.

قانقۇمار قۇستار

ولەكسەلەرمەن قورەكتەنەتىن قۇمايلار، قورشاعان ورتانى  تازالاۋ تۇرعىسىنان العاندا، ەڭ لاس جۇمىستى اتقارادى. سوندىقتان دا سوڭعى كەزدەرى سانى كۇرت ازايعان «تابيعات سانيتارلارىن» قورعاۋدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ وتىر. تىپتى دارۆيننىڭ وزى ولاردى «جيىركەنىشتى» دەدى. الايدا قۇمايلار جيىركەنىشتى دەگەنگە قاراعاندا ومىرگە قاجەتتىرەك، سەبەبى ولار شىرىپ ىندەت تاراتۋى مۇمكىن ولەكسەلەردەن تازالايدى. مۇندا ريۋپپەل قۇمايى (Gyps ruepelli) گنۋ ولەكسەسى كەڭىردەگىنىڭ تىندەرىن جۇلمالاپ جاتىر.

تابىنىنان بىرنەشە شاقىرىم قالىپ قويعان اۋرۋ ياكي جارالى گنۋ بۇزاۋى كەش باتا تانزانييانىڭ سەرەنگەتي جازىعىنا سۇلادى. ال تاڭ قىلاڭ بەرە جاپان تۇزدە جاتقان بۇزاۋ ولەكسەسىنە بىر جۇلىم ەت بولسا دا بۇيىرار دەگەن دامەمەن 40 شاقتى قۇماي قاپتاپ الىپتى. قۇمايلاردىڭ كەيبىرەۋى سابىرلى، بۇكىرەيگەن كۇيى ولەكسەدەن كوز المايدى. دەگەنمەن، باسىم كوپشىلىگى سوياۋداي تىرناقتارىمەن ايباتتانىپ، اياڭداي باسىپ، تىرنالاپ، بىر-بىرىنە زارىن توگە تالاسىپ-تارماسىپ، ولەكسەنى جان-جاقتان جۇلمالاۋعا كىرىسكەن. قۇمايلار توپ-توبىمەن بولىنىپ، وزدەرىنىڭ يرەلەڭدەگەن مويىندارىمەن، ۇشكىر تۇمسىقتارىمەن جانە قاناتتارىنىڭ قاعىسىمەن قارا قوڭىر تولقىنعا ۇقساعان كۇيى اسپانعا كوتەرىلەدى. ال ولاردىڭ ورنىنا ولەكسەدەن دامەسى بار باسقا دا قۇمايلاردىڭ جاڭا لەگى ۇزدىكسىز كەلىپ جاتىر. توپقا قوسىلۋ ۇشىن باستارىن سالبىراتىپ، اسىعىس بىر كوتەرىلىپ، بىر قونادى.

ولار نەلىكتەن ولەكسە ۇشىن تالاسىپ-تارماسىپ جاتىر؟ ولار نەگە سونشالىقتى اشكوزدەنەدى؟ سەبەبى بۇزاۋ تەرىسى قالىڭ بولعاندىقتان جانە ولەكسەگە اڭنىڭ تىسى تيمەگەندىكتەن تەرىسىن اشىپ جەۋ وڭايعا سوقپاي تۇر. سوندىقتان بولار، الدىمەن ەڭ وجەت، ەڭ قايراتتى دەگەن قۇمايلار ىسكە كىرىسەدى. توپتاعىلار قوتقىلداپ، قارقىلداپ جاتقاندا افريكالىق قۇماي ابجىل قيمىلعا كوشەدى. ول ورنىمدى باسقالارى تارتىپ الماسىن دەگەندەي، موينىن سوزا تۇسىپ گنۋدىڭ كوز شاراسىنان سۇيىر تۇمسىعىمەن بىردەڭەلەردى سۋىرىپ، شىلپ-شىلپ ەتكىزىپ اسىعا جۇتىپ جاتىر. تاعى بىر قۇماي بۇزاۋدىڭ تاناۋىن شۇقىپ جەي باستاعاندا، ريۋپپەل قۇمايى كەلەسى جاعىنان شۇقۋعا كىرىسەدى. ول گنۋدىڭ 20 سانتيمەترلىك كىندىگىنە جارماسسا، ەكىنشىسى باسىن جۇلقىلاپ شىعارىپ جاتىر. وسىلايشا قىرىق شاقتى اش قۇماي گولف دوبىنىڭ كولەمىندەي بولاتىن بەس تەسىككە باستارىن كەزەك-كەزەك سۇعادى.

تانزانيياداعى سەرەنگەتي ۇلتتىق ساياباعىندا ريۋپپەل قۇمايى زەبرانىڭ ولەكسەسىن جەۋگە دايىندالىپ وتىر، ال باسقا ريۋپپەل (Gyps ruepelli) جانە افريكالىق (Gyps africanus) قۇمايلار ىسكە كىرىسۋ ۇشىن جاقىنداپ كەلەدى. تاعى باسقا كوپتەگەن قۇماي قوناقاسىعا شاقىرىلعانداي قوسىلۋدا. ولار ولەكسەنى بىرەر مينۋتتا-اق تازالاپ شىعارادى.

تانزانيياداعى سەرەنگەتي ۇلتتىق ساياباعىندا ريۋپپەل قۇمايى زەبرانىڭ ولەكسەسىن جەۋگە دايىندالىپ وتىر، ال باسقا ريۋپپەل (Gyps ruepelli) جانە افريكالىق (Gyps africanus) قۇمايلار ىسكە كىرىسۋ ۇشىن جاقىنداپ كەلەدى. تاعى باسقا كوپتەگەن قۇماي قوناقاسىعا شاقىرىلعانداي قوسىلۋدا. ولار ولەكسەنى بىرەر مينۋتتا-اق تازالاپ شىعارادى.

اقىر اياعىندا مانادان سابىرلىق تانىتىپ وتىرعان افريكالىق سالپاڭقۇلاق ەكى قۇماي دا ولەكسەگە باس سالدى. ادەمى قۇستىڭ بويى بىر مەتردەن اسادى، قاناتتارىن جايعاندا ۇش مەتر­گە دەيىن جەتەدى (ولار ۇيالارىن اعاشتاردىڭ باسىنا تاياقشالاردان قوس توسەكتىڭ كولەمىندەي ەتىپ سالادى). ولاردىڭ بەتىنىڭ تۇسى قىز­عىلت، تۇمسىقتارى ۇلكەن ارى تىم يمەك، قاتقىل مويىن تەرىسى جۇقا شايى كەزدەمە سەكىلدى قىزعىلت بولىپ كەلەدى. تيۋدور (اعىلشىن تاريحىنداعى ستيل – رەد.) ۇلگىسىندەگى قوڭىر جاعا سەكىلدى قاۋىرسىندارى بار. قۇمايدىڭ بىرى ولەكسەنىڭ جاۋىرىن جاعىن شۇقىلاي تەسىپ جاتقاندا، ەكىنشى بىرەۋى شەل استىنان سونا قۇرتىن ىزدەپ، قازبالاقتاپ جاتىر. سوسىن قۇمايلاردىڭ بىرى باسىن جەمتىكتىڭ تاماق قۋىسىنا تىعىپ جىبەرىپ، «شاڭسورعىش تۇتىگىنە ۇقساعان» 20 سانتيمەترلىك وڭەشىن جۇلىپ الدى. الايدا قۇماي وزىنىڭ «ەڭبەكپەن» تاپقان ازىعىنان ماساتتانىپ، لاززات الىپ تا ۇلگەرگەن جوق. بويىنىڭ ۇزىندىعى بىر مەتردەن اساتىن مارابۋ دەگەلەگى جاسىرىنا كەلىپ، جۇلىپ شىعارىلعان كەڭىردەكتى الگىدەن تارتىپ الدى. ول كەڭىردەكتى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن اسپانعا لاقتىرىپ جىبەرىپ، سوسىن جەرگە تۇسىرمەستەن تۇمسىعىمەن قايتا قاعىپ الىپ، تۇگەلدەي جۇتىپ جىبەردى. قۇمايلاردىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بۇزاۋدىڭ قارنى ايقارا اشىلدى. ولار بۇلشىق ەتكە قاراعاندا سىڭىردى ۇناتادى. باسقالارى شۇقىپ-جانشىپ قان مەن سىلەكەيلەرىن اۋاعا شاشىراتىپ، تۇمسىقتارىمەن ىشەك-قارىندى بولشەكتەي اقتارىپ جاتقاندا، ەكى قۇماي توپىراق پەن قان-جىنعا مالىنعان ۇش مەترلىك ىشەكتى ارقان تارتىسىپ ويناعانداي جۇلقىلاپ جاتىر.

ولەكسەنىڭ ەتى ازايا باستاعاندا، قارىندارىن قامپيتىپ، شوپ ۇستىندە كەزىپ جۇرگەن قۇمايلاردىڭ شەڭبەرى دە كەڭەيە تۇستى. بوتەگەسىن ازىققا تولتىرعان قۇمايلار باستارىن قاناتىنىڭ ۇستىنە قويىپ، كوزدەرىن جۇما ماۋجىراي دەمالادى. اينالا قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش بولا قالعان. قالا سىرتىنداعى الاڭسىز ۇيرەكتەر تارىزدى الەممەن مامىلەگە كەلگەندەي تىنىشتىقتا دەمالدى.

وڭتۇستىك افريكانىڭ دۋربان قالاسىنداعى ساۋداگەرى قۇمايلاردىڭ باستارىن مۋتي – حالىق مەديتسيناسىنا قولدانۋ ۇشىن ساتادى. قۇمايلاردىڭ كەپتىرىلگەن جانە ىستالعان ميى بولاشاقتى بولجايدى دەگەن سەنىم بار. قۇزعىنداردىڭ وز بولاشاعى قىل ۇستىندە. ەلدەگى سەگىز تۇردىڭ التاۋىنا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونىپ تۇر.

وڭتۇستىك افريكانىڭ دۋربان قالاسىنداعى ساۋداگەرى قۇمايلاردىڭ باستارىن مۋتي – حالىق مەديتسيناسىنا قولدانۋ ۇشىن ساتادى. قۇمايلاردىڭ كەپتىرىلگەن جانە ىستالعان ميى بولاشاقتى بولجايدى دەگەن سەنىم بار. قۇزعىنداردىڭ وز بولاشاعى قىل ۇستىندە. ەلدەگى سەگىز تۇردىڭ التاۋىنا جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونىپ تۇر.

قۇمايلاردى جەر بەتىندەگى تالاس پەن تارتىسقا شەبەر، اشكوزدىك پەن جىرتقىشتىقتىڭ ناعىز يەسىنە تەڭەۋگە بولادى. قۇمايلار لەۆيت جانە دۆاريم كىتاپتارىندا يزرايل بالالارى جيىركەنىشپەن قارايتىن حارام جاراتىلىس رەتىندە سيپاتتالعان. چارلز دارۆين 1835 جىلى ۇلىبريتانييا پاتشالىعىنىڭ جوعارى مارتەبەلى «بيگل» اتتى كەمەسىمەن جاساعان ساياحاتى بارىسىندا جازعان كۇندەلىگىندە بۇل قۇستاردى «شىرىكتى مەكەندەيتىن تاقىر باستى جەكسۇرىن قۇستار» دەپ اتاعان. قۇمايلاردىڭ ەكولوگييالىق ورتاعا قاراي بىرقاتار ەرەكشەلىكتەرى مەن بەيىمدىلىكتەرى بار. سونىڭ بىرى قاۋىپ تونگەن ساتتە تەز ۇشىپ كەتۋ ۇشىن جەگەنىن قۇسىپ تاستايتىن قابىلەتىن دە اتاۋعا بولادى.

20160621125447

جيركەنىشتى مە؟ مۇمكىن. الايدا قۇمايلار ولاي جاساماسا جاعدايلارى دا مۇشكىل بولاتىن ەدى عوي. ولاردىڭ باسقا جانۋار­لارعا قاۋپى شامالى، وزدەرى مونوگامييالىق جۇپتار قۇرىپ، بالاپاندارىن بىرگە قاناتتاندىرىپ، ۇلكەن توپتا ومىر سۇرەتىنىن جانە تاپ­قان قورەكتەرىن بارى بولىسەتىنىن بىلەمىز. ەڭ باستىسى، قۇمايلار بىزدىڭ ەكوجۇيەمىزدە ماڭىزدى رول اتقارادى، دەگەنمەن ولاردىڭ وسىناۋ رولى، كوپ جاعدايدا، باعالانباي قالىپ جاتىر. ماسەلەن، قۇمايلار جەر بەتىن ولەكسەلەردەن جىلدام تازارتىپ وتىرادى. جالپى سانى 1،3 ميلليون بولاتىن اق ساقالدى گنۋلار كەنييا مەن تانزانييا اراسىندا جىل سايىن جايىلىم اۋىستىرىپ جۇرەدى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر، وسىلاردى اڭدىپ جۇرگەن قۇمايلاردىڭ بۇكىل سەرەنگەتيدەگى ەڭ ەتقۇمار ەكەندىگىن انىقتادى. قۇمايلار وتە شاپشاڭ قيمىلدايدى. بىر قۇماي ۇشىن مينۋتىنا بىر كەلى ەتتى جەي سالۋ تۇككە دە تۇرمايدى. ال توپتالسا زەبرانى باسىنان باقايشاعىنا دەيىن نەبارى 30 مينۋتتا تاس-تالقانىن شىعارا پارشالاپ تاستايدى ەكەن. مىنەكي، وسى قۇمايلار بولماعاندا ساسىعان ولەكسەلەر تولىق جويىلماي، قۇرت-قۇمىرسقالار كوبەيىپ، ادامدار، جان-جانۋارلار مەن باسقا دا جابايى اڭداردىڭ اراسىندا نەشە تۇرلى اۋرۋ تارالاتىن ەدى.

ايتسە دە، ۇزاق جىلداردان بەرى قالىپتاسقان وسى جاعدايدى ەش وزگەرمەيدى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى، كەيبىر ايماقتاردا قۇمايلارعا، شىن مانىندە، قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونىپ تۇر. افريكانى مەكەندەيتىن قۇمايلاردىڭ 11 تۇرىنەن كۇل تۇستىسى جويىلىپ كەتكەن، قالعان 7 تۇرى دە قۇرۋدىڭ الدىندا تۇر. ولاردىڭ سالپاڭقۇلاق كۇشىگەندەر تارىزدى كەي تۇرلەرى ارنايى قورعالاتىن ايماقتاردا مەكەندەيدى. ال جۇرتشى مەن بالتاجۇتاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرلەرى مۇلدەم سيرەي باستاعان. Peregrine قورىنىڭ افريكا باعدارلامالارى جونىندەگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دارسي وگادانىڭ ايتۋىنشا، قۇمايلاردى جانە ولەكسەلەرمەن قورەكتەنەتىن باسقا دا قاناتتىلاردى الەمدە جويىلۋ قاۋپى تونگەن قۇستار توبىنا جاتقىزۋعا ابدەن بولادى.

ناۋرىز ايىنىڭ شۋاقتى كۇندەرىنىڭ بىرىندە وگادا وز ارىپتەسى مۋنير ۆيرانيمەن بىرگە كەنييانىڭ ماساي مارا ايماعىندا ساياحاتتاعان ەدى. ۆيرانيدىڭ مۇندا كەلۋدەگى ماقساتى سۇيىكتى قۇستارىن زەرتتەۋ ەمەس، مالشىلارمەن ولاردىڭ سيىرلارى جونىندە سويلەسۋ بولاتىن. سايىپ كەلگەندە، قۇمايلاردىڭ ال-اۋقاتى دا مال شارۋاشىلىعىنا تىكەلەي بايلانىستى. بىزدىڭ جۇك كولىگىمىز وتار-وتار قوي مەن ەشكى اراسىنان وتىپ بارا جاتقان ەدى. وسى تۇستا ۆيراني سوڭعى جىلدارى ماسايلىقتاردىڭ ماساي مارا ۇلتتىق قورىعىنىڭ سولتۇستىگىندەگى بىراز اۋماعىن تابيعاتتى قورعاۋ كوميتەتىنە قالاي جالعا بەرگەندىگى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ولار بۇل جەرلەردە تابيعاتتى قورعاۋ ماقساتىندا باقتاشىلارعا مالدارىن جايۋعا تىيىم سالادى ەكەن. كەيبىر ماسايلىقتار تابيعاتتى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ سول مەكەنگە ارىستاندار مەن باسقا دا ەتقورەكتىلەردى كوپتەپ جىبەرگەندەرىنە كوڭىلدەرى تولمايتىن تارىزدى (تابيعاتتى قورعاۋ كوميتەتى شەكارادا ورنالاسقان جانە قورشاۋى دا جوق). ودان بولەك، مارا ەكوجۇيەسىندەگى گنۋلار مەن جەرگىلىكتى باسقا دا تۇياقتى جانۋارلار براكونەرلىكتەن، ۇزاققا سوزىلعان قۋاڭشىلىق پەن ساۆاننانىڭ ەگىستىك جەرلەرگە، قۇرىلىس الاڭدارىنا اينالۋى سالدارىنان زارداپ شەگۋدە. بۇل دا قۇمايلار ۇشىن «جاقسى جاڭالىق» ەمەس، ايتسە دە ودان دا سوراقىسى بارشىلىق ەكەن.

قۇمايلار ارى سەزىمتال، ارى جاۋىنگەر. ولار ومىر بويىنا بىر جۇپپەن جۇپتاسىپ، 30 جىلعا دەيىن ومىر سۇرەدى، ارى وز جۇبىنا وتە مۇقييات بولادى. الايدا ازىق ۇشىن كۇرەستە (وڭ جاقتا) ولار باسقا تۇرلەرگە دە، وز ىشىندە دە قيياڭقى باسەكەلەستەر. ال سالپاڭقۇلاق قۇمايلار (Torgos tracheliotos، جوعارىدا) نازىكتىكتەرىمەن تانىمال.

ۆيراني بىز كەزدەستىرگەن اربىر ماسايلىقتان سوڭعى كەزدەرى جابايى جانۋارلاردىڭ كەسىرىنەن مالدان ايىرىلۋ جاعدايى تۋرالى سۇرادى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك جاپا شەككەندەرىن ايتىپ جاتتى. ادەتتە ارىستاندار مالعا تۇندە، تىكەنەك بۇتالارمەن قورشالعان قورالارىنا كىرگەن كەزىندە شابۋىلدايدى. ارىستاننىڭ اقىرعانىنان قورىققان مال اعاش قورشاۋلاردى بۇزىپ، باسى اۋعان جاققا جان ساۋعالاي قاشا جونەلەدى. يتتەر شۋلاپ، قوجايىنىن وياتقانىمەن، بارى تىم كەش بولادى. بىر سيىردىڭ ولىمى – 30 000 شيلينگ ($300) شىعىن اكەلەدى. وسىنىڭ وزى مالىنىڭ ارقاسىندا نان تاۋىپ، كۇن كورىپ جۇرگەن مالشىلاردى وراسان شىعىنعا باتىرادى. وگىز 100 000 شيللينگ تۇرۋى مۇمكىن.

مىنە، وسىدان كەيىن مالىنان ايىرىلعاندار جابايى اڭنىڭ سازايىن تارتتىرىپ، وش الۋعا كىرىسەدى. ولار يتتەرىن بايلاپ تاس­تاپ، ارىستاندار جۇلىپ كەتكەن مالدىڭ ولەكسەلەرىنە تەز اسەر ەتەتىن پەستيتسيدتىڭ زاڭسىز، الايدا ارزان ارى كەڭ تاراعان تۇرى – فۋرادوندى سەۋىپ قويادى. سوسىن وز ۇيىرىمەن ولەكسەنى جەۋ ۇشىن قايتا ورالعان ارىستاندار الگىدەن اۋىز تيگەن مەزەتتە سەسپەي قاتادى (زەرتتەۋشىلەردىڭ ەسەبى بويىنشا، وسىنداي اڭ مەن ادام اراسىنداعى قاقتىعىستان كەنييادا جىلىنا جۇزدەگەن ارىستان ولەدى. ال قازىرگى تاڭدا ەلدە شامامەن 1600 ارىستان عانا قالعان). ودان قالا بەردى، قىرىلعان مال مەن ارىستاننىڭ ولەكسەلەرىمەن قورەكتەنگەن قۇمايلار دا ۋلانىپ ولەدى.

شىندىعىندا، قۇرت-قۇمىرسقا مەن باسقا دا ومىرتقاسىز جانۋارلاردى جويۋ ماقساتىندا ازىرلەنەتىن قوسپا تۇيىرشىكتەرى ارقىلى اڭداردى قىرىپ سالۋعا بولادى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ولاردىڭ اسقازان سولى ايتارلىقتاي قىشقىلدى، سوندىقتان دا قۇتىرۋ، تىرىسقاق جانە قاراسان سەكىلدى اۋرۋدى جانە اسقازان جاراسىن بەيتاراپتاندىرا الادى. راسىندا، وگادا 2007 جىلعا دەيىن، ياعني ارىپتەستەرىنەن ۋلانعان ارىستاندار جايلى حاتتار كەلە باستاعانعا دەيىن فۋرادوندى قاۋىپتى «ۋ» دەپ ويلاماعان. «بۇل جاعداي كوپ ادامدى تاڭعالدىردى»، – دەيدى ول.

تۋريزم كەنييانىڭ ەكىنشى ورىندا تۇرعان ەڭ ۇلكەن تابىس كوزى، ال ارىستاندار مەملەكەتتىڭ ماقتانىشى. 2008 جىلى عالىمداردان، تابيعاتتى قورعاۋ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان توپ پەن ۇكىمەتتىك مەكەمەلەر ۋلانعان جانۋارلار جونىندە اقپاراتتى تالقىلاپ، شەشىم قابىلداۋ ۇشىن نايروبي قالاسىندا باس قوسقان بولاتىن. «بۇل ماسەلە ارقايسىمىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ارتۇرلى دەڭگەيدەگى پروبلەمالاردان دا ماڭىزدى بولىپ شىقتى»، – دەپ ەسىنە الادى وگادا. ول جانە باسقا دا عالىمدار وسى ماسەلەنى زەرتتەۋ بارىسىندا افريكانىڭ ولگەن قۇمايلارىنىڭ 61 پايىزىندا ۋلانۋ دەرەگى بولعانىن انىقتاپتى. سوسىن قۇمايدىڭ رەپرودۋكتيۆتى وسۋىنىڭ ناشارلاۋىنان انتروپوگەندىك قاۋىپ اسىپ تۇسكەن. ماسەلەن، قۇمايلاردا بەس-جەتى جاسقا دەيىن جىنىستىق تولىسۋ ۇدەرىسى اياقتالمايدى جانە ولار جىلىنا بىر رەت نەمەسە ەكى جىلدا بىر رەت قانا بالاپان باسادى ەكەن. بالاپانداردىڭ 90 پايى­زى بىرىنشى جىلىندا-اق ولىپ قالادى. سوندىقتان دا الداعى جارتى عاسىر ىشىندە كونتينەنتتەگى قۇمايلار سانى 70 پايىزدان 97 پايىزعا دەيىن ازايۋى مۇمكىن دەپ بولجانىپ وتىر.

افريكاداعى احۋال باسقا جەرلەردە دە بايقالادى. ۇندىستاندا قۇمايلاردىڭ كەڭ تارالعان تۇرلەرى، ياعني بەنگال، ۇزىن جانە جىڭىشكە تۇمسىقتى قۇمايلاردىڭ 96 پايىزدان استامى ون جىل ىشىندە جويىلىپ كەتكەن. 2003 جىلى Peregrine قورىنىڭ وكىلدەرى قۇستاردىڭ ولىمىن مالداردى قابىنۋدان ەمدەيتىن ديكلوفەناك دەپ اتالاتىن دارىمەن بايلانىس­تىرادى. العاشىندا ارتريت پەن باسقا دا اۋرۋلار ۇشىن ادامدارعا بەلگىلەنگەن ديكلوفەناك 1993 جىلى مال ەمىنە دە قولدانۋعا بولاتىن دارى رەتىندە قابىلدانعان. ال قۇمايلاردا ديكلوفەناك بۇيرەك اۋرۋىن تۋعىزاتىنى انىقتالدى. ولگەن قۇمايعا ساراپتاما جاسالعان كەزدە ونىڭ تىندەرىنىڭ اق كريستالدارمەن قاپتالعانى بايقالعان.

ۇندىستانداعى جانۋارلاردىڭ جاپپاي قىرىلۋى كوپشىلىكتىڭ نازارىندا بولاتىن، ويتكەنى وسى وقيعانىڭ سالدارى ادامدى تاڭعالدىرعان ەدى. ۇندىستان دۇنيەجۇزى بويىنشا ىرى قارا مال سانى ەڭ كوپ مەملەكەتتىڭ بىرى، الايدا ۇندىلەردىڭ باسىم بولىگى سيىر ەتىن جەمەيدى. ال ۋلانعان قۇمايلار ميلليونداپ قىرىلعان سوڭ ولار قورەكتەنىپ جۇرگەن مالدار ولەكسەسى دە تاۋ بولىپ جينالىپ قالا بەرگەن. وسىلايشا، ولەكسەنى كەمىرۋگە قۇمايلارعا يتتەر دە قوسىلادى. سويتىپ، ولاردىڭ سانى 7 ميلليونعا كۇرت وسىپ، سوڭعى 11 جىل ىشىندە 29 ميلليون يت تىركەلگەن ەكەن. ناتيجەسىندە 38،5 ميلليون يت قابۋ فاكتىسى تىركەلسە، ەكىنشى جاعىنان ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ سانى دا كۇرت وسكەن. سونىڭ سالدارىنان قۇتىرىپ ولۋ كورسەتكىشى شامامەن 50 مىڭ وقيعاعا دەيىن كوبەيگەن. ۇندىستان كىسى ولىمىنىڭ وسۋىنە، ەمدەلۋ شىعىنى مەن ەڭبەكاقىدان ايىرىلعاندارعا 34 ملرد دوللار جۇمساپتى. ۇندىستاننىڭ مۋمباي قالاسىنداعى پارسى قاۋىمداستىعى دا بۇدان بولەك بىر وزگەرىستى بايقاپ الاڭداۋ­شىلىق تانىتادى: قۇمايلار ادام مايىتىمەن دە قورەكتەنەدى. جەرگىلىكتى حالىق «كىسى جانى ازات ەتىلسە، اسپانعا بارا الادى» دەگەن نانىممەن مايىتتەردى جوعارى ورناتىلعان تاس پلاتفورماسىنىڭ بەتىنە قويادى. بۇل «اسپانعا جەرلەۋ» دەپ اتالادى. ەندى قۇمايلار سانى ازايىپ كەتكەندىكتەن، «اسپانعا جەرلەنگەن» مايىتتەر الگى پلاتفورمالاردا ايلاپ جاتىپ قالاتىن بولدى.

زەرتتەۋشىلەر ديكلوفەناكتىڭ قۇمايلار ولىمىنە سەبەپشى بولعانىن دالەلدەگەن سوڭ، 2006 جىلى ۇندىستان، پاكىستان مەن نەپالدا بۇل دارىنى مال ەمدەۋ ۇشىن قولدانۋعا تىيىم سالىندى (بىراق الى دە مالدارعا جاسىرىن تۇردە بەرىلىپ كەلەدى). 2010 جىلى بانگلادەش تە بۇل ىستى قۇپتادى، ال 2015 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ وداعى ەۋروپالىق كوميسسييانى دا اتالمىش دارىنى جانۋارلارعا قولدانۋعا تىيىم سالۋعا كوندىردى. دەگەنمەن، ماسەلە تولىق شەشىلدى دەۋ الى ەرتە. ۇيىم قۇستاردى قاماۋدا وسىرەتىن باعدارلامانى قولعا الىپ، جابايى قۇستارعا ارنالعان «قۇمايلار مەيرامحانالارىن» اشتى. ول مەيرامحانالارعا فەرمالار مەن قاساپحانالاردان دارىلەنبەگەن ەت سۇرىپتالىپ اكەلىنەتىن بولدى. توعىز جىل وتكەننەن سوڭ ۇندىستانداعى قۇمايلاردىڭ ازايۋى باياۋلاپ، تىپتى كەيبىر ايماقتاردا ولاردىڭ سانى وسە باستاعان. ايتسە دە، وسۋ كورسەتكىشىنىڭ وزى جويىلۋعا شاق قالعان قۇمايدىڭ ۇش تۇرىنىڭ بۇرىنعى ميلليونداعان سانىمەن سالىستىرعاندا، وتە از بولىپ وتىر.

سەرەنگەتيدە التىن تۇستەس شيبورى افريكالىق قۇمايدىڭ «ولجاعا» ورتاقتاسقانىنا ىزالانىپ تۇر. جەر بەتىن مەكەندەيتىن شيبورىلەر مەن قورقاۋلار تارىزدى تورت اياقتى جىرتقىشتاردىڭ قورەكتەنۋ اۋماعى شەكتەۋلى. ال اسپانداعى قۇمايلار كۇندەلىكتى مازىردى الدەقايدا جاقسى بايقايدى: ولار ولەكسەنى 35 شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن كورە الادى.

سەرەنگەتيدە التىن تۇستەس شيبورى افريكالىق قۇمايدىڭ «ولجاعا» ورتاقتاسقانىنا ىزالانىپ تۇر. جەر بەتىن مەكەندەيتىن شيبورىلەر مەن قورقاۋلار تارىزدى تورت اياقتى جىرتقىشتاردىڭ قورەكتەنۋ اۋماعى شەكتەۋلى. ال اسپانداعى قۇمايلار كۇندەلىكتى مازىردى الدەقايدا جاقسى بايقايدى: ولار ولەكسەنى 35 شاقىرىم قاشىقتىققا دەيىن كورە الادى.

وگادا افريكادا قۇمايلار ولىمىنە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك تۋرا ۇندىستانداعى سەكىلدى بولادى دەگەنگە سەنبەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا: «كەنييادا قۇمايلاردى ساقتاپ قالۋعا ۇكىمەت تاراپىنان جاسالاتىن جۇمىس تىم ماردىمسىز. قۇرامىندا فۋرادان بار كاربوفۋران دەپ اتالاتىن حيمييالىق قوسپانى قولدانۋدى شەكتەۋ ۇشىن مەملەكەتتىڭ ساياسي كۇش-جىگەرى جەتىسپەيدى». الايدا ۇندىستانداعى قۇمايلار تەك بىر-اق قاۋىپكە، ياعني ابايسىزدا ۋلانۋعا دۋشار بولسا، افريكاداعى قۇمايلار ودان دا زور قاۋىپكە تاپ بولعان.

2012 جىلدىڭ شىلدە ايىندا زيمبابۆە ۇلتتىق ساياباعىندا پىلدىڭ ولەكسەسىمەن قورەكتەنگەن 191 قۇماي مەرت بولدى. سويتسە، زاڭسىز اۋلانعان الگى پىلدىڭ ولەكسەسىنە سەبىلگەن ەكەن. بىر جىلدان كەيىن ناميبييادا داپ سولاي ۋلانعان پىلدىڭ ولەكسەسىمەن قورەكتەنگەن 500-گە تارتا قۇماي قىرىلدى. پىلدى سۇيەگىنە بولا اۋلايتىن براكونەرلەر قۇمايلارعا نەگە مۇنشاما وشىككەن ەكەن؟ ونىڭ سەبەبىن وگادا بىلاي دەپ پايىمدايدى: «پىلدىڭ نەمەسە مۇيىزتۇمسىق ولەكسەسىنىڭ ۇستىندە توپتالىپ ۇشىپ جۇرگەن قۇمايلار بىردەن ساقشىلاردىڭ نازارىن اۋدارتادى». وسىلايشا، قازىرگى ۋاقىتتا پىل سۇيەگىن زاڭسىز اۋلاۋشىلار شىعىس افريكادا قۇمايلاردىڭ ۇشتەن بىر بولىگىن جايپاپ تاستاعان.

حالىق اراسىنداعى ىرىمدار دا قۇمايلارعا زييانىن تيگىزەدى. تابيعاتتى قورعاۋ حالىقارالىق ۇيىمىنا قاراستى قۇمايلاردى زەرتتەۋ جونىندەگى ساراپشىلار توبىنىڭ تەڭتوراعاسى اندرە بوتانىڭ ايتۋىنشا، ۋلانعان ولەكسەلەردىڭ ماڭىنان تابىلعان قۇستاردىڭ كوپشىلىگىندە دەنە مۇشەلەرى بولماعان. ياعني، بۇل قۇمايلاردىڭ باس-سيراقتارى حالىق ەمى ۇشىن ساتىلادى. بۇل سونىڭ ناقتى بەلگىسى. ويتكەنى، شىندىعىندا، جۇرتشىلىق اراسىندا «قۇمايلاردىڭ باسى مەن اياعى بىراز اۋرۋعا داۋا، ونىڭ ادامعا كۇش بەرىپ، شاپشاڭدىق پەن توزىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ەمدىك پايداسى زور» دەگەن سەنىم بار. سوندىقتان دا وڭتۇستىك افريكا ساۋداگەرلەرى ولەكسەلەر ماڭىندا توپتانعان قۇمايلاردى قىناداي قىرادى. سونىمەن قاتار قۇمايدىڭ كەپتىرىلگەن ميى دا حالىق اراسىندا سۇرانىسقا يە. باقسىلار ونى باتپاقپەن ارالاستىرىپ، وتقا ىستاسا، تىلسىم كۇشتىڭ كومەگىمەن بولاشاقتى بولجاۋعا بولادى دەپ ايتادى.

دەگەنمەن، افريكالىق قۇمايلار ورىسىن كەڭەيتۋگە باستى كەدەرگى ۋدى قولدانۋدان كەلەتىنى انىقتالعان. 2009 جىلى ارىس­تاننىڭ ۋلانۋى تۋرالى 60 مينۋتتىق باعدارلاما جارىققا شىققاننان كەيىن FMC، فيلادەلفيياداعى فۋرادونين وندىرۋشى كومپانييا كەنييا، ۋگاندا جانە تانزانيياداعى تاراتۋشى جەلىلەرىنە ساتقان ونىمدەرىن كەرى قايتارىپ، وڭتۇستىك افريكادا ساتۋدى تۇتاستاي توقتاتتى. الايدا كاربوفۋران قولدانىسىنا تىيىم سالىنعان جوق. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى كەنيياداعى ەڭ اۋقىمدى ونەركاسىپتەردىڭ بىرى. سوندىقتان دا كەنييا مەملەكەتى مال اۋرۋلارىن ورشىتپەۋمەن، وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا زييانكەستەرمەن كۇرەستە ۋلى زاتتاردى ەجەلدەن قولدانىپ كەلەدى. كەز كەلگەن ادام كەنييانىڭ مال دارىگەرلىك دۇكەنىنە كىرىپ، ەكى دوللارعا دا جەتپەيتىن قاراجاتقا قۇرت-قۇمىرسقالاردى، تىشقانداردى، جابايى يتتەردى، قورقاۋلاردى، قابىلانداردى، شيبورىلەردى، تىپتى بالىقتار مەن ۇيرەكتەردى ولتىرەتىن وتە ۋلى پەستيتسيدتەردى وپ-وڭاي ساتىپ الا الادى (براكونەرلەر جانۋاردىڭ ىشەك-قارنىن الىپ تاستاپ، ەتتى باياۋ جانعان وتتا قاقتاپ قۋىرسا، ەتتەن ۋدىڭ اسەرى كەتەدى دەپ سانايدى، الايدا ولار قاتەلەسەدى).

سەرەنگەتيدەگى جاس ريۋپپەل قۇمايى زەبرا ەتىنىڭ كىشكەنتاي تىلىمىن قارماپ قالۋعا تىرىستى. جاسى ۇلكەن ارى كۇشتىلەرى وزدەرىنىڭ تاڭداعانىن جەپ توياتتاپ، جاستاۋ ارى اق جوتالى قۇمايلارعا تەرىسى مەن سۇيەكتەرىن عانا قالدىردى. بەينەباياندى ngm.com/more.سايتىنان كورىڭىز.

سەرەنگەتيدەگى جاس ريۋپپەل قۇمايى زەبرا ەتىنىڭ كىشكەنتاي تىلىمىن قارماپ قالۋعا تىرىستى. جاسى ۇلكەن ارى كۇشتىلەرى وزدەرىنىڭ تاڭداعانىن جەپ توياتتاپ، جاستاۋ ارى اق جوتالى قۇمايلارعا تەرىسى مەن سۇيەكتەرىن عانا قالدىردى. بەينەباياندى ngm.com/more.سايتىنان كورىڭىز.

«تروپيكتىك ايماقتاردا پەستيتسيدتەر كومەگىنسىز اۋىل شارۋا­شىلىعىن جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس»، – دەيدى چارلز مۋسيوكي، كەنييانىڭ جابايى تابيعات قىزمەتى ۇيىمىنىڭ جانۋارلار تۇرلەرى مەنەدجمەنتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى. ونىڭ ويىنشا، قوعامعا پەس­تيتسيدتەردى دۇرىس ارى قاۋىپسىز پايدالانا بىلۋدى ۇيرەتۋ ماڭىزدى.

ادامداردىڭ تۇسىنىگىنە سالساق، كاربوفۋراندار ارزان، سەنىمدى جانە جىرتقىشتى اڭدىپ جۇرىپ، نايزامەن جانشىپ ولتىرۋگە قاراعاندا الدەقايدا قاۋىپسىز. ال بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەل ۇكىمەتى قۇمايلاردى ۋمەن قىرىپ جاتقانداردىڭ بىردە-بىرىن جازالاعان ەمەس. «جىرتقىشتاردى ۋلاۋ – بۇل مادەنيەتتىڭ بىر بولشەگىنە اينالعان سىڭايلى»، – دەيدى وگادا بۇعان مويىنسىنعانداي كەيىپ­پەن. جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق وزدەرىنىڭ وتارىن قاشاندا قورعاپ كەلەدى، سولاي دا بولا بەرمەك، ال ەۋروپالىقتار ارزان سينتەتيكالىق ۋدى الدىڭعى قاتارعا شىعارىپ، 300 جىلدان استام ۋاقىت بويى افريكاداعى سۇتقورەكتىلەر مەن ەتقورەكتى قۇستاردى قىرىپ كەلەدى.

ماساي قويشىلارىمەن ۇزاق سويلەسكەننەن كەيىن ۆيراني مەن وگادا كۇننىڭ باتۋىن اسىعا كۇتتى. ونىڭ سەبەبى ىستىقتان قۇتىلۋ ەمەس، ەلەكتر شامىنىڭ قوسىلۋ ساتىن تاماشالاۋ بولاتىن. قاس قارايعان كەزدە ۆيراني دجيپ كولىگىن قورشالعان ايماقتان ارىگە، مالدىڭ جايىلىم اۋىستىرۋ كەزىندە ابدەن تاپتالعان، شوپ شىعا بەرمەيتىن تاقىر جەرگە اپارىپ قويدى. اسپاندا جۇلدىزدار جىمىڭداعان ماقپال تۇندە ۆيراني قورشاۋعا تەسىلە قاراپ تۇرعان بولاتىن. بىر كەزدە قورشاۋ بويى­نان تىزبەكتەلىپ تۇرعان ونداعان شام جارقىراي جانعاندا ول بالاشا قۋاندى.

ۆيراني ۇشىن كۇن باتارەياسىنا قوسىلعان وسىناۋ جىپىلىقتاعان كىشكەنە شامدار ەرەكشە كوز تارتادى. ەڭ باستىسى، بۇل كىشكەنە شامدار قاۋىپسىزدىك پەن ۇنەمدىلىك تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. ويتكەنى، شاممەن جارقىراعان مال قوراعا جىرتقىش ماڭايلامايدى. ەندەشە اڭنىڭ ازۋىنا ىلىگەتىن مالدىڭ سانى دا ازايادى دەگەن سوز.

ۆيرانيدىڭ ايتۋىنشا، بىر مال قورانى اينالا قورشاۋعا كەتەتىن شامدار 25 000-35 000 شيللينگ (250-350 دوللار) تۇرادى. ونىڭ جارتىسىن Peregrine قورى كوتەرىپ العان. ياعني، وسى كىشكەنە شام ارقىلى بىر عانا مالدى ولىمنەن ساقتاپ قالساڭ، سونىڭ وزى قۇنىن اقتايدى. ماساي مارانىڭ وسى ايماعىنا جارىق كەلىپ، شامدار ورناتىلعان العاشقى التى ايدا ارىستانداردىڭ مال قوراعا شابۋىلى 90 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن. قازىرگە دەيىن تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمى مەن قورىق اراسىندا مەكەن ەتەتىن، ادەتتەگى جولى ماساي كوكونىس باقشاسى ارقىلى وتەتىن ەتقورەكتى جانۋارلار مەن پىلدەر شام جارىعىنان اۋلاق جۇرەدى. الايدا قىزمەت كورسەتۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن جۇيەلى باسقارۋدىڭ بولماۋى (مىسالى، تەلەفونداردى زاڭسىز قۋاتتاندىرۋ) جارىق شامدارىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتتى. ايتسە دە، شامدارعا دەگەن سۇرانىس الى دە جوعارى.

ناميبييانىڭ تابيعاتتى قورعاۋشىلارى سالپاڭقۇلاق قۇمايدىڭ اعاش باسىنداعى ۇياسىن كورۋ ۇشىن كولىكتىڭ بۇيىر ەسىگىنەن باعاناعا ورناتىلعان اينانى قولدانۋدا. ەگەر ولار ايتارلىقتاي ەسەيگەن بالاپاندى كورسە، ونىڭ قاناتىنا بەلگى سالادى دا العان جەرىنە قايتا قويادى. انالىق قۇماي جىلىنا نەمەسە 2 جىلدا بىر جۇمىرتقا عانا باسىپ شىعارادى، سوندىقتان ار بالاپاننىڭ امان قالۋى بولاشاق ۇرپاق ۇشىن وتە ماڭىزدى.

ناميبييانىڭ تابيعاتتى قورعاۋشىلارى سالپاڭقۇلاق قۇمايدىڭ اعاش باسىنداعى ۇياسىن كورۋ ۇشىن كولىكتىڭ بۇيىر ەسىگىنەن باعاناعا ورناتىلعان اينانى قولدانۋدا. ەگەر ولار ايتارلىقتاي ەسەيگەن بالاپاندى كورسە، ونىڭ قاناتىنا بەلگى سالادى دا العان جەرىنە قايتا قويادى. انالىق قۇماي جىلىنا نەمەسە 2 جىلدا بىر جۇمىرتقا عانا باسىپ شىعارادى، سوندىقتان ار بالاپاننىڭ امان قالۋى بولاشاق ۇرپاق ۇشىن وتە ماڭىزدى.

سەرەنگەتي ەكوايماعىنداعى ماساي مارا قورىعىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي شامامەن 250 شاقىرىم قاشىقتىقتا تاڭ اتا تاعى بىر گنۋ ولەكسەسى جاتتى. ولەكسەگە باس قويعان ۇش بىردەي قورقاۋ يىقتارىنا دەيىن كىرىپ العان. مۇنداي شىم-شىتىرىق كورىنىستى جوعارىدان باقىلاۋعا جينالعان «قاناتتى كورەرمەندەر» قورقاۋلاردىڭ قيياڭقىلىقپەن ىرىلداسۋىنا نارازى كەيىپ تانىتادى. دەگەنمەن، قۇمايلار بۇل ەسكەرتۋدى جازباي تۇسىنەدى. وسى تۇستا تورتاياقتى جانە ەكىقاناتتى جىرتقىشتار اراسىنداعى بىر-بىرىنە قۇرمەت بايقالادى: قۇمايلار قورقاۋلارعا ولەكسەنى تابۋعا كومەكتەسەدى، ال قورقاۋلار وز كەزەگىندە قۇمايلارعا ولەكسەنىڭ ىشەك-قارنىن تەز ارادا اقتارىپ جاردەمدەسەدى.

قورقاۋلار قارىندارى تويعاننان كەيىن كەرى شەگىنىپ، توبەدەن تونىپ تۇرعان قۇمايلارعا جول بەرەدى. سول-سول-اق ەكەن، جيىرمادان استام قۇماي ولەكسەگە لاپ قويدى. كەنەت اسپاننان بىر قۇماي شۇيىرىلە كەلىپ، سول ارادا قاپەرسىز تۇرعان باسقا ەكەۋىنە تاپ بەردى. سوسىن ول  باسىن تومەن يىپ  جانە اينالدىرىپ،  سالماقتى قاناتىن كەڭگە جايىپ، گنۋ ولەكسەسىنە جەڭىمپاز كەيپىندە شىعىپ الدى. «بۇل قۇستاردىڭ ەڭ قىزىقتى ساتى. ويتكەنى، سىز ۇزاق ۋاقىت بويى دال وسىلاي ارىستاندى باقىلاپ تۇرا الماس ەدىڭىز»، – دەيدى كەنييا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قۇمايلاردى زەرتتەيتىن مامانى سايمون تومسەتت دۇربىسىن كوزىنە جاقىنداتقان كۇيى.

ۋاقىت سىرعاناپ وتىپ جاتىر، ال الگى ولەكسەنىڭ باسىنا قانقۇمار قورقاۋلار، شيبورىلەر، دەگەلەكتەر، قىراندار مەن قۇمايدىڭ تورت تۇرىنىڭ بىرى كەلىپ، بىرى كەتىپ جاتىر. ناعىز تالاس-تارتىسقا قاراماستان، ولەكسەنىڭ قاي بولىگىن جەپ، قانشالىقتى ۋاقىت تاماقتانسا دا ارقايسىسىنىڭ مۇمكىندىگى بار. دەگەنمەن، ونىڭ بارى الگىلەردىڭ الەۋمەتتىك دارەجەسى مەن فيزيكالىق قابىلەتىنە قاراي بولاتىنى بەلگىلى.

VulPro-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى كەرري ۋولتەر قاناتىن ەنەرگييا جەلىسىنە زاقىمداعان كاپ قۇمايىن پرەتورييا قالاسى قاسىنداعى مال دارىگەرىنە اكەلدى. براكونەرلەردىڭ ۋلاندىرۋى افريكالىق قۇمايلارعا ەڭ ۇلكەن قاۋىپ، بىراق ەلەكتر جەلىسىنە سوقتىعىسۋ باسقا ماسەلە. تابيعات قورعاۋشىلارى افريكانىڭ ەنەرگەتيكا كومپانييالارىن قۇمايلارعا جانە باسقا قۇستارعا جەلىلەردەن تۋىنداعان قاۋىپتىڭ شەشىمىن تابۋعا جاردەم بەرۋگە كوندىرۋدە.

VulPro-نىڭ نەگىزىن قالاۋشى كەرري ۋولتەر قاناتىن ەنەرگييا جەلىسىنە زاقىمداعان كاپ قۇمايىن پرەتورييا قالاسى قاسىنداعى مال دارىگەرىنە اكەلدى. براكونەرلەردىڭ ۋلاندىرۋى افريكالىق قۇمايلارعا ەڭ ۇلكەن قاۋىپ، بىراق ەلەكتر جەلىسىنە سوقتىعىسۋ باسقا ماسەلە. تابيعات قورعاۋشىلارى افريكانىڭ ەنەرگەتيكا كومپانييالارىن قۇمايلارعا جانە باسقا قۇستارعا جەلىلەردەن تۋىنداعان قاۋىپتىڭ شەشىمىن تابۋعا جاردەم بەرۋگە كوندىرۋدە.

ۇزاق ۋاقىت بويى زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جۇرگەن تومسەتت پەن وگادا «قۇمايلار ولەكسەمەن قورەكتەنبەسە جاعداي قالاي بولاتىن ەدى» دەگەن ماسەلەگە باس قاتىرادى. ولار وسى ماقساتتا ەشكى ولەكسەسىنە ەكى جىل بويى دالالىق تاجىريبە جاساعان بولاتىن. سودان انىقتالعانى، ەگەر قۇمايلار بولماسا ايدالاداعى ولەكسەنىڭ شىرۋ ۋاقىتى شامامەن ۇش ەسەگە ارتادى ەكەن. بۇل عانا ەمەس، «حابارشى» قۇمايلار بولماسا ولەكسەگە كەلەتىن سۇتقورەكتىلەردىڭ سانى مەن جانۋارلاردىڭ ولەكسە ماڭىندا وتكىزەتىن ۋاقىتى دا ۇش ەسەگە ارتاتىنى بەلگىلى بولعان.

مۇنداي دەرەكتەر نەگە ماڭىزدى؟ ويتكەنى شيبورىلەر، قابىلاندار، ارىستاندار، قورقاۋلار، گەنەتتەر، مانگۋستەر مەن يتتەر ولەكسە باسىندا ۋاقىتتارىن نەعۇرلىم ۇزاق ارى بىرگە وتكىزسە، قۇمايدىڭ اسقازانىندا ولەتىن پاتوگەندەردى جابايى جانە ۇي جانۋارلارىنا تاراتۋ قاۋپى دە سوعۇرلىم ارتادى ەكەن. ولار دالا نە ۇي جانۋارلارى دا بولۋى مۇمكىن. تومسەتت دجيپ كولىگىندە وتىرىپ، ماعان قۇمايلار گنۋدىڭ پلاتسەنتاسىن جەۋ ارقىلى ىرى قارا مالدى قاتەرلى قابىنۋ جۇقپاسىنان جانە كوپشىلىك جاعدايدا ولىمگە اكەپ سوعاتىن گەرپەس جۇقپالى اۋرۋىنان قورعايتىندىعىن ايتتى. اينالدىرعان بىرنەشە ساعات ىشىندە ولەكسەنىڭ ەتىن سۇيەگىنەن اجىراتىپ، تازالاۋ ارقىلى قۇمايلار ادامدار مەن ۇي جانۋارلارىن كوز اۋرۋىنا شالدىقتىراتىن جاندىكتەر پوپۋلياتسيياسىنىڭ كوبەيۋىن دە تەجەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، قۇمايلاردىڭ ادامزاتقا قىزمەت ەتۋدەگى ماڭىزى «ۇلكەن بەستىككە» (قالتالى اڭشىلار اتاتىن افريكانىڭ بەس ىرى جانۋارى – رەد.) قاراعاندا جوعارىراق. عالىمداردىڭ پايىمى قۇمايلاردىڭ جوعالۋى ەكولوگييالىق قانا ەمەس، ۇلكەن ەكونوميكالىق اپاتقا دا اكەپ سوقتىرارىنا سايادى.

MM8223_141113_80431

جەمتىككە سەبىلگەن جاندىك جويعى كاربوفۋراننىڭ (جوعارىدا) 100 گرامى جۇزدەگەن قۇمايلاردىڭ كوزىن جويا الادى. دەر كەزىندە ۇستالعان نەمەسە ۋدى از مولشەردە جەپ ۋلانعان قۇمايلارعا ۋدى سىڭىرەتىن انتروپين دارىسىن جانە بەلسەندىرىلگەن كومىردى بەرۋ ارقىلى قۇتقارىپ قالۋعا بولادى. افريكالىق قۇماي تابىس تابۋدى كوزدەمەيتىن، قۇمايلاردى قورعايتىن VulPro ۇيىمىندا ەمدەلىپ شىقتى. ول كەيىنىرەك بوستاندىققا جىبەرىلدى.

افريكاداعى قۇمايلار سانىنىڭ كۇرت ازايۋىنا باستى سەبەپ ۋلانۋ بولعانىمەن، تىك مىنەزدى تومسەتت مۇنداعى تۇپكى سەبەپتىڭ بىرىن ادام سانىنىڭ ارتۋىمەن دە بايلانىستىرادى. قازىر كەنييا حالقىنىڭ سانى شامامەن 44 ميلليون ادام، ال 2050 جىلعا قاراي 81 ميلليونعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. سونىڭ ىشىندە ماسايلىقتار ەلدەگى تەز وسىپ كەلە جاتقان توپتار قاتارىندا.

تومسەتت دۇربىسىن تۇسىرىپ، كەنييالىق قۇمايلارعا تونەتىن انتروپوگەندىك قاۋىپتەردىڭ تۇرلەرىن تىزىپ بەردى. ول وسىمتال حالىقتى ازىقپەن قامتۋ ۇشىن قورعالاتىن اۋماقتار اينالاسىنا جۇگەرى مەن بيداي ەگىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. ەندەشە جازىق دالانىڭ تارىلۋى قۇمايلار قورەكتەنەتىن تۇياقتى جانۋارلاردىڭ ازايعانىن بىلدىرەدى. جويىلۋ قاۋپi تونىپ تۇرعان ريۋپپەل قۇمايى ۇيا باساتىن جەرلەردەن 300 مەتردەن جاقىن گەوتەرمالدى ۇڭعىمالاردى توقتاتۋعا ۇكىمەتتىڭ كۇشى جەتپەيدى. «قۇمايلار، سونداي-اق كەرنەۋى جوعارى ەلەكتر جەلىلەرىنە سوقتىعىسىپ تا ولەدى. كەنييانىڭ تابيعاتتى قورعاۋ قىزمەتى سەزىمتال قۇماي تۇرلەرىنە ارناپ ستراتەگييالىق جوسپار جاساۋى كەرەك. (مۇنداي جوسپاردىڭ قاجەت ەكەندىگىن چارلز مۋسيوكي ايتقان ەدى)»، – دەپ جالعاستىردى ول.

كەنييادا 2013 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قابىلدانعان زاڭ بويىنشا جويىلۋ قاۋپى تونگەن اڭدار مەن قۇستاردى ولتىرگەن ادامعا 20 ميلليون شيللينگ (200 000$) ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە ومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. بۇدان بولەك، كەنييا­نىڭ تابيعاتتى قورعاۋ قىزمەتى ادامداردىڭ قۇمايعا قاتىستى كوزقاراسىن وزگەرتۋ ۇشىن ارنايى اكتسييا وتكىزۋدى دە جوسپارلايدى. الايدا قۇمايلاردىڭ ۋلانۋىنا قارسى زاڭنامانى قايتا زەردەلەپ، جەتىلدىرمەيىنشە قىلمىسكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋدىڭ ەش ماعىناسى جوق سەكىلدى. تومسەتت پەن وگادا ايماقتاعى قۇستاردى قورعاۋ ۇشىن الگىندەي ناۋقاننىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن العا تارتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەت ۇشىن وڭتۇستىك-باتىس كەنيياداعى جەر يەلەنۋشىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداعان تيىمدىرەك. ول جويىلۋ قاۋپى تونگەن ريۋپپەل قۇمايلارى مەكەندەيتىن جارتاستارداعى جەردى ساتۋدى ۇسىنادى.

تومسەتت شىرۋگە اينالعان ولەكسەگە ابدەن اۋناپ-قۋناعان قۇمايلاردى، گنۋدىڭ ۇشاسىنان تويعانىنشا شۇقىپ جەپ، تۇياعىنان باسقا جەرىنىڭ بارىن كوك-سۇر كىلەمگە اينالدىرعان قۇمايلاردىڭ باستارى مەن اياقتارىنىڭ سىزباسىن ەگجەي-تەگجەيلى قالىڭ داپتەرىنە تۇسىرە بەرۋدەن جالىقپايدى. ولەكسەدەن قالعان تەرى قالدىقتارى مەن سىڭىرلەرى اۋا رايىنىڭ اسەرىنەن، جاندىكتەر، زەڭدەر جانە ميكروبتاردىڭ كومەگىمەن جويىلادى. تۇياقتىلاردىڭ ۇلكەن سۇيەكتەرى ۇزاق جىلدار بويى ساقتالىپ، ونىڭ نەگىزگى قاڭقاسى توپىراققا، وسىمدىككە جانە ونىڭ ولەكسەسىمەن قورەكتەنگەن اربىر قۇمايعا تارايدى.

       

پىكىر جازۋ