.

قاراڭعىدان قادالعان كوز

قالالار كەڭەيىپ، ورىسى تارىلعان سايىن لەوپاردتار* ادامدارعا اۋىز سالا باستادى.

mm8196_140421_0004722

مۋمبايدىڭ سانجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباعىندا لەوپارد فوتوقاقپانعا تۇسىپ قالدى.

(*سالالىق ماماندارمەن اقىلداسا كەلە، ەلىمىزدە كەزدەسپەيتىن بۇل جابايى جانۋاردى حالىقارالىق اتاۋىنا ساي قازاق تىلىندە دە لەوپارد دەپ قالدىرۋدى جون سانادىق. – رەد.)

mm8196_140727_102923

زۋلۋ حريستياندارى دىني راسىمىندە جامىلاتىن قىمبات تەرىلەرگە دەگەن سۇرانىس وڭتۇستىك افريكاداعى دۋربان قالاسىندا زور. «پانتەرا» جابايى مىسىق تۇقىمداستارىن قورعاۋ قوعامى جانۋارلاردى ساقتاپ قالۋ ۇشىن دىندارلارعا جاساندى تەرىلەر قولدانۋدى ۇسىندى.

ريچارد كوننيف ستيۆ ۆينتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى

اۋماعى 104 شارشى شاقىرىم بولاتىن مۋمباي مەگاقونىسىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان ساندجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباقتا، كوگالعا جايعاسىپ، لەوپاردتاردىڭ كەلۋىن كۇتىپ وتىرعانبىز. ساياباقتىڭ قاراما-قارسى بەتىنە زاۋلىم ۇيلەر قاتارلاسا قونىپتى. ساعات كەشكى وندار شاماسى ەدى، اشىق تۇرعان تەرەزەلەردەن ىدىس-اياق سىڭعىرى مەن بالالاردىڭ ۇيقى الدىنداعى شۋىلى ەستىلەدى. ال ساياباقتان قاشىقتاۋ جەردەگى عيباداتحانادان دىني اۋەندەر قۇيقىلجيدى. مۇندا تۇراتىن 21 ميلليون حالىقتىڭ ۋ-شۋى ۇلكەن كولىك گۇرىلىنە ۇقسايدى. اينالاداعى بۇتالار اراسىنداعى لەوپاردتار دا وسى داۋىستاردىڭ باسەڭدەۋىن كۇتىپ جۇرگەندەي. بىزگە كوز قيىعىن سالىپ، تىڭ تىڭدايدى. جالپى ساياباق پەن ونىڭ ماڭىن 35-كە تارتا لەوپارد مەكەندەيدى. ياعني اربىر داراققا شاقساق 2،5 شارشى شاقىرىم جەردەن كەلەدى. ايتپاقشى، بۇل حايۋان كۇنىنە 15-16 شاقىرىمداي جولدى ەش قيىندىقسىز جۇرىپ وتەدى. سولاي بولا تۇرا مۇنشالىقتى ابجىل اڭدار شارشى شاقىرىمىنا 20 000-عا جۋىق ادامنان كەلەتىن الەمدەگى حالقى ەڭ تىعىز مەگاقونىستىڭ قورشاۋىندا تىرشىلىك كەشۋدە (نيۋ-يورك حالقىنىڭ تىعىزدىعىنان شامامەن ەكى ەسەگە كوپ).

بىر قىزىعى، وسىنداي جاعدايدىڭ وزىندە مۇنداعى لەوپاردتار سانى كۇننەن-كۇنگە وسۋدە. ولاردىڭ ولجاسىنىڭ بىر بولىگى – تەڭبىل بۇعىلار مەن ساياباقتى مەكەندەيتىن جان-جانۋارلار. لەوپاردتاردىڭ باسىم بولىگى شەكتەۋلەرگە قاراماستان تابيعات پەن وركەنيەت اراسىنداعى شەكارانى بۇزىپ-جارۋدا. قالا ۇيقىعا كەتكەن كەزدە، لەوپاردتار كوشە بويىن جاعالاپ، ۇي جانۋارلارىن – يتتەر، مىسىقتار مەن شوشقالاردى، ەگەۋقۇيرىقتاردى، تاۋىقتار مەن ەشكىلەردى اۋلاپ، ازىق ەتەدى. ادامعا شاباتىن كەزدەرى دە بولادى، بىراق، نەگىزىنەن ولار ادامنان سەسكەنەدى. ال ادامدارعا كەلسەك، كەيبىرەۋلەر لەوپاردتارعا اياۋشىلىقپەن قاراپ، ولاردى قۇتقارىپ، جاردەمگە دايىن تۇرادى. ال كەيبىرى، كەرىسىنشە، لەوپاردتاردى قورلاپ، اتىپ ولتىرەدى، ۋ بەرەدى. تىپتى قاقپانعا تۇسكەن حايۋانعا كەروسين شاشىپ ورتەپ، ولاردىڭ تىرى كۇيىندە وت جالىنىندا قينالىپ جاتقانىن تاماشالاپ، بەينەكامەراعا تۇسىرەتىندەر دە بار. تابيعات جاناشىرلارى لەوپاردتاردى «دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ كوپ قۋعىنعا ۇشىراعان الىپ مىسىقتار» دەپ تە اتايدى.

دەگەنمەن وسىنشالىقتى قۋدالاۋعا قاراماستان، لەوپاردتار ادامدارمەن بىرگە ومىر سۇرىپ كەلەدى. ولاي بولۋى زاڭدى دا. لەوپاردتاردىڭ الەمدەگى ەكى ۇلكەن تىرشىلىك ايماعى – الەمدەگى حالقى ەڭ تىعىز ورنالاسقان افريكانىڭ وڭتۇستىگى (ساحارادان وڭتۇستىككە قاراي) مەن ۇندىستان سۋبكونتينەنتى.

gettyimages-138750258

2012 جىلدىڭ شىلدە ايى، ۇندىستان، باتىس بەنگال، ورمان ساقشىلارى لەوپاردتار شابۋىلىنا قارسى كۇرەسۋدە. لەوپارد ساباسىنا تۇسكەنگە دەيىن التى ادامدى جاراقاتتادى.

سوڭعى 50 جىلدا حالىق سانىنىڭ وسۋىنەن لەوپاردتاردىڭ ارەالى افريكادا 66 پايىزعا، ەۋرازييادا 85 پايىزعا تارىلعان. ال كوپتەگەن ايماقتاردا ولاردىڭ امان قالۋىنىڭ بىردەن-بىر جولى – ادامدارعا جاقىن تىرشىلىك ەتۋىندە بولىپ وتىر.

باسقا الىپ مىسىق تۇقىمداستارعا قاراعاندا لەوپاردتار جاڭا ورتاعا تەز بەيىمدەلەدى. ماسەلەن، ولار قي قوڭىزى مەن جايرادان باستاپ 900 كەلىلىك ۇلكەن كيىككە دەيىن اۋلاي الادى. 43 گرادۋس اپتاپ ىستىق كالاحاري شولىندە دە، 25-27 گرادۋس قاقاعان ىزعارلى.


لەوپاردتاردىڭ بەيىمدەلگىشتىگى ولاردىڭ ادامدار اراسىندا ومىر سۇرۋگە قابىلەتتى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. ال ادامزات بالاسى لەوپاردتارمەن بىرگە ومىر سۇرە الا ما؟


رەسەي اۋماعىندا دا مەكەن ەتەدى. تەڭىز دەڭگەيىندەگى ۇندى جاعالاۋلارىنىڭ مانگر ورماندى باتپاقتارىندا دا، 5200 مەتر بيىكتىكتەگى گيمالاي تاۋلارىندا دا وسىپ، كوبەيە بەرەدى. ادامزات پەن لەوپارد اراسىندا ۇزاق ارى باسەكەگە تولى قارىم-قاتىناس سوناۋ افريكادا باستالعان-دى.

ولاردىڭ پايدا بولعانىنا وتە كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق: بۇگىنگى قالىپقا ەنگەنىنە شامامەن 500 000 جىل وتكەن. ادامزات بالاسى سيياقتى، لەوپاردتار دا دۇنيەجۇزىنىڭ ۇلكەن ايماقتارىندا، اتاپ ايتساق، افريكانىڭ وڭتۇستىگىنەن رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنا دەيىن، سەنەگالدىڭ باتىسىنان يندونەزييانىڭ وڭتۇستىك شىعىسىنا دەيىن تارالعان. لەوپاردتار مەن ادامداردىڭ بىر-بىرىنەن الارى مول. ماسەلەن، ەرتەرەكتە ادامدار ارىستاندار مەن باسقا دا جىرتقىشتاردى قورقىتىپ-ۇركىتسە، كەيىنىرەكتە لەوپاردتار دا وسىنداي قاسيەتتەردى مەڭگەرىپ، ادامداردىڭ باعىپ جۇرگەن ۇي جانۋارلارىن اۋلاي باستادى. لەوپاردتاردىڭ وسال جەرى – ولەكسەلەردى بۇتا تۇبىنە نەمەسە اعاش توبەسىنە سۇيرەپ اپارىپ تاستاپ، بىرازدان سوڭ قايتا ورالاتىندىعىندا. سوندىقتان دا ولاردا باسقا ەتقورەكتى اڭدارعا قاراعاندا ولجاسىنان ايىرىلىپ قالۋ ىقتيمالدىعى جوعارى.

لەوپاردتاردىڭ جىرتقىشتىعى پريماتتاردىڭ گەنومىندا قورقىنىش رەتىندە ساقتالىپ قالعان. تىپتى مۇلدەم لەوپاردتى كورمەگەن مايمىلدىڭ وزى دەنەسى تەڭبىل مىسىق تۇقىمداستى كوزى شالسا، بىردەن تىكسىنەدى. ادامدار دا ولاردى كورگەن كەزدە ۇرەيلەنە، ارى تاڭدانا قارايدى. كەز كەلگەن جاڭالىقتاردىڭ تاقىرىپتارىنان «لەوپارد» دەگەن سوزگە كوزىڭىز تۇسە قالسا، بويىڭىزدى ەكىۇداي سەزىم بيلەيتىنى دە بەلگىلى عوي. بۇل سەزىمدەردەن جىلىلىقتى، قاتالدىقتى جانە تارتىمدىلىقتى بايقاۋعا بولادى. ايتسە دە، كەيبىر تاقىرىپتار كەك پەن قاستىققا تۇنىپ تۇرادى.

بىردە وڭتۇستىك افريكانىڭ ليمپوپو پروۆينتسيياسىنداعى مال شارۋاشىلىعىنا بارعان ەدىم. وندا سكاۋتتار ۇلگىسىندەگى قىسقاجەڭ جەيدە، جاسىل شولاق شالبار، تىزەسىنەن بىر-ەكى سانتيمەتردەي تومەن جاسىل شۇلىق كيگەن 60-تار شاماسىنداعى الپامساداي، جۇزى جىلى ادامدى كەزدەستىردىم. ونىڭ ۇستەلىندە كەيبىر جولدارىنىڭ استى سىزىلعان دجەيمس پاتشاسىنىڭ ىنجىل كىتابى اشىق جاتتى. ال ۇستەلدىڭ ارعى بەتىنەن لەوپاردتىڭ باس قاڭقاسى كورىندى. قاڭقادا دال تيگەن وقتان قالعان كىشكەنتاي تەسىك بار ەكەن.

«بىزگە لەوپارد قاتتى ۇنايدى، – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. – وتە ادەمى جانۋار! الايدا ولارمەن بىر جەردە ومىر سۇرۋ وتە قيىن. بۇندا ولارعا ازىق از ەمەس. ماسەلەن، سۇيەلدى دوڭىزدار، بابۋيندەر، قاباندار جانە دە باسقا تابيعي قورەكتەر بارشىلىق. دەگەنمەن لەوپاردتار سولارعا ەمەس، مەنىڭ بۇزاۋلارىما وش».

ول وزىنىڭ اسىل تۇقىمدى براحمان سيىرلارىنىڭ ولىمى مەن وسىمىن تىركەيتىن جۋرنالىن اشىپ، لەوپاردتار التى اپتادا بىر بۇزاۋدان جەپ وتىرعانىن، سويتىپ، سوڭعى 18 ايدا نەشەۋىن قۇربان ەتكەنىن ايتتى. ساۋىن ۋاقىتى تاقاعاندا سيىردىڭ موڭىرەگەنىنەن-اق جۇمىسشىلار تاعى بىر بۇزاۋدان ايىرىلعانىن بىردەن تۇسىنەدى. سوسىن سيىر جۇمىسشىلاردى «ەتى جارتىلاي جەلىنىپ جەردە جاتقان نەمەسە اعاش باسىندا ىلىنىپ تۇرعان بۇزاۋىنا» وزى باستاپ الىپ كەلدى. شارۋاشىلىق قوجايىنى ار بۇزاۋدىڭ قۇنى 2000 دوللاردان اسادى دەپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا، «بۇل جەردە وتە تاجىريبەلى اڭشىلار بار، ولار بۇزاۋدى قانداي اڭنىڭ – لەوپاردتىڭ جاس انالىعى نەمەسە كارى اتالىعى الىپ كەتكەنىن دوپ باسىپ ايتا الادى. ادەتتە، لەوپارد ەكى كۇن ىشىندە جەمتىگىنە قايتا ورالادى».

اڭشىلارعا جۇگىنۋى، وعان قوسا ۇستەلدەگى وق تەسكەن باس سۇيەك قاڭقاسى ونىڭ قارۋ الىپ، مالعا شابۋىل جاساعان اڭدى اتۋعا وقتالعانىن بىلدىرەتىندەي. «سەن ولارمەن بىرگە ومىر سۇرۋگە ماجبۇرسىڭ، سوندىقتان ولارمەن بەيبىت ومىر سۇرۋگە تيىسسىڭ. ايتپەسە، تۇرمەگە تۇسەسىڭ (وڭتۇستىك افريكا زاڭى ادەتتە نە اباقتىعا جابادى نە ايىپپۇل مولشەرىن تاعايىندايدى).

ال كەيبىرەۋلەر جىل سايىن تىپتەن جۇزدەگەن لەوپاردتى ولتىرەدى، – دەيدى ول. – ولار لەوپاردتاردى اتادى، قاقپانعا تۇسىرەدى، ۇستىنە جانارماي قۇيىپ ورتەپ ازاپتايدى. مىنە، سولاي».

جازدىڭ تاماشا جەكسەنبىسىنىڭ بىرى بولاتىن. كۆازۋلۋ-ناتال ەلدىمەكەنىنىڭ شىعىسىندا ورنالاسقان پروۆينتسييادا مىڭداعان دىندارلار عيبادات ەتۋ ۇشىن قاسيەتتى دوڭنىڭ باسىنا قاراي جالاڭاياق، سىرنايلاتىپ بارا جاتتى. ولاردىڭ اراسىنداعى تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدارى جالاڭاش توستەرىنە مونشاق تاققان، تۇرمىسقا شىققان ايەلدەر قارا تۇستى كيىم كيگەن ەدى. قارا تۇستى قولشاتىرلارىن سىرنايلار ويناعان سايىن جوعارى كوتەرىپ قويادى. ال ەر كىسىلەردىڭ ارەكەتى، تىپتى، قىزىقتى. شامامەن 1200-گە تارتا ەر ادام لەوپارد تەرىلەرىن جامىلىپ، ماڭدايلارىنا، شىنتاقتارىنا، بەلدەرى مەن توبىقتارىنا باۋ تاعىپ الىپ جانىمىزدان وتىپ بارادى.

شوپ-شالام وسكەن جەرلەرگە كەلگەندە ەركەكتەر گۇرىلدەگەن اۋەن ۇنىنە قوسىلا بيلەي جونەلەدى. ولار زۋلۋ شايقاسىنداعى ساربازدار سەكىلدى، قۇددى جورىققا بارا جاتقانداي ارى-بەرى تەربەلە قوزعالىپ، اياعىن بىر كوتەرىپ، بىر تۇسىرىپ، جەردىڭ شاڭىن اسپانعا شىعارادى. حريستيان دىنىنىڭ افريكالىق اعىمى – نازارەت باپتيستەرىنىڭ (نەمەسە شەمبە) زۋلۋ داستۇرىنە نەگىزدەلىپ سالىنعان، عاسىرعا جۋىق تاريحى بار شىركەۋى ۇشىن بۇل بي تابىنۋ مەن مەديتاتسييا تاسىلى سانالادى. وندا كيەتىن كيىم دە ماڭىزدى. ەرتەرەكتە زۋلۋ پاتشالارى وزدەرىنىڭ كۇشى مەن بولمىسىن كورسەتۋ ماقساتىندا لەوپارد تەرىلەرىن جامىلعان. شەمبە شىركەۋىنىڭ ەركەكتەرىنىڭ ايتۋىنشا، لەوپارد تەرىلەرى ولاردى دىنگە جانە اتا-بابالارىنا جاقىن ەتەدى.

بىرنەشە جىل دال وسىنداي شەرۋگە كەزىككەن مىسىق تۇقىمداستاردى قورعاۋشىلار قاتتى نالىعان بولاتىن. ولاردىڭ بىرى بۇل كورىنىستى «جەر بەتىندەگى جابايى تابيعاتقا زاڭسىز جاسالعان ەڭ ۇلكەن قييانات» دەپ اتادى. لەوپارد تەرىلەرىنىڭ وسىنشالىق كوپتىگى سانى كۇرت ازايىپ، بار بولعانى 7000-اق مىڭعا تارتا قالعان ەلگە تان قىلىق ەمەس ەدى. سوسىن اڭ تەرىسى بەس-التى جىلدا جىرتىلىپ، تۇيدەكتەلىپ قولدانۋعا جارامايتىندىقتان ولاردى ۇنەمى اۋىستىرىپ تۇرۋ قاجەت. شىركەۋدە جىلىنا بىرنەشە مارتە وتەتىن شاراعا قاتىسۋشىلار سانى ارتىپ، لەوپارد تەرىسىنە دە سۇرانىس كوبەيگەن. ال سونىڭ سالدارىنان اڭعا قۇرىپ كەتۋدىڭ قاۋپى تونىپ تۇر.

«پانتەرا» مىسىق تۇقىمداستارىن قورعاۋ ۇيىمىنداعى لەوپارد زەرتتەۋشى عالىم تريستان ديكەرسوننىڭ ايتۋىنشا، قۇلشىلىق راسىمىنە قاتىساتىن كوپشىلىكتىڭ يمپالا انتيلوپاسى تەرىسىنە لەوپاردقا ۇقساس داقتار سالىپ، جاساندى تەرىلەردى قولدانۋى ۇمىت وتىن جاققانداي ەدى. وسىنىڭ وزى تاۋار ساپاسىن جاقسارتۋعا يتەرمەلەپ، تۇسى تابيعي تەرىگە ۇقسايتىنداي بويالعان ۆينيلدەن جانە تۇكتەن جاسالعان تەرىنى وندىرۋگە تۇرتكى بولعان.

«Rolex ساعاتىن قولدان جاساعانداي اسەر بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن»، – دەيدى ديكەرسون. شەمبە باسشىلارى بۇل جوسپاردى قولداپ، قازىرگى تاڭدا جەرگىلىكتى شەبەرحانادا Furs for Life («تابيعاتتى قورعاۋعا ارنالعان ىشىكتەر») دەگەن ساۋدا بەلگىسىمەن جاساندى تەرىدەن دايىندالعان ونىمدەر شىعارىلۋدا. پانتەرا توبى شىركەۋ قىزمەتكەرلەرىنە تەرىنىڭ 9000 داناسىن تەگىن تاراتسا دا، تاپسىرىستاردى ارەڭ قاناعاتتاندىرىپ ۇلگەرۋدە.

بىر جەكسەنبىدە شەبەرحاناعا بارعانىمدا ساتىلىمعا قويىلعان تەرىلەر اراسىنان تەك بىر عانا ناعىز تەرىنى كوزىم شالدى. لەوپارد تەرىسىنىڭ الدىڭعى جاعىنان جاسالعان جامىلعىنىڭ باعاسى 390 دوللار بولسا، ارتقى تەرىسىنەن جاسالعاندارى 425 دوللارعا باعالانادى. جان باسىنا شاققاندا جىلىنا 13 000 دوللاردان كەلەتىن ەل ۇشىن بۇل قوماقتى سوما. بىر ادام «جاساندى تەرىلەر اق ناسىلدىلەردىڭ باياعىدان كەلە جاتقان زۋلۋ داستۇرىنە جاساعان قيياناتى» دەگەن رەنىشىن بىلدىرىپ قالدى. ال باسقا بىرەۋى، ۆينيلدەن جاسالعانعا قاراعاندا يمپالا انتيلوپاسى جانە باسقا اڭ تەرىلەرىنەن جاسالعان جاساندىلارى اتا-بابالارى قولدانعان نۇسقاعا جاقىنىراق ەكەندىگىن ايتادى. دەگەنمەن جۇرتشىلىقتىڭ باسىم بولىگى جاساندى تەرىنى العىسى كەلەدى. ديكەرسوننىڭ ەسەبىنشە، شەمبە راسىمدەرىنە قاتىساتىن دىندارلاردىڭ 30-40 پايىزى «پانتەرا» جاساندى تەرىلەرىن قولدانادى ەكەن. بۇل كورسەتكىش ەكى جىل بۇرىن 5-10 پايىزدى قۇراعان. ارينە، مۇنى لەوپاردتارعا دەگەن ناعىز ماحاببات پەن توزىمدىلىك كورىنىسى دەپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. دەگەنمەن وسى تاسىلدىڭ وزى لەوپرادتاردىڭ اياۋسىز قىرىلۋىنا سال دە بولسا توسقاۋىل قويادى.

ۇندىستان – الەمدەگى حالىق تىعىزدىعى وتە جوعارى مەملەكەتتىڭ بىرى. ادام بالاسىنا ومىر سۇرۋ قيىنعا تۇسىپ وتىرعان بۇل وڭىردە لەوپاردتار تىرشىلىگىنىڭ وزى – ۇلكەن سىناق. ولار ادامدارعا وتە جاقىن ماڭدا توپ-توبىمەن ەمىن-ەركىن ومىر سۇرىپ جاتىر. ادەتتە اسا توزىمدى كەلەدى.


قوعام گرانتى بويىنشا وسى جوبا ۇشىن سۋرەتتەر تۇسىرىپ، ساياباق قىزمەتكەرلەرىنە دايىندىق ساباقتارىن وتكىزۋ ماقساتىندا بىزدىڭ توپ مۇشەلەرىنە قارجى بولىندى.


_dsc0468

وڭتۇستىك افريكاداعى سەدەربەرگ ايماعىنا ورناتىلعان فوتوقاقپان كەيپ لەوپاردى مارعاۋىنىڭ تەسىلە قاراپ تۇرعانىن تۇسىرىپ العان. جەكە تۇر رەتىندە تىركەلمەسە دە، بۇل جاسقانشاق مىسىق ساۆاننا تۇقىمداستارىنان كىشىرەك.

leopards_map_v8_final_fp-3

افريكالىق تۇرشەلەر افريكانىڭ وڭتۇستىك ايماقتارى (ساحارادان وڭتۇستىككە قاراي) الى دە لەوپاردتار مەكەنى بولىپ قالا بەرەدى. بىراق بۇلاردى تۇگەندەۋ قيىن، سوندىقتان دا شىندىققا جاناساتىن سان جوق.

003

لەوپاردتار پىشىنى تۇقىمدارىنا قاراي ار تۇرلى بولىپ كەلەدى.

ازييادان ىعىستىرىپ شىعارۋ. زاڭدى تۇردە قورعالعانىنا قاراماستان، حالىق سانى ارتا باستاعان ايماقتاردا لەوپاردتار مەكەنى تارىلا تۇسكەن. وتكەن ون جىلدىقتا ۇندىستاندا اپتاسىنا تورت لەوپارد ولتىرىلدى.

قارا لەوپاردتار بىرنەشە تۇرشەلەردەن تۇرادى. ولار، اسىرەسە، مالايزييا مەن يندونەزييا ورماندارىندا كەزدەسەدى.

قارا لەوپاردتار بىرنەشە تۇرشەلەردەن تۇرادى. ولار، اسىرەسە، مالايزييا مەن يندونەزييا ورماندارىندا كەزدەسەدى.

داعدىنى وزگەرتۋ

لەوپاردتاردىڭ كوبى وزدەرىنىڭ تاريحي مەكەندەرىن تاستاپ كەتكەن. قالالار سالۋ، اۋىلشارۋاشىلىق جانە ورمان اعاشتارىن جاپپاي كەسۋ لەوپاردتار مەكەنىن جويىپ جىبەرسە دە، ادامزاتتىڭ اڭ ەتىنە دەگەن قۇمارلىعى تاماق قورلارىنىڭ كەمىپ بارا جاتقانىنا سەبەپ بولىپ وتىر. سول سەبەپتەن ولاردىڭ ارەالى قاتتى بولشەكتەنگەن. تەرىسى سىيعا تارتىلاتىن، حالىق مەديتسيناسىندا قولدانىلاتىن، سونداي-اق مالداردى قورعاۋ ماقساتىندا لەوپاردتار اياۋسىز قىرىلۋدا. ايتسە دە، جاپپاي جويىلىپ بارا جاتقانىنا قاراماستان، ولار بارلىق مىسىق تۇقىمداستار ىشىندەگى ەڭ كوپ تارالعان جانە تىرشىلىك ەتۋگە يكەمدى جانۋارالار بولىپ قالا بەرمەك. Panthera pardus تۇرى كىشكەنە ارابييالىقتان باستاپ الىپ دەنەلى افريكالىعىنا دەيىن توعىز تۇرشە قۇرايدى. (ادەتتەگىدەي بارىس دەپ اتالاتىن حايۋان بولەك بيولوگييالىق تۇر رەتىندە لەوپاردتارعا قاراعاندا جولبارىستارعا جاقىنداۋ بولىپ كەلەدى.)

وڭتۇستىك افريكانىڭ سابي سەند قورىعىنداعى جاس لەوپارد اناسى اۋلاپ، جوعارى ىلىپ قويعان يمپالا انتيلوپاسىن جەپ جاتىر. جەمىن وسىلايشا اعاشقا ىلىپ قويۋ تاماقتى قورقاۋلار مەن باسقا باسەكەلەستەردەن قورعايدى. مەريل دارريس جانە مانون مۋلي، BIOSPHOTO

وڭتۇستىك افريكانىڭ سابي سەند قورىعىنداعى جاس لەوپارد اناسى اۋلاپ، جوعارى ىلىپ قويعان يمپالا انتيلوپاسىن جەپ جاتىر. جەمىن وسىلايشا اعاشقا ىلىپ قويۋ تاماقتى قورقاۋلار مەن باسقا باسەكەلەستەردەن قورعايدى.
مەريل دارريس جانە مانون مۋلي، BIOSPHOTO

ۇندىستان بىزدىڭ لەكسيكونىمىزعا «ادام جەگىش لەوپاردتار» دەگەن تىركەستى ەنگىزدى. بۇل – تىكەلەي ايتىلعان ۇعىم ەمەس. ادەتتە لەوپاردتار شابۋىلىنا ايەلدەر مەن بالالار كوپ ۇشىرايدى. ولار بىر جاعىنان ەر ادامنىڭ سىرت تۇلعاسىنان سەسكەنەدى. ەكىنشى بىر سەبەبى، ايەلدەر مەن بالالار كوبىنشە بۇتالار اراسى مەن قالىڭ اعاش ىشىنە دارەت سىندىرۋعا بارعان ساتتە لەوپاردتار شابۋىلىنا تاپ بولادى. ال ەر ادامدار تۇرىپ دارەت سىندىراتىندىقتان، لەوپاردتارعا قيىن ولجا بولىپ كورىنەتىن سەكىلدى.


سۇراق: ۇزاق جىلدار بويى لەوپاردتار مەن ادامزات بالاسى بەيبىت ومىر سۇرىپ كەلدى. ولاي بولسا، جۋننار سيياقتى ەلدىمەكەندە وسى مىسىق تۇقىمداستىڭ كەنەتتەن ادامعا شابۋىلداۋىنىڭ سەبەبى نە؟


دەگەنمەن دە لەوپاردتاردىڭ ادامعا شابۋىلى سيرەك كەزدەسەتىن جاعداي. ۇندىستاندا اڭنان گورى ادام قولىنان قازا تاباتىنداردىڭ سانى باسىم. ماسەلەن، كۇن سايىن شامامەن 381 ادام جول اپاتىنان قازا تاپسا، 80 ادام تەمىرجول اپاتىنان، ال 24-ى توق سوعىپ قايتىس بولادى. ايتسە دە، لەوپاردتاردىڭ قارا حالىققا شابۋىلى ادەتتە بىردەن زورايتىلىپ ايتىلادى. ويتكەنى مۇنداي قۇبىلىستار ۇيرەنشىكتى بولماعان سوڭ، ادام پسيحولوگيياسىنا قاتتى اسەر ەتەدى.

مامىر ايى. سەنبىلىك تاڭ. مۋمباي قالاسىنىڭ شىعىسىنا قاراي 150 شاقىرىمداي جەردەگى جۋننار ايماعىنداعى شاعىن اۋقاتتى شارۋا قوجالىعىنا مەملەكەتتىك كولىك كەلىپ توقتادى. جان تۇرشىگەرلىك وقيعا ورىن العانىمەن، بارى سابىرلى بولۋعا تىرىسقان. بيىكتىگى بەلدەن كەلەتىن كىرپىش دۋالمەن قورشالىپ، تەمىر شاتىرمەن جابىلعان ۇلكەن دالىز الدىندا بىر توپ ادام ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ جاۋاپتى تۇلعاسىن كۇتىپ تۇرعان بولاتىن.

التى تاۋلىك بۇرىن، جەكسەنبى كۇنى ساعات 10:30-دار شاماسىندا ەكى جاسار ساي مەندليك دالىزدەگى ورىندىقتا تىزەرلەي ويىنشىق اۆتوبۋسپەن ويناپ وتىردى. اجەسى جانىندا توسەكتە دەمالىپ جاتقان بولاتىن. 20-30 مەتردەي جەردە بيىك شوپتەر اراسىندا جاسىرىنعان لەوپارتىڭ كوزى نارەستەگە تۇسەدى. بالا كۇندەلىكتى قورەك ەتەتىن ۇندى ماكاكاسىنىڭ كولەمىندەي عانا بولاتىن. بۇقپانتايلاپ جاقىنداي باستاعان لەوپاردتى ەشكىم بايقامادى دا. اسىر سالىپ، ويناپ وتىرعان بالانى جىرتقىش قابىرعا تۇسىنان تىستەپ، ەگىستىككە قاراي جۇلىپ اكەتكەن. اجەسى قاتتى ايقايلاپ جىبەردى. وتباسىنىڭ قالعان مۇشەلەرى كىشكەنتاي نارەستەنى ىزدەپ، قاراڭعىعا جان-جاقتان سۇڭگىگەنىمەن، تىم كەش بولاتىن.

2012 جىلدىڭ 15 شىلدەسى تۇنىندە سانجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباقتا لەوپارد جەتى جاسار قىزدى ولتىردى. جارىق جاقسى تۇسەتىن جەرلەردە توپتاسىپ جۇرەتىن اۋىل تۇرعىندارى بۇل وڭىردىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى.

2012 جىلدىڭ 15 شىلدەسى تۇنىندە سانجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباقتا لەوپارد جەتى جاسار قىزدى ولتىردى. جارىق جاقسى تۇسەتىن جەرلەردە توپتاسىپ جۇرەتىن اۋىل تۇرعىندارى بۇل وڭىردىڭ اسا قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى.

بۇل اۋىر جاعداي ەدى… ايەل كىرە بەرىستەگى باسپالداقتا ۇنسىز وتىر. جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر مەن ماحاتما گاندي ۇلگىسىندەگى اق باسكيىم كيگەن قارت ادام ورتاعا جايعاسقان، ال دالىزدىڭ ارعى باسىندا بالانى الىپ كەتكەن جەردە اكەسى تۋىستارى مەن دوستارىنىڭ قورشاۋىندا وتىر. ورمان شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرى وزىن تانىستىردى: «مەن دە اۋىلدىق جەردەنمىن. مەنى باسشى دەپ قابىلداماڭىزدار»، – دەگەن ول قارا جامىلىپ وتىرعان ۇيگە «بالاسىنان ايىرىلعانى ۇشىن 12 300 اقش دوللارى كولەمىندە وتەماقى اكەلگەنىن، بۇل ولاردىڭ بالاسىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا بەرىلگەن قۇن ەمەس، كەرىسىنشە لەوپاردتارعا جاۋاپتى ۇكىمەتتىڭ كىناسىن مويىنداعانى» دەپ تۇسىندىردى. ازا تۇتىپ وتىرعان وتباسى ازعانتاي بۇيىمتايلارىن ايتىپ، ال ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى قولىنان كەلگەنشە كومەك بەرەتىنىنە ۋادە ەتتى. التى شاقىرىمداي تومەندە ورنالاسقان كوشەنىڭ اياق جاعىندا تاعى بىر ۇيدە دال وسىنداي وقيعا ورىن العاندىقتان، باسشىنىڭ سول جەرگە دە كىرىپ-شىعۋى قاجەت ەدى. ادەتتە لەوپاردتاردىڭ وسىنداي شابۋىلى بىرىنىڭ ارتىنان بىرى ورىن الادى. ساي مەندليكتىڭ ولىمى – سوڭعى ەكى اپتادا جۋننار ايماعىندا بولعان ۇشىنشى شابۋىل. ونىڭ ەكەۋى ولىمگە اكەپ سوقتى.

ورمان باسشىسى قازا بولعان بالا – مەندليكتىڭ وتباسىنا وتەماقى بەرىپ شىققان كۇننىڭ ەرتەسى ەدى. بيولوگ ۆيدييا اترەيا «جابايى اڭداردى قورعاۋ» قوعامى مۇشەلەرىمەن بىرگە جاقىن ماڭداعى اكولە قالاشىعىنداعى قانت قۇراعى القابىندا جۇر. ونىڭ شاعىن كومپيۋتەرىندە فوتوقاقپان مەن راديوقارعىباۋلاردى قولدانىپ جۇرگىزىلگەن 5 جىلدىق زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بار. بۇل – اكولە ماڭايىنىڭ كارتاسى. وندا لەوپاردتار مەكەن ەتەتىن جەرلەردىڭ بارلىعى كوگىلدىر نۇكتەلەرمەن بەلگىلەنگەن. قىسقاسى، قالىڭ اعاشى دا، ەلىك نەمەسە باسقا دا ىرى جانۋارى جوق جەردىڭ وزىندە 11 ەرەسەك لەوپارد تۇنگى ۋاقىتتا جورتىپ جۇرەتىندىگى انىقتالدى. سونداي-اق، ۆيدييا اترەيانىڭ دەرەگى بويىنشا بۇل جەرمەن كۇن سايىن 20 000 ادام وتەدى ەكەن.

مۋمبايعا قارسى توبەشىكتە ورنالاسقان جاساندى كولشىككە سانجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباق پەن ونىڭ توڭىرەگىن مەكەندەيتىن 35 لەوپاردتىڭ بىرى سۋ ىشۋگە كەلدى

مۋمبايعا قارسى توبەشىكتە ورنالاسقان جاساندى كولشىككە سانجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباق پەن ونىڭ توڭىرەگىن مەكەندەيتىن 35 لەوپاردتىڭ بىرى سۋ ىشۋگە كەلدى

نەلىكتەن لەوپاردتاردىڭ سانى وسىنشالىقتى كوپ دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ونىڭ سەبەبى، ۇندىستاننىڭ باسقا اۋداندارى سيياقتى مۇندا قاڭعىعان يتتەر، دوڭىزدار جانە باسقا دا ۇساق اڭدار كوبەيگەن ەكەن.

بۇل جەردە اشىق-شاشىق قوقىس پەن ەت قالدىقتارى كوپتەپ كەزدەسەدى. جەرگىلىكتى زاڭ جانە جانۋارلار قۇقىقتارىن قورعايتىن ىقپالدى ۇيىمدار كوشەدەگى قاڭعىباس يتتەردى اۋلاۋعا تىيىم سالعان. سوندىقتان يتتەر مەن باسقا دا ۇي جانۋارلارى لەوپاردتىڭ ولجاسى بولىپ قالا بەرمەك. (اترەيانىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس، ولاردىڭ قورەگىنىڭ 87 پايىزىن ۇي جانۋارلارى قۇرايدى). 1980 جىلدان بەرى سالىنا باستاعان سۋارمالى جەرلەردى دامىتۋ جۇيەسى دە تارعىلداردىڭ كوبەيۋىنە ىقپال ەتىپ وتىر. جابايى قانت قۇراعى، اكولە جانە جۋننار سيياقتى قۇرعاق ايماقتاردا كوپ وسەتىن داقىلدار مەن ونىڭ بيىك ارى قالىڭ بۇتالارى جابايى مىسىقتىڭ جاسىرىنۋىنا وتە ىڭعايلى. بۇل اۋىل-ايماقتى، قوقىس الاڭدارى مەن يتتەردى باقىلاۋ ۇشىن كەرەمەت مۇمكىندىك.

بىردە زەرتتەۋ بارىسىندا اترەيا، ايەلدەر قىزاناق تەرىپ جۇرگەن القاپتان وتىپ بارا جاتىپ، بىر جۇمىسشىعا جولىعىپ قالعان ەدى. الگى شارۋا بىرنەشە كۇن بۇرىن عانا بىر لەوپاردتى كورگەنىن ايتتى. دەگەنمەن اترەيا تۋرا سول كەزدە تۋرا سول جەردەن 20 مەتردەي قاشىقتا لەوپاردتىڭ قانت قۇراعى اراسىندا سايالاپ جاتقانىن بىلەتىن. بىراق ول بۇل تۋرالى ايتۋدى جون سانامادى. ويتكەنى ولارعا الاڭداۋعا نەگىز جوق بولاتىن. «لەوپاردتار قانقۇمار ەمەس. ولار ەش سەبەپسىز ادامعا شابۋىلدامايدى»، – دەيدى اترەيا. اكولە اۋماعىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن انتروپولوگ سۋنەترو گوسال «كەڭىستىكتى بولىسۋ» مەن «وزارا ۇيلەسىمدىلىك» تۋرالى قىزىق اڭگىمە قوزعادى. ونىڭ ايتۋىنشا، لەوپاردتار مەن ادامزات بىر-بىرىنە قارسى كەلىپ قالماس ۇشىن جولداردى اينالىپ وتەدى ەكەن. (بۇل جەردە تۇراتىن ادامداردىڭ كوبى لەوپاردتار مەن جولبارىستاردى پىر تۇتىپ، الىپ مىسىقتاردى جاراتۋشى – ۆاگوبا رەتىندە تاعزىم ەتەدى ەكەن. ۆاگوبا – ۇندىستانداعى الىپ مىسىق پىشىندى مۇسىن).

لەوپارد پەن ادامزات اراسىنداعى داۋلى قارىم-قاتىناستىڭ سەبەبىن تۇسىنۋ ماقساتىندا اترەيا 2001-2003 جىلدار ارالىعىندا لەوپاردتاردىڭ جۋننار اۋماعىندا ادامعا جاساعان بىرنەشە شابۋىلىن زەرتتەدى. العاشقىدا ورمان شارۋاشىلىعى قوجالىعى ىرى قارا مالدارعا شابۋىل جاساعان 100-دەي لەوپاردقا تۇزاق قۇرىپ، جۋننار ايماعىنان الاستاتقان. ەتقورەكتى جانۋارلاردى قونىس اۋدارتۋ ۇشىن قولدانىلاتىن تاسىل بويىنشا ولاردى تۇزاققا شامامەن 30 شاقىرىم الىسقا اپارىپ، ورمان ىشىندە بوساتىپ جىبەرەدى. اترەيا جانە ونىڭ توبى وسىنداي قونىس اۋدارتۋدان كەيىن جۋننار ايماعىندا لەوپاردتاردىڭ ادامعا شابۋىلى 325 پايىزعا كوبەيگەنىن جانە مۇنداي شابۋىلدان قازا بولعاندار سانى ەكى ەسەگە وسكەنىن انىقتاعان.

التى-جەتى اي شاماسىنداعى لەوپارد بەزەگى وڭتۇستىك افريكانىڭ سابي سەند قورىعى مەن اۋىلداردى بولىپ تۇرعان قورشاۋ بويىمەن ارى-بەرى اسىر سالىپ جۇر.

التى-جەتى اي شاماسىنداعى لەوپارد بەزەگى وڭتۇستىك افريكانىڭ سابي سەند قورىعى مەن اۋىلداردى بولىپ تۇرعان قورشاۋ بويىمەن ارى-بەرى اسىر سالىپ جۇر.

«كوشىرۋدىڭ كەسىرىنەن جابايى مىسىقتاردىڭ مىنەز-قۇلقى وزگەرەدى»، – دەيدى اترەيا. «ادامنىڭ تۇزاعىنا تۇسىپ، تەمىر تورعا قامالعان، سوڭىندا وزگە ايماققا تاستالعان لەوپاردتاردىڭ مىنەزى وزگەرمەي قويمايتىنى سوزسىز. بۇل ارەكەت ولاردىڭ ادامعا شابۋىلداۋىنا تۇرتكى بولادى، بۇل ولاردىڭ تۋا بىتكەن قاسيەتىنە بايلانىستى ەمەس»، – دەيدى اترەيا مەن ونىڭ ارىپتەستەرى.

ون جىل بۇرىن اترەيا العاش زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىنعاندا، ورمان شارۋاشىلىعى باسشىلارى ماسەلەنى تۇسىنگەندەي بولدى. مۋمبايداعى سانجەي گاندي اتىنداعى ۇلتتىق ساياباققا تۇزاققا تۇسكەن لەوپاردتاردى اكەلىپ تاستاۋعا تىيىم سالىندى. (مۋمباي دا لەوپاردتاردىڭ قاندى شابۋىلىن باستان كەشىردى). قالانىڭ اقپارات قۇرالدارى دا لەوپاردتاردى قونىس اۋدارتۋ ولاردىڭ جاي جۇرگەنىنەن گورى قاۋىپتى جاعداي ەكەنىن جارىسا جازا باستادى. ساياباق ماڭىنداعى ۇيلەر مەن وعان جاقىن جەردەگى لاشىق تۇرعىندارىمەن ارنايى كەزدەسۋلەردە – لەوپاردپەن كەزدەسكەندە ولارمەن شايقاسا كەتۋگە بولمايتىنى تۇسىندىرىلدى. لەوپاردتاردى بۇل جەردەن الاستاتۋ قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇنەمى تالاپ ەتەتىن ماسەلەسى. الايدا بۇل الەۋمەتتىك جۇيەنى بۇزۋمەن قاتار، «وزارا ۇيلەسىمدىلىكتى» تۇسىنە بەرمەيتىن لەوپاردتار ۇشىن قيىن. كەزدەسۋلەردە تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىكتى ساقتاپ، تۇن مەزگىلىندە بالالاردىڭ ۇيدە بولۋىن باقىلاۋ كەرەكتىگى دە ايتىلادى. (قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ شارالارىنىڭ دا كومەگى زور: ماسەلەن، قوقىستى مەرزىمىندە تازارتۋ، دارەتحانالار سالۋ، كوشەدەگى قاڭعىعان يتتەردەن ارىلۋ. دەگەنمەن تۇرلى ەكونوميكالىق جانە ساياسي فاكتورلار بۇلاردى جۇزەگە اسىرۋدا كەدەرگى بولىپ تۇر.)

ادەتتە ونداي كوزقاراستاردى قابىلداۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە، شارا قولدانۋدى تالاپ ەتىپ، اشۋعا مىنگەن تۇرعىنداردىڭ قاھارىنا ىلىگەتىن ورمانشىلار ۇشىن وتە قيىن. ورمانشىلاردى جەرگىلىكتى ساياساتكەرلەر دە قىسىمعا الادى. سوندىقتان حالىققا قاۋىپسىزدىك شارالارىنىڭ اتقارىلىپ جاتقانىن كورسەتۋ ماقساتىندا لەوپاردتارعا تۇزاق قۇرۋ الى دە جالعاسۋدا. الايدا شىندىعىندا، بۇدان قاۋىپ سانى ارتپاسا كەمىگەن ەمەس. قولعا تۇسكەن قاۋىپتى لەوپاردتار بىردەن تەمىر تورعا توعىتىلادى، بىراق ولاردىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەندىگىن انىقتايتىن ەشقانداي تاسىل جوق. «قاسقىردىڭ اۋزى جەسە دە قان، جەمەسە دە قان» دەگەن وسى.

جۋنناردا بولعان سوڭعى شابۋىلدان كەيىن بىر ورمانشى مەنىڭ ەلەكتروندى پوشتاما: «اتالىق لەوپاردتى قولعا تۇسىرگەنىمىزدى سىزگە قۋانىشپەن حابارلايمىز»، – دەپ حات جولداپتى. ورمانشى وسى حاتى ارقىلى «ونىڭ وتكەن ايدا كىشكەنە بالاعا شابۋىل جاساعان لەوپارد» ەكەنىن جەتكىزگىسى كەلدى. قولعا تۇسكەن لەوپارد ومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن وزگە 28 لەوپاردتارمەن بىرگە جۋننارداعى لەوپاردتاردى قۇتقارۋ ورتالىعىندا وتكىزەتىن بولادى. تۇزاققا تۇسكەن لەوپاردتاردىڭ كوبى مىندەتتى تۇردە بوساتىلىپ جىبەرىلەدى. الايدا بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ورمان شارۋاشىلىعى جۋنناردا قانشا لەوپاردتىڭ قاي ماڭعا بوساتىلىپ جىبەرىلگەنىن اشىق ايتپايدى. بالا ساي مەندليك ولىمى ورىن العان وقيعادان ەكى اپتا وتكەن سوڭ وعان جاقىن ماڭداعى شارۋا قوجالىعىندا 60 جاستاعى تاعى بىر ايەلدى لەوپارد ولتىرىپ، دەنەسىن بولشەكتەپ كەتكەن.

ۇندىستاننان قايتىپ بارا جاتىپ مەن «جوعارى دامىعان ەلدە ومىر سۇرەتىن حالىق لەوپاردتارمەن بولعان مۇنداي كۇردەلى دە جاعىمسىز وقيعادان مۇلدەم حابارسىز-اۋ» دەگەن ويعا قالدىم. ۇيگە ورالعانىمدا ماعان بىرەۋلەر كوننەكتيكۋت جاعالاۋىنان 6 شاقىرىمداي جەردە تاۋ ارىستانى بايقالعانىن ايتتى. نيۋ حەيۆەن قالاسى ماڭىنداعى قارا ايۋ تۋرالى حاباردى دا كوزىم شالدى. مۇنداي وقيعالار كوپ. تاۋ ارىستاندارى لوس اندجەلەستە، كويوتتار چيكاگودا، قاسقىرلار ريمنىڭ توڭىرەگىندە، الىپ اق اكۋلالار كەيپ كود قالالارىنىڭ اينالاسىندا كوپ بايقالادى. حالىق سانى وسىپ، جەر شارىندا قالالار كوپتەپ تۇرعىزىلىپ جاتىر. سونىمەن بىر مەزگىلدە، ەتقورەكتى جانۋارلار ادامدارمەن بىرگە ومىر سۇرۋگە بەيىمدەلىپ كەلەدى. بۇل ارينە ۇرەي تۋعىزادى، دەگەنمەن قورقىنىشتى ەمەس: زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي دەنى ساۋ جىرتقىشتاردىڭ كوپ بولۋى سالاۋاتتى ومىر سالتى ۇشىن جاعىمدى اسەر ەتەدى. لەوپاردتاردى پىر تۇتپاساق تا، ولاردىڭ بىزدىڭ تابيعي ورتامىزدىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەكەندىگى داۋسىز.

بىرتە-بىرتە ۇندىستانداعى لەوپاردتاردىڭ قۇپييا تىرشىلىگى، قالىپتى كورىنىسكە اينالىپ جاتسا، وعان تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى جوق.

       

پىكىر جازۋ