇيەسىنە قاراعاندا كازۋمۋرا – ۇزىن، تىكە سوزىلعان تۋننەلدىڭ بىرى، ونىڭ كەيبىر جەرىنىڭ كەڭدىگى مەن بيىكتىگى 18 مەتردەن استام. بۇل جەردەن مەترو پويىزىن وتكىزۋگە بولادى. كازۋمۋرانىڭ كەۋەك كورىنىسىنە قاراماستان ونىڭ باسىنان اياعىنا دەيىنگى ارالىقتى زەرتتەيتىن ەكسپەديتسييا العاش رەت 1995 جىلى جاسالىپ، ەكى كۇندە اياقتالعان.

«بۇل – ۇلتتىق بايلىق، سوعان قاراماستان ۇڭگىردىڭ دال ۇستىندە تۇرىپ بۇل تۋرالى الى كۇنگە دەيىن بىلمەيتىن ادامدار دا بار ارالدا»، – دەيدى كازۋمۋرا تارامدارىنا ساياحات جۇرگىزەتىن جەكەمەنشىك جەر تەلىمىنىڭ يەسى گارري شيك.

ۇلكەن ارالدىڭ لاۆا تارامدارىندا ۇنسىزدىك زاڭى ۇستەمدىك ەتەتىن سەكىلدى. كوپتەگەن سپەلەولوگ وزدەرى تاپقان ورىنداردى باسقا ادامداردىڭ بىلمەگەنىن قالايدى. بوستەدتار 2003 جىلدان باستاپ كارتاسىن جاساپ كەلە جاتقان مانۋ نۋي دەپ اتالاتىن ۇڭگىرگە مەنى مىناداي شارتپەن شاقىردى: ونىڭ دال ورنىن «National Geographic-كە» كورسەتپەيمىن، بىراق ول ارالدىڭ ماۋنو-لوا جانە كيلاۋەادان كەيىنگى ۇشىنشى بەلسەندى حۋالالاي جانارتاۋىنىڭ اتقىلاۋىنان پايدا بولعانىن ايتۋىما رۇقسات.

مانۋ نۋي، نەگىزىنەن الىپ قاراعاندا، ارالدىڭ مارجانى سانالادى. ورتاشا ەڭىسى 15،7 گرادۋس ۇڭگىر – گاۆايداعى ەڭ قۇلامالى لاۆا تارامدارىنىڭ بىرى، ونىڭ سيپاتى تاڭداي قاقتىرادى. جەكەمەنشىك جەردەگى ۇڭگىرگە «پۋكا» ارقىلى كىرگەننەن كەيىن باۋرايمەن جوعارى جۇرە وتىرىپ، ەرتەگىدەگىدەي تاڭعاجايىپ دالىزگە بەت الامىز. شوكولاد، جەرجاڭعاق مايى، شيە جانە سارىگۇل تۇستەس تامشىلارى «سورعالاعان» قابىرعالار تارتىمدى كورىنەتىنى سونداي، ونى ۇنەمى جالاعىم كەلىپ تۇرادى. بوستەدتەر شىتىرمان وقيعالاردى ىزدەۋشىلەردىڭ وسىنداي بىرەگەي قۇرىلىمدى بۇلدىرمەۋلەرىن قامتاماسىز ەتۋگە اسا مان بەرەدى. لاۆانىڭ قاتقان تامشىلارى نازىك كەلەدى، قولىڭدى ابايسىزدا الدەبىر جەرگە قاتە قويۋدىڭ وزى ۇڭگىردىڭ پىشىنىن ماڭگىگە بۇلدىرۋى مۇمكىن. شيك كازۋمۋرانىڭ قۇلاعان بولىكتەرىن سۋپەرجەلىممەن قايتا جاپسىرىپ، ۇڭگىردىڭ بىرنەشە شاقىرىمىن مۇقييات قاراپ وتكەن.

كيپەكا كانواينانىڭ ۇش تارامعا بولىنەتىن اۋماعى سپەلەولوگتار تەرەڭىرەك «سۇڭگىگەن» سايىن تارىلا بەرەدى. لاۆا جارتاستارىن زەرتتەۋ قاۋىپتى بولۋى مۇمكىن. «تەكستۋراسى كيىمدى جىرتىپ، تەرىنى كەسەتىن ىلگەككە ۇقسايدى»، – دەيدى زەرتتەۋشىلەر. مۇندا توبەدەن دە تونەتىن قاۋىپ بار: وتكىر سۇڭگىلەر ۇزىلىپ تۇسۋى مۇمكىن.

ادەتتەگى تابيعي قۇبىلىس — لاۆا سۇڭگىلەرى توبەدەگى گازدىڭ ۇلكەن قىسىمىمەن سىعىلىپ شىعادى، سودان كەيىن تامشىلاپ سۋيدى. مانۋ نۋي ۇڭگىرىندەگى جابىسقاق كورىنەتىن تاس قابىرعا لاۆا حيميياسى وزگەرە باستاعان جانە لاۆا قۇرامىنداعى تەمىر تۇرلى مينەرالدارعا توتىققان كەزدە پايدا بولعان. گاۆاي لاۆا ۇڭگىرلەرىندە قول تيمەگەن تۇششى سۋ باسسەيىندەرى سيرەك كەزدەسەدى. ولار تارتىمدى كورىنەدى، بىراق زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، دايۆەرلەر بۇرالاڭ جولداردا شاتاسىپ نەمەسە كەپتەلىپ قالۋى، قۇلاعان تاستار استىندا قالىپ قويۋى نەمەسە اۋا جەتپەي، تۇنشىعىپ قالۋى دا مۇمكىن.

«بىز وسى ۇڭگىرلەردىڭ ەكوجۇيەسىن الى تولىق تۇسىنبەيمىز، سوندىقتان ولارعا ادامداردىڭ كىرگەنىن قالامايمىز. شىنى سول، ەگەر ادامدار بۇل ورىنداردى بىلسە، بۇل ۇڭگىرگە ­قاۋىپ تونەدى»، – دەيدى گاۆاي ارالدارىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى مەن جابايى تابيعات بولىمىنىڭ قىزمەتكەرى لايمان پەرري.

كوپتەگەن تۇرعىلىقتى گاۆايلىقتار ۇڭگىر تارامدارىن «كاپۋ» نەمەسە كيەلى ورىن دەپ سانايدى، ويتكەنى ەرتەدە بۇل جەرلەر مايىت جەرلەۋ ۇشىن جيى قولدانىلعان. گاۆاي داستۇرى بويىنشا سۇيەكتەردە ادام ماناسى نەمەسە رۋحاني ەنەرگيياسى بولادى جانە ولاردى ورىنسىز مازالاماعان جون.

جەرلەۋ ۇڭگىرىنىڭ ۇستىنە قۇرىلىس جۇرگىزۋگە تىرىسقان جوبالاۋشىلارمەن كۇرەسۋگە ومىرىن ارناعان 31 جاستاعى كەوني الۆارەستىڭ ايتۋىنشا، ادام سۇيەكتەرى ارقىلى بارلىق ۇڭگىر جۇيەسى «كاپۋعا»، ياعني قاسيەتتى مەكەنگە اينالادى-مىس. «بىزدىڭ ۇڭگىرلەر كيەلى جانە ول قورلانباۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز»، – دەيدى ول ماعان.

جەرگىلىكتى ساراپشى ۇلكەن ارالداعى ەكى ۇڭگىردىڭ بىرەۋىندە ارحەولوگييالىق ارتەفاكتىلەردىڭ وزىندىك تۇرلەرى بار دەپ توپشىلايدى. اسىرەسە، ارالدىڭ قۇرعاق جەلدى جاعىندا تۇششى سۋ تاپشى، ال ونى تابۋدىڭ تاماشا ورنى – لاۆا تارامدارى. كانواينا اۋزىنان مىڭداعان مەتر تەرەڭدە لۋمبانگ قالدىقتارى جانە تامشىلاعان سۋدى جيناۋ­عا قولدانىلاتىن، كەڭ جايىلعان قاۋاق سيياقتى ۇيىندى ساقينالارى جيى كەزدەسەدى. دون كۋنس پەن پيتەر بوستەد «شىتىرمان وقيعا مەن زەرتتەۋ ەكەۋى ەكى بولەك» دەگەن پىكىردى قاتاڭ ۇستانادى.

«تەرەڭ تەڭىز، شەكسىز عارىش جانە ۇڭگىرلەر: ولار الى تولىق زەرتتەلمەگەن»، – دەيدى كۋنس. از قاراجاتپەن سىز ادام باسپاعان ورىنعا بارا الاسىز جانە جاڭا بىر نارسەنى اشىپ تاريحتا ونى كورگەن بىرىنشى ادام بولىپ قالۋعا مۇمكىندىگىڭىز بار.

بوستەد وزىنىڭ ادامدى ابدىراتقان سۋبەكتيۆتى ويىن بىلدىردى: «بۇل جەر وتە تار، – دەيدى ول، – ودان وتۋ ۇشىن دەمىمدى تولىق شىعارۋىم قاجەت». وسى جەردە ول ۇڭگىردىڭ قايدا اپاراتىنىن انىقتاۋ ۇشىن بىزدى جالعىز تاستاپ كەتتى.

بىر كەزدە سىنعان تاستاردىڭ ۇيىندىسىنە جەتتىك. ولاردىڭ اۋىرلىعى سونداي ەتپەتتەلگەن كۇيىمىزدە جىلجىتۋعا كەلمەيدى. باستاما ازىرگە وسى جەردە اياقتالادى، بىراق بەتىمىزدى اي̆مالاعان سالقىن سامال جەل تەك بىر نارسەنى بىلدىرەدى: ارعى جاقتا زەرتتەلۋى قاجەت جاڭا ۇڭگىر بار.

كيلاۋەا جانارتاۋىنان تارامدار ارقىلى اققان لاۆانىڭ بارار جەرى – تىنىق مۇحيتى. ۇدايى وزگەرىستەگى لاندشافتتىڭ كوبى جۇمباق: زەرتتەۋشىلەر گاۆاي لاۆا تارامدارىنىڭ شامامەن 10 پايىزىن كارتاعا تۇسىرگەنىن ايتتى.

دۋگ پەررين


دج. فوەر NG-گە 2015 جىلى دەلفين اقىلدىلىعى تۋرالى ماقالا جازعان ەدى. ال ك. پيتەردىڭ كونگودا تۇسىرگەن نيراگونگا جانارتاۋىنىڭ سۋرەتتەرى 2011 جىلى ساۋىردە جارييالاندى.

       

پىكىر جازۋ