.

كۇن تۇتىلۋ قازاق جەرىنەن قالاي باقىلاندى؟

0001«National Geographic» قوعامى مەن ۇلتتىق cتاندارتتار بيۋروسىنىڭ قولداۋىمەن 1936 جىلدىڭ 19 ماۋسىمىندا كەڭەس وداعىنىڭ ازييالىق بولىگىنەن كۇننىڭ تۇتىلۋ ساتىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك الدىق. تاماشا كۇن رايى جاعدايىندا كۇن تاجىنىڭ اق-قارا جانە تۇرلى-تۇستى سۋرەتىن ويداعىداي ەتىپ تۇسىرۋدىڭ ساتى تۋدى. سونىڭ ناتيجەسىندە «National Geographic» جۋرنالى تۇڭعىش رەت تولىق تۇتىلعان كۇننىڭ تابيعي تۇستەگى سۋرەتتەرىن العاشقى بولىپ جۋرنال بەتىنە جارييالادى.

يرۆين ك.گاردنەر

«National Geographic» قوعامى مەن ۇلتتىق ستاندارتتار بيۋروسى ۇيىمداستىرعان كۇننىڭ تۇتىلۋىن باقىلاۋ ەكسپەديتسيياسىنىڭ جەتەكشىسى.

باقىلاۋ ايماعى ەكى جىل بۇرىن زەرتتەۋگە الىندى. كسرو وكىمەتى تۇسىنىستىك تانىتىپ، كۇننىڭ تۇتىلۋىن باقىلاۋ ەكسپەديتسيياسىنىڭ تابان تىرەۋى مۇمكىن دەگەن جەرلەردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن زەرتتەۋگە وز رۇقساتىن بەردى. كۇننىڭ تۇتىلۋىنان ەكى جىل بۇرىن قولعا الىنعان بۇل جۇمىستىڭ ناتيجەلەرى ب.پ.گەراسيموۆيچ، ح.ج.چەرباكوۆا جانە ا.ميحايلوۆ سىندى عىلىم دوكتورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن اعىلشىن تىلىندە جارىق كوردى. وسىنىڭ ارقاسىندا شەت ەل استرونومدارى كەڭەس اۋماعىنداعى ار تۇرلى وڭىرلەردىڭ قايسىسىنان كۇننىڭ تولىق تۇتىلۋىن انىق باقىلاۋعا بولاتىنىن سارالاپ شىعۋعا مۇمكىندىك الدى.

مۇندا باستى نازارعا الىنعانى كۇن كوزىنىڭ اشىق بولۋ ىقتيمالدىعى، تەمپەراتۋرا، شاڭداۋىت بوران مەن قۇرال-جابدىقتاردى تەڭسەلتۋى مۇمكىن كۇشتى جەلدىڭ بولماۋى، تىرشىلىك ەتۋگە قولايلىلىعى سيياقتى فاكتورلار ەدى.

سونىمەن باقىلاۋ نۇكتەسى رەتىندەگى تاڭداۋ اقبۇلاق اۋىلىنا تۇستى. قازاق اۆتونومييالى رەسپۋبليكاسىنا قارايتىن اۋىل قازاق دالاسىنىڭ باستاۋى سانالاتىن ورىنبوردان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي 96 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ماسكەۋدەن وندا جەتۋ اسا بىر قيىندىق تۋدىرمايدى، ارى ونداعى كۇن رايىنىڭ اشىق بولۋ ىقتيمالدىعى دا جوعارى.

001

تۇڭعىش رەت تۇرلى-تۇستى سۋرەتكە تۇسىرىلگەن كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسى. بۇل ەكسپوزيتسييا «National Geographic» قوعامىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتار بيۋروسىنىڭ ەكسپەديتسيياسى بارىسىندا جاسالدى. كسرو، اقبۇلاق اۋىلى. 1936 جىل، 19 ماۋسىم.

گارۆارد-ماسساچۋسەتس تەحنولوگييا ينستيتۋتى مەن پۋلكوۆو ەكسپەديتسيياسىنىڭ تاڭداپ العان جەرلەرىنىڭ بىر بولىپ شىعۋى بىزگە وز پايداسىن تيگىزدى. سەبەبى، بىزدىڭ جۇمىسىمىز نەگىزىنەن كۇن تاجىن تۇسىرۋمەن عانا شەكتەلسە، قالعان ەكى وبسەرۆاتورييانىڭ قىزمەتى وز الدىنا بولەك بولاتىن. وسىلايشا ۇش ەكسپەديتسييا بىر-بىرىنە ماتەريالدىق كومەك كورسەتەتىن بولدى.

گارۆارد-ماسساچۋسەتس تەحنولوگييا ينستيتۋتى ەكسپەديتسيياسىنىڭ جەتەكشىسى، پروفەسسور دونالد گ.مەنزەل بىزدىڭ جوسپارىمىزدى قولداپ-قۋاتتادى. ال كسرو ۇكىمەتى لەنينگرادتاعى پۋلكوۆو وبسەرۆاتوريياسىنىڭ ديرەكتورى، دوكتور گەراسيموۆيچ ارقىلى گاردنەر مىرزا ەكەۋىمىزگە عىلىمي باقىلاۋشى رەتىندە كەڭەس وداعىنا كىرۋگە جانە اقبۇلاقتا پايدالانۋعا كەرەك جابدىقتاردى وزىمىزبەن الىپ جۇرۋگە رۇقسات بەردى. عىلىمي اسپاپتار بار، لاگەردىڭ جابدىقتارى بار – بىزدىڭ قاراپايىم دەيتىن ەكسپەديتسييا جۇگىنىڭ وزى شامامەن جارتى تونناعا شىقتى. تۇرلى كەدەندەر ارقىلى جەر شارىنىڭ ۇشتەن بىرىن باسىپ وتەتىن ساپارىمىزدا وزىمىزبەن بىرگە الىپ جۇرەتىن قول جۇكتەرىمىز جانە بار.

بارعان جەرىمىزدە قونالقى جاعدايىمىزدىڭ قانداي بولاتىنىن بىلمەگەندىكتەن ازىق-تۇلىك پەن جاتىن جابدىقتارىن دا بىرگە الىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. فوتوعا قاجەتتى حيمييالىق قوسپالار تيەلگەسىن، فوتوپلاستينكالاردى ساپار بويىنا ىلعال قالپىندا ۇستاپ وتىرۋ مىندەتتەلدى.

جوبانى قولعا الا باستاعاندا رەسەيدى ايازى بەت قاراتپايتىن ەل رەتىندە ەلەستەتكەنىمىز راس ەمەس ەدى. «ميحايل ستروگوۆ»، «ناپولەوننىڭ ماسكەۋدەن شەگىنۋى»، «اننا كارەنينا» تارىزدى تۇرلى كىتاپتار مەن بىز كورگەن فيلمدەردە قار مەن قاسقىردى باسا ايتاتىندارى سونشا، ولاردى كسرو-نىڭ شىنايى بەينەسى ەكەن دەپ قالاتىنسىڭ. نەگە ەكەنى بەلگىسىز، بىزدىڭ فيلمدەردە «ورىس جازى» كوپ كورسەتىلە بەرمەيتىن.

قۇرال-جابدىقتارىمىز تولىقتىرىلىپ، تەكسەرىلىپ، بۋىلىپ-تۇيىلگەننەن كەيىن بىز كۇن رايىنىڭ ساتتىلىگىنە ۇمىت ارتىپ، ۆاشينگتوننان ساپارىمىزعا اتتاندىق.


شىنى كەرەك، اقبۇلاققا كەلىپ جەتكەنىمىزدە شۋاعى مول ولكەگە تاپ بولعانداي بولدىق


بىز رەسەيگە بەرلين مەن ۆارشاۆانى باسىپ وتىپ، مينسك تۇبىندەگى نەگورەلوە ارقىلى جەتكەن ەدىك. ەلگە كىرگەنىمىزدى بىلدىرەتىن الىپ اركادان وتە سالىسىمەن اۋەلى ستانسىعا، سوسىن زاماناۋي عيماراتقا ورنالاسقان، جۇك تەكسەرۋگە ارناپ جابدىقتالعان بولمەسى بار كەدەنگە توقتادىق.

«ينتۋريستىڭ» (جەرگىلىكتى ساياحات اگەنتتىگى) اعىلشىن تىلدى وكىلى بىزدى سۇيىنشى حابارمەن قارسى الدى. سويتسەك، بىزدىڭ تەلەسكوپ پەن قۇرال-جابدىقتارىمىز سالىنعان جاشىكتەر امان-ەسەن جەتىپ، اقبۇلاققا جونەلتىلگەن ەكەن. نەگورەلوەدەن ماسكەۋگە دەيىن بىر تۇن جۇردىك. ماسكەۋگە جەتىسىمەن، تۋرا اقبۇلاققا تارتتىق. اقبۇلاق ماسكەۋدەن وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي، شامامەن، مىڭ ۇش جۇز شاقىرىمداي جەردە، تاشكەنت پەن سامارقانتقا باراتىن تەمىرجولدىڭ بويىندا ورنالاسقان. بىز ورىنبورعا دەيىن پراگا وبسەرۆاتوريياسى جىبەرگەن توپتىڭ العاشقى مۇشەلەرى – قاسىنا ەرتكەن ستۋدەنتى بار دوكتور ب.نوۆاكوۆامەن بىرگە باردىق.

بىزگە – تورت باقىلاۋشىعا ارناپ، ارنايى ۆاگون بولىنگەنىن ەستىگەندە قۋانىشىمىزدى قويارعا جەر تاپپادىق. ۆاگوندا بىزدەن باسقا «ينتۋريستىڭ» اعىلشىن تىلدى جولباسشىسى، جۇك تاسۋشى مەن جولسەرىك بار-تىن. ارنايى بولىنگەن ۆاگون بىز ۇشىن دە، كەيىن كەلەتىندەر ۇشىن دە اقبۇلاقتاعى قوناقۇي قىزمەتىن اتقاردى. ۆاگوننىڭ بىر بۇرىشى بوس ەدى، ارى ول پويىزدىڭ ەڭ سوڭىنا تىركەلگەندىكتەن، بىز ونى وبسەرۆاتورييا ەتىپ جابدىقتاپ الدىق.

شىنى كەرەك، اقبۇلاققا كەلىپ جەتكەنىمىزدە شۋاعى مول ولكەگە تاپ بولعانداي بولدىق. اسپان شايداي اشىق. تالتۇستەگى تەمپەراتۋرا 30و ار جاق، بەر جاعى. بىر تاۋىرى، جازىق جەر بولسا دا، كۇندىزگى ىستىقتىڭ ورنىن كەشكى سالقىن باسىپ وتىرادى.

002

دوكتور ليمان بريگس پەن ماقالا اۆتورى الىپ كامەرانى تەكسەرىپ جاتىر. شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورنالاسقان ۇلتتىق ستاندارتتار بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى دوكتور بريگس كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇرلى-تۇستى سۋرەتكە تۇسىرىپ الاتىن تەلەسكوپتىڭ بىرەگەي ساعات مەحانيزمىن قاراپ، جاشىك ىسپەتتەس پلاستينا ۇستاعىشتى قوزعالتىپ كورۋدە. امەريكادا جاسالعان راديوستانساسى ەكى ۆاگوننىڭ ورتاسىندا تۇر (تومەندە). زەرتحانا جۇك ساقتاۋ بولمەسىندە جاساقتالدى. كەلەسى ۆاگوندا ۇيىقتايتىن جەر مەن تاماقتاناتىن ورىندار بار.

بۇل دالا امەريكانىڭ ورتالىق باتىسىن ەسكە سالادى. ساپار بارىسىندا تانىسقان وسىناۋ ەلدىڭ جەر تۇزىلىسى امەريكانىڭ ورتالىق باتىسىن ەسكە سالعانداي. ۇلان-عايىر دالاعا ىشكەرىلەي ەنگەن سايىن جاۋىن-شاشىننىڭ ازدىعى بايقالىپ، كۇن ىسي تۇسەدى. جىلدىڭ بەلگىلى مەزگىلىندە عانا وتكەل بەرمەي تاسىپ جاتاتىن وزەندەر تارتىلىپ، قۇم باسقان ارنالارى عانا قالعان.

003

شىعىستىق دام ۇسىنعان اقبۇلاق اۋىلى بىزگە اسا قىزىقتى كورىندى. تۋمىسىنان دارقان مىنەزدى قازاقتار كوشپەندى تۇركى حالىقتارىنا جاتادى. ولارعا قاراۋدان استە جالىقپايمىز. شىعىستىق ۇلگىدە، ار تۇرلى پىشىنمەن تىگىلگەن سان-الۋان كيىمدى بىرەۋلەر كيەدى دەسە، بىز سەنبەس ەدىك.

اۋىل حالقى قازاق، ورىس بولىپ شامامەن تەڭدەي ەكىگە بولىنەدى. مەكتەپتەرى دە بولەك. ورىس مەكتەپتەرىندە ورىس تىلى انا تىلى، قازاق تىلى شەت تىلى رەتىندە وتەدى. ال قازاق مەكتەپتەرىندەگى جاعداي كەرىسىنشە.

قازاق تىلى ورىس تىلىنەن مۇلدە وزگەشە، الىپبيى پوشىمى جاعىنان اراب جازۋىنا كوبىرەك كەلىڭكىرەيدى.

اربا سۇيرەگەن «شول كەمەسى» ەكسپەديتسييا لاگەرىنە وسىلايشا سۋ جەتكىزىپ وتىردى. كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇسىرىپ الۋعا ارنالعان كامەرانى ورناتۋ ۇزاق قاشىقتىققا اتاتىن قارۋدى قۇراستىرعانداي اسەر قالدىردى (وڭ جاقتا).

اربا سۇيرەگەن «شول كەمەسى» ەكسپەديتسييا لاگەرىنە وسىلايشا سۋ جەتكىزىپ وتىردى. كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇسىرىپ الۋعا ارنالعان كامەرانى ورناتۋ ۇزاق قاشىقتىققا اتاتىن قارۋدى قۇراستىرعانداي اسەر قالدىردى.

كسرو قالاشىقتارىنىڭ كەز كەلگەنىندە ساياباق پەن كلۋب، وز تىلدەرىندە ايتقاندا، «مادەنيەت جانە دەمالىس ۇيى» بار. بىز جانعا جايلى ەكى كەشىمىزدى اقبۇلاقتاعى وسىنداي ساياباقتاردىڭ بىرىندە وتكىزدىك. ساياباققا قالىڭ ەتىپ اعاشتار وتىرعىزىلعان. وندا دەمالۋشىلاردىڭ شاحمات ويناپ، سۋعا جۇزۋىنە، بي بيلەپ، ساحنادا قويىلىم قويۋلارىنا جاعداي بار.

بىز تاماشالاعان قويىلىم ديداكتيكالىق دۇنيە دەسە بولادى. وندا بويىندا قارىم-قابىلەتى بار ايەل وشاق باسىندا وتىرماي، مانساپ قۋۋ كەرەك دەگەن وي ايتىلادى. ەرلى-زايىپتى ساۋلەتشىلەردى باس كەيىپكەر ەتىپ العان درامادا ايەلىن كۇيەۋىنەن گورى دارىندى ەتىپ كورسەتەدى.

اقبۇلاقتاعى كولىكتەردىڭ تۇرى سان الۋان. بىز بىردە رەسەيدە قۇراستىرىلعان «فوردپەن» لاگەرگە بارا جاتقان جولدا بىرىنە ات، بىرىنە وگىز، ەندى بىرىنە تۇيە جەككەن الاسا دوڭعالاقتى ۇش اربانى جولىقتىردىق. ارباعا قاشىرلار دا جەگىلەدى ەكەن.

شىنى كەرەك، «شول كەمەسى» اتانعان تۇيەلەردىڭ شوپ ماشيناسىنا جەگىلگەن اۋىر حالىن العاش كورگەندە جۇرەگىمىز توقتاپ قالا جازدادى. شارۋاشىلىققا ىڭعايلى رەسەي تراكتورلارى مەن كومبايندارىنىڭ پويىزدارعا تيەلىپ، الىس ايماقتارعا توقتاۋسىز اعىلىپ جاتقانىن تالاي كوردىك.

اقبۇلاق – باقىلاۋ ايماعىنىڭ ورتالىعىنان شامامەن ون بەس شاقىرىمداي جەردە. قولايلى بولۋ ۇشىن اۋىلداعى ۆاگونداردى باس شتاب ەتىپ قۇردىق. بىراق باقىلاۋ قۇرىلعىسىن ەجەلگى مازار جاتقان توبە باسىنا اپارىپ ورنالاستىردىق. توبە – باقىلاۋ ايماعى ورتالىعىنان تاياق تاستام جەردە عانا.

005

تاجدىڭ شۇعىلاسى ميلليونداعان شاقىرىمعا سوزىلۋى مۇمكىن. كۇننىڭ ديامەترى – شامامەن 1،390،473 شاقىرىم. ونىڭ سىرتقى قاباتىنان قايناپ شىققان سان-ساناقسىز جالىنعا ۇقساس قىزعان سۋتەك «پروتۋبەرانەتس» دەپ اتالادى. ولاردىڭ ۇزىندىعى بىرنەشە جۇز مىڭ شاقىرىمعا جەتەدى. كۇننەن اناعۇرلىم الىسقا سوزىلىپ جاتقان، پىشىنى تۇراقسىز گاز تارىزدى ماسسا كۇن تاجى دەپ اتالادى. ونىڭ شۇعىلاسىنىڭ ۇزىندىعى ادەتتە ميلليونداعان شاقىرىمدارمەن ولشەنەدى.

پروتۋبەرانەتس پەن كۇن تاجى كۇننىڭ جارقىراعان ساۋلەسى باسىپ كەتەتىندىكتەن ادەتتە كوزگە كورىنبەيدى. ول دا – جۇلدىزداردىڭ كۇندىز كورىنبەيتىنى سيياقتى قۇبىلىس.

كۇننىڭ تولىق تۇتىلۋى كەزىندە اي كۇننەن تىكە كەلەتىن جارىقتى توسىپ قالادى دا، قاراڭعى كوك كۇمبەزىنەن كۇن تاجى جارقىراپ شىعا كەلەدى. ونى ادەتتە جاي كوزبەن دە كورۋگە بولادى.

قالاي دەگەنمەن دە، كۇن تاجى كوزگە كوپ تۇسە بەرمەيتىن قۇبىلىس سانالادى. قانشا تالپىنىس جاسالعانىمەن، كۇننىڭ تولىق تۇتىلۋىنان باسقا كەزدە وعان قاتىستى كوڭىل كونشىتەرلىك مالىمەت الۋ – نەعايبىل دۇنيە.

اقبۇلاق – ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ستانسا، ارى قالاشىق. اۋداننىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ول جەردە مەتەرولوگييالىق جانە دە ەلەكتر ستانسالارى، ەمحانا مەن تەمىرجول كەرەك-جاراقتارىن ساتاتىن دۇكەندەر، ەڭ باستىسى، تازا سۋ بار. اقبۇلاق بازارىندا (تومەندە) قازاقتار مەن ورىستار ارالاسىپ جۇر. جەردىڭ نەگىزگى يەلەرى – قازاقتار. ولاردىڭ بارلىعى مۇسىلمان، الايدا ايەلدەرى بەتىن جاپپايدى (وڭ جاقتا).

اقبۇلاق – ورىنبور-تاشكەنت تەمىرجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان ستانسا، ارى قالاشىق. اۋداننىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى بولىپ تابىلادى. ول جەردە مەتەرولوگييالىق جانە دە ەلەكتر ستانسالارى، ەمحانا مەن تەمىرجول كەرەك-جاراقتارىن ساتاتىن دۇكەندەر، ەڭ باستىسى، تازا سۋ بار. اقبۇلاق بازارىندا (تومەندە) قازاقتار مەن ورىستار ارالاسىپ جۇر.

007

008

جەردىڭ نەگىزگى يەلەرى – قازاقتار. ولاردىڭ بارلىعى مۇسىلمان، الايدا ايەلدەرى بەتىن جاپپايدى.

تۇبى تۇرىكتەن تارايتىن قازاقتاردىڭ سىرت-كەلبەتى موڭعولدارعا كەلەدى. ولار حIII عاسىردا شىعىس ەۋروپاعا دەيىن جەتىپ، ايگىلى التىن وردانىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى.

تۇبى تۇرىكتەن تارايتىن قازاقتاردىڭ سىرت-كەلبەتى موڭعولدارعا كەلەدى. ولار حIII عاسىردا شىعىس ەۋروپاعا دەيىن جەتىپ، ايگىلى التىن وردانىڭ بەلدى مۇشەسى بولدى.

ايدىڭ جۇزىپ وتىرىپ كۇن تاباعىن تولىق جابۋىنا شامامەن بىر ساعات ۋاقىت كەتەدى. وسى كەزدە كۇن جارتى اي تارىزدەنىپ بارعان سايىن جىڭىشكەرە تۇسەدى دە، كەنەت پايدا بولعان الاگەۋىمنىڭ ورنىن لەزدە قاراڭعىلىق باسادى. سول ساتتە كۇن تاباعى تولىق جابىلادى دا، پروتۋبەرانەتس پەن كۇن تاجى بار سالتاناتىمەن جارىققا شىعادى.

كۇننىڭ تولىق تۇتىلۋى كەزىندە سپەكتروگرافتار كۇن تاجى مەن پروتۋبەرانەتستىڭ سپەكترىن جازىپ الادى. پۋلكوۆو استرونومدارىنىڭ دا كوزدەگەنى كۇندى سپەكتروسكوپييالىق تۇرعىدان باقىلاۋ بولاتىن. بىزدە بۇنداي قۇرىلعى بولماعانىمەن، كۇن تاجىن سۋرەتكە تۇسىرەتىن كامەرا بار.

بىز ديامەترى 22 سانتيمەتردەي بولاتىن ارنايى جەتىلدىرىلگەن لينزاسى بار، فوكۋس ارالىعى 5،8 مەتر بولاتىن كامەرانى پايدالاندىق. كۇننىڭ الىپ ولشەمىنە قاراماستان، ونىڭ سۋرەتىنىڭ ديامەترى شامامەن وزىن سۋرەتكە تۇسىرەتىن لينزاداعى فوكۋس ارالىعىنىڭ جۇزدەن بىرىنە تەڭ. دەمەك، بىزدىڭ لينزامەن تۇسىرگەندە، سۋرەتتىڭ ديامەترى مولشەرمەن بەس سانتيمەتردەي بولادى.

ەرتەڭ كۇن تۇتىلادى دەگەن كۇنى كۇن مەن تۇندى تاعاتسىزدانا وتكىزدىك. كۇننىڭ تۇتىلۋىن باقىلايتىن توپ تۇتاسىمەن كەلىپ بولدى. جيىرما ەكى امەريكالىق پەن رەسەي ەكسپەديتسيياسىنداعى پۋلكوۆولىق جەتى عىلىمي قىزمەتكەر دە – وسىندا. بارى دە سوڭعى دايىندىق جۇمىستارىن اياقتاۋعا قىزۋ كىرىسىپ كەتكەن. كەلەسى كۇنگە ارنالعان جۇمىس كەستەسى مەن مىندەتتەمەلەر توپ مۇشەلەرىنە تاراتىلىپ بەرىلدى. دايىندىق جۇرگىزىلىپ، كۇن تۇتىلۋى كەزىندە ىستەلەتىن جۇمىستاردى تۇگەل پىسىقتاپ شىقتىق. كۇن رايى مۇمكىندىك بەرگەن جاعدايدا بىزدىڭ ەنشىمىزگە تيەتىن اسا باعالى 117 سەكۋندتى مۇلتىكسىز دالدىكپەن پايدالانۋ ۇشىن ىس-قيمىلىمىزدى سەكۋندىنا دەيىن ولشەپ قويدىق.

كۇننىڭ تۇتىلۋى جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا تاڭعى 9:16-دا (ۆاشينگتون ۋاقىتى بويىنشا 23:16-دا) بولادى. تاڭەرتەڭ بارىمىزدى ۋاقتىلى جەتكىزىپ سالۋعا اقبۇلاقتان شىعاتىن كولىكتىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنى انىق ەدى. شاتىرعا ۋاقىتىندا جەتە الماي، ارماندا كەتپەس ۇشىن بارىمىز سول جەردە تۇنەپ شىعۋعا بەل بايلادىق.


اسا باعالى 117 سەكۋندتى مۇلتىكسىز دالدىكپەن پايدالانۋ ۇشىن ىس-قيمىلىمىزدى سەكۋندىنا دەيىن ولشەپ قويدىق.


شاتىر التى-جەتى ادامنىڭ عانا كەڭ كوسىلىپ ۇيىقتاۋىنا شاقتالعان ەدى. بىراق وعان قاراعان ەشكىم بولمادى. ۇش ساعاتتان ارتىق ۇيىقتاعان جوقپىز. اركىم وزىنىڭ جامباسى تيگەن جەرگە جانتايا كەتتى.

قاراڭعى زەرتحانا شاتىرىنىڭ ىشىنە قوراپ قاقپاقتارىنان ۇزىن ەتىپ ۇستەل قۇردىق تا، قوراپتاردى ورىندىق ەتتىك. بەنزينمەن جاناتىن شام اجەپتاۋىر جارىق بەرىپ تۇر. توپتىڭ بىرنەشە مۇشەسى سىرتتا ۇلكەن قۇرىلعىلارمەن اينالىسىپ جۇر. قالعاندارى ۇستەلدى قورشاي وز شارۋالارىنا بەرىلە كىرىسىپ كەتكەنى سونشا، تىپتى سوزۋار دەگەندەردىڭ وزى سيرەك تىل قاتادى.

بىز كەلگەن بىرەر اپتادان بەرى كۇن رايى بىرقالىپتى اشىق تۇرعان ەدى، بىرنەشە كۇننەن بەرى، دال كۇن تۇتىلاتىن ۋاقىتقا قاراي اۋا رايى بۇزىلاتىن ادەت تاپتى. ەرتەڭ دە كۇن وستىسە قايتتىك، الدە اسپان اشىق بولار ما ەكەن؟ نە بولسا دا، بىزدىڭ قولىمىزدان بار كەلەتىنى – كۇننىڭ اشىق بولۋىن تىلەۋ عانا.

تاڭعى ساعات ۇش. توپ بولىنە باستادى. ساعات بەسكە قاراي سىرتتان بىرەۋلەردىڭ سىبىرلاسقان داۋىستارى ەستىلدى.

كۇدىگىمىز راسقا اينالدى. ايتتى ايتپادى، كۇن بۇلتتى بولىپ شىقتى. كۇن رايى اشىق بولسىن، بولماسىن يونوسفەرا تۋرالى وز زەرتتەۋلەرىن تاراتا بەرەتىن اۋىلداعى راديو ۇجىمىن وزىمىزشە قىزعانىپ قويامىز. كۇدىك-كۇمانعا قاراماستان، تاپ بىر كۇن اشىلىپ كەتەتىندەي بارلىق جۇرت دايىندىق جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتتى.

جەتىلەرگە قاراي شىعىس جاق بىرتىندەپ سوگىلە باستادى. بۇل بىزدى كۇننىڭ تۇتىلۋىن كورە الاتىنداي اشىق ويىق پايدا بولادى دەگەن ۇمىتكە جەتەلەدى. سەگىزگە قاراي شىعىستاعى بۇلتتار سيرەۋگە اينالدى، بىز كۇننىڭ اشىلاتىنىنا سەنە باستادىق. توعىزدار كەزىندە شىعىس بۇلتتان تولىقتاي ارىلدى!

عالىمدار بەتپاق دالادا كەزدەسكەن كەزدە كيىم كييۋ ۇلگىسى مەن تاماق ىشۋ تارتىبىنە مان بەرمەيدى. گاردنەر مىرزا مەن گارۆارد پەن متي-دىڭ قىزمەتكەرلەرى اقبۇلاقتان كەلگەن تاڭعى استارىن ىشۋدە. ولار تاماقتى وزدەرىمەن الىپ كەلگەن گاز قۇرىلعىمەن جىلىتىپ، «ن» ياعني گارۆارد بەلگىسى بار شاعىن داستارحانعا جايعاسىپ وتىر. ارتىندا كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇسىرىپ الۋعا ساقاداي ساي كامەرا تۇر.

عالىمدار بەتپاق دالادا كەزدەسكەن كەزدە كيىم كييۋ ۇلگىسى مەن تاماق ىشۋ تارتىبىنە مان بەرمەيدى. گاردنەر مىرزا مەن گارۆارد پەن متي-دىڭ قىزمەتكەرلەرى اقبۇلاقتان كەلگەن تاڭعى استارىن ىشۋدە. ولار تاماقتى وزدەرىمەن الىپ كەلگەن گاز قۇرىلعىمەن جىلىتىپ، «ن» ياعني گارۆارد بەلگىسى بار شاعىن داستارحانعا جايعاسىپ وتىر. ارتىندا كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇسىرىپ الۋعا ساقاداي ساي كامەرا تۇر.

كۇن تۇتىلۋدى تۇسىرىپ الۋ بارىسىن وز كوزىمەن كورۋ ۇشىن شارۋالار كوپ كەلدى. 1936 جىلعى كۇن تۇتىلۋ فەنومەنى الىس امەريكادان كەلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ماقساتىنا اينالدى. شالعاي جەر از ۋاقىتقا بولسا دا الەم نازارىن وزىنە اۋداردى.

كۇن تۇتىلۋدى تۇسىرىپ الۋ بارىسىن وز كوزىمەن كورۋ ۇشىن شارۋالار كوپ كەلدى.
1936 جىلعى كۇن تۇتىلۋ فەنومەنى الىس امەريكادان كەلگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ماقساتىنا اينالدى. شالعاي جەر از ۋاقىتقا بولسا دا الەم نازارىن وزىنە اۋداردى.

شاڭ-توزاڭنان قورعانۋ ۇشىن ادەتتە جەرگىلىكتى حالىق باسىنا ورامال تاعىپ الادى. ورامال تاقپاي جۇرەتىندەر دە كەزدەسەدى. قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى الى كۇنگە دەيىن كوشپەندى ومىر سالتىن ۇستانادى (وڭ جاقتا). دەگەنمەن دە ورىستار وتارلاپ العان جەرلەردە وتىرىقشى شارۋالار دا بار.

شاڭ-توزاڭنان قورعانۋ ۇشىن ادەتتە جەرگىلىكتى حالىق باسىنا ورامال تاعىپ الادى. ورامال تاقپاي جۇرەتىندەر دە كەزدەسەدى.

013

قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى الى كۇنگە دەيىن كوشپەندى ومىر سالتىن ۇستانادى. دەگەنمەن دە ورىستار وتارلاپ العان جەرلەردە وتىرىقشى شارۋالار دا بار.

كۇن تۇتىلدى. تەك 117 سەكۋندتىق قانا قاس-قاعىم سات قالدى. كۇن تۇتىلۋىنا ەكى-ۇش مينۋتتاي قالعاندا بويىمدى جەڭىل بىر اشۋ قىستى: تەلەسكوپ تۇتىگىنە تۇسكەن جارىق دايىندىق كەزدەرىندەگىدەن الدەقايدا السىز بولىپ شىقتى. الدە تەلەسكوپ وز ورنىنان ابايسىزدا جىلجىپ كەتتى مە ەكەن؟

كەنەت جارىقتىڭ كۇندەگىدەن الدەنەشە ەسە السىز بولۋىنىڭ سەبەبىن اڭعارا قويدىم. كۇن تولىعىمەن تۇتىلۋعا جاقىنداپ بارا جاتتى.

كۇننىڭ تولىق تۇتىلۋى باستالا بەرە العاشقى جاناسۋدى قالت جىبەرمەس ۇشىن تەلەسكوپتىڭ ىسىرعىسىن اشا قويدىق، سەكۋند ولشەۋىش ىسكە قوسىلدى. كۇن قايتا كورىنگەنشە سەگىز رەت جاناسۋ بولدى. ەڭ ۇزاق جاناسۋ 16 سەكۋندقا سوزىلدى جانە وسى جاناسۋ كەزىندە كۇن تاجىنە انىقتاپ قاراۋدىڭ ساتى تۋدى.

سول كۇنى كەشكىسىن سۋرەتتەردى شىعارۋدى قولعا الدىق. بۇل جۇمىسىمىز ۇش كۇنگە جالعاستى.

عالىمدار تۇرعىندارعا كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇسىندىرۋدە. بۇلاردىڭ كوبىسى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى كەڭبايتاق جايىلىمداردى وتارلاۋعا كەلگەندەردىڭ ۇرپاقتارى. ورىسى تارىلعان جەرگىلىكتى حالىق جۇپىنى تۇرمىس كەشۋدە (وڭ جاقتا).

عالىمدار تۇرعىندارعا كۇن تۇتىلۋ قۇبىلىسىن تۇسىندىرۋدە. بۇلاردىڭ كوبىسى قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى كەڭبايتاق جايىلىمداردى وتارلاۋعا كەلگەندەردىڭ ۇرپاقتارى.

117 سەكۋندتىڭ جەمىسى.سۋرەتتەردى شىعاردىق، ەكى مينۋتتىق جۇمىس ناتيجەسى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي. تۇرلى-تۇستى تاسپامەن باس-اياعى التى جاناسۋ ساتىن تۇسىرىپپىز. ار جاناسۋدىڭ ۇزاقتىعى رەت سانى بويىنشا 1،2،4،8،16 جانە 8 سەكۋندقا سوزىلعان. 1 مەن 10 سەكۋند ارالىعىنداعى سوڭعى ەكى جاناسۋدى پانحروماتيكالىق تاسپامەن، قارا جانە اق تۇستى ەتىپ تۇسىردىك. بارلىق جاناسۋلار ويداعىداي تۇسىرىلگەن بولىپ شىقتى.

قارا جانە اق تۇستى سۋرەتتەردەگى ولشەمدەردەن ۇققانىمىز – كۇننەن نەعۇرلىم الىستاي تۇسكەن تۇستارىندا، كۇن تاجىنىڭ جارىعى سوعۇرلىم السىرەي تۇسەدى.

تۇرلى-تۇستى كادرلارداعى تالداۋ ناتيجەلەرى ايتارلىقتاي ناقتى ەمەس، بەلگىلى بىر دەڭگەيدە الى دە زەرتتەي تۇسۋدى قاجەت ەتەدى. اق جانە قارا تۇستى سۋرەتتەگىدەي ار بولشەگىنە دەيىن انىق ەتىپ تۇسىرە الماعان. سونداي-اق كۇن تاجى مەن پروتۋبەرانەتستەردىڭ تۇسى كوزگە بىردەن شالىناتىنداي انىق ەمەس.

پروفەسسور مەنزەلدىڭ زەر سالا باقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا پروتۋبەرانەتستەردىڭ جالتىراعان اشىق قىزىل تۇستى ەمەس، قايتا بوزعىلت كوك نەمەسە كۇلگىن تۇستى ەكەنى بەلگىلى بولدى. بۇنى بىزدىڭ تۇرلى-تۇستى كادرلارداعى پروتۋبەرانەتستەردىڭ كوك نەمەسە اقشىل كوك تۇسى بولۋى تىپتى دە راستاي تۇستى. بىرىنشى تۇرلى-تۇستى كادردا جانە ودان كەيىنگى ەكەۋىندە دە حروموسفەرانىڭ اي تاباعى تولىق جابا الماعان بولىگىندە دە كوك تۇس پايدا بولعان.

015

ورىسى تارىلعان جەرگىلىكتى حالىق جۇپىنى تۇرمىس كەشۋدە.

«قاتتى» ھام «جۇمساق ورىندىقتى» ساپار. ماۋسىم ايىنىڭ 22-سىندە رەسەيگە كەلگەن استرونومداردىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان ورىنبورداعى قوناقاسىعا شاقىرىلدىق.

بىزدى بەسىندە جۇرەتىن پويىزعا تىركەلگەن، جاڭا بويالعان «قاتتى ورىندىقتى» ۆاگونعا مىنگىزدى. رەسەيدە «قاتتى» جانە «جۇمساق» ۆاگونمەن جول جۇرۋ دەگەن ۇعىم بار ەكەن. «قاتتى» دەپ ورىندىقتارىندا جۇمساق قاپتامالارى جوق ۆاگونداردى ايتادى. بىزدىڭ ۆاگونداعى ورىندىقتاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ۇستىنە بىر-بىردەن ماتراس پەن جاپقىش قويىلىپتى. شەتىنەن سۋ جاڭا، مۇنتازداي. بارىمىز ماتراستاردى جايىپ وتىرا قالدىق.

ورىنبورعا كەشكى تورتتەردە جەتتىك. قالانى ارالاپ، كورىپ شىققاننان كەيىن قوناقاسىعا جينالدىق. اعىلشىن، چەح، ورىس تىلدەرىندە سويلەنگەن سوزدەر ىزىن الا قوناقتارعا وز تىلدەرىندە اۋدارىلىپ جاتتى.

قوناقاسى تارقاردا كەشكە جينالعانداردىڭ ارقايسىسىنا ورىنبور شالىسى سىيعا تارتىلدى. قولدان توقىلعان وسىناۋ ادەمى جۇن شالىلەردى ايگىلەيتىن قاسيەت – ونىڭ جۇمساقتىعى. وزى ەكى شارشى مەتر كولەمىنە قاراماستان جۇزىكتىڭ كوزىنەن وپ-وڭاي وتىپ كەتەدى.

تاسپالاردى رەتتەپ، بۋىنىپ-تۇيىنۋگە تورت كۇن ۋاقىت كەتتى. التى اپتا بويى قاۋىرت شارۋانىڭ ورتاسى بولعان لاگەر قۇلازىپ، يەن قالدى… □

016

مەرۋەرتتەي اپپاق كۇن تاجىنىڭ پىشىنى جىلدان-جىلعا وزگەرىپ بارادى. تولىق كۇن تۇتىلعان كەزدەگى ايدىڭ بەتى قانىق قارا تۇسكە بويالدى. بۇعان دەيىنگى قارا-الا فوتولاردىڭ ەشقايسىسى مۇنداي تەرەڭ بوياۋدى بەرگەن ەمەس. بۇل قۇبىلىس كەزىندە بار جوعى 8-اق سۋرەت الىندى. ونىڭ التاۋى تۇرلى-تۇستى بولسا، ەكەۋى قارا-الا. بۇل سۋرەتتەردىڭ بارلىعى «National Geographic» قوعامىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتار بيۋروسىنىڭ ەكسپەديتسيياسى بارىسىندا تۇسىرىلدى.

مەرۋەرتتەي اپپاق كۇن تاجىنىڭ پىشىنى جىلدان-جىلعا وزگەرىپ بارادى. تولىق كۇن تۇتىلعان كەزدەگى ايدىڭ بەتى قانىق قارا تۇسكە بويالدى. بۇعان دەيىنگى قارا-الا فوتولاردىڭ ەشقايسىسى مۇنداي تەرەڭ بوياۋدى بەرگەن ەمەس. بۇل قۇبىلىس كەزىندە بار جوعى 8-اق سۋرەت الىندى. ونىڭ التاۋى تۇرلى-تۇستى بولسا، ەكەۋى قارا-الا. بۇل سۋرەتتەردىڭ بارلىعى «National Geographic» قوعامىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتار بيۋروسىنىڭ ەكسپەديتسيياسى بارىسىندا تۇسىرىلدى.

018

       

پىكىر جازۋ