.

كەربەز كەرقۇلان

قازاقتار «كەرقۇلان» دەيتىن پرجەۆالسكيي جىلقىسى – بىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ساقتالىپ قالعان جابايى جىلقىلاردىڭ تۇقىمداسىنا جاتقىزىلادى. ەرتەرەكتە بۇل جانۋار تيان-شان تاۋلارىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى بولىگىندە، ىلە مەن قاراتال وزەندەرىنىڭ ارالىعىندا جانە ەرتىس وڭىرىندە ومىر سۇرگەندىگى جونىندە دە تاريحي دەرەكتەر بار. ول جانۋار سونداي-اق قىتاي جەرىنىڭ شىعىس ايماقتارى مەن التاي تاۋلارىنىڭ موڭعوليياعا قارايتىن بولىگىن جايلاعان. كەيىنگى 50 جىلدا تۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى تابيعي اۋماعىنان جويىلىپ كەتكەن بۇل جانۋار حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ قورعاۋىنا الىنعان. ولاردى قازىر ەۋروپا مەن ازيياداعى كەيبىر ەلدەردىڭ زووباقتارى مەن تابيعي قورىقتارىنان عانا كەزدەستىرۋگە بولادى. ول ەلدەردىڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار.

ەلىمىزدەگى «التىنەمەل» ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورى ەدىل قۋانىشتىڭ ايتۋىنشا، التىنەمەلدەگى العاشقى ۇش باس كەرقۇلان 2003 جىلى گەرمانيياداعى زووباقتاردىڭ بىرىنەن اكەلىنگەن. «قازىر ولاردىڭ سانى 12-گە جەتىپ وتىر. قۇرقۇلان ايعىرىنىڭ مىقتىلىعى سول، ول – قۇلىندارىن ەشقاشان قاسقىرعا دا، باسقاعا دا الدىرماعان»، – دەدى ول.

ونىڭ دەنە تۇرقى 230 سانتيمەترگە، ال سالماعى 300 كيلوگراممعا دەيىن بارادى. دەنەسىن تولىقتاي قىزىل-سارى تۇك باسقان، جون ارقاسىندا ۇزىننان سوزىلعان جىڭىشكە تۇكتى بەلدىك تارىزدى قاراقوشقىل جولاعى بولادى. كەرقۇلاندى 1878 جىلى ورتالىق ازيياعا جاساعان ساپارى كەزىندە ن.م. پرجەۆالسكيي دەگەن عالىم قىتايداعى جوڭعارييانىڭ شولدى ايماعىنان كەزدەستىرىپ قالىپ، تەرىسى مەن باس سۇيەگىن رەسەيگە الىپ بارادى. سول كەزدە ول جىلقىنىڭ قاڭقاسىن زەرتحانادان تەكسەرۋدەن وتكىزگەن ورىس عالىمى ي.س. پولياكوۆ مۇنىڭ جابايى جىلقىنىڭ جەكە تۇرى ەكەنىن انىقتايدى. مىنە سودان بەرى ول جىلقى عالىم ن.م. پرجەۆالسكييدىڭ قۇرمەتىنە «پرجەۆالسكيي جىلقىسى» دەپ اتالادى.

فوتو: ەربولات شادراحوۆ

       

پىكىر جازۋ