.

«National Geographic» حانىمى

ەليزا سيدموردىڭ تابىستى فوتوگراف بولعانىنا قاراماستان، بۇل – ونىڭ ساقتالىپ قالعان ساناۋلى سۋرەتتەرىنىڭ بىرى.

فوتو: ۋينكونسين تاريح قوعامى

تىڭنان تۇرەن سالۋشى ەليزا سيدمور جۋرنالىمىزدىڭ تۇڭعىش ايەل تىلشىسى، فوتوگرافى جانە القا مۇشەسى.

نينا ستروچليك

ۆيسكونسين شتاتىندا وتكەن بالالىق شاعىندا ەليزا سيدمور كارتالاردى زەرتتەپ، الىس جەرلەردى ارماندايتىن. كەيىنىرەك ول بىر سۇحبات الۋشىعا: «ساياحاتتاۋ تۋابىتتى قاسيەتىم بولۋى كەرەك»، – دەپتى. 150 جىلدان استام ۋاقىتتان ­كەيىن­­ ول «National Geographicتىڭ» تۇڭعىش ايەل تىلشىسى، فوتوگرافى جانە القا مۇشەسى، سونداي-اق كۇردەلى اكادەمييالىق جۋرنالدان قازىرگى تانىس كوركەم تۇرىنە اينالۋىنا اتسالىسقان ماڭىزدى تۇلعا رەتىندە ەستە قالدى.

1876 جىلى 19 جاستاعى سيدمور National Republican اتىنان فيلادەلفيياداعى عاسىرلىق حالىقارالىق كورمەنى جازۋعا اتتانۋى ونى ەلدەگى گازەتتىڭ تۇڭعىش ايەل تىلشىسى اتاندىردى. ول ۋاشينگتون ك.ا. قالاسىنداعى قوعام مەن ساياسي ومىر تۋرالى جازىپ، تەز ارادا تابىستى بولدى. سيدمور 1890 جىلى ەكى جىلدىق «National Geographic» قوعامىنىڭ مۇشەلىگىنە وتكەن كەزدە كەڭىنەن مويىندالىپ ۇلگەرگەن زەرتتەۋشى ەدى. ول بەيمالىم الياسكاعا بۋمەن جۇرەتىن كەمە ارقىلى ساپارى تۋرالى اڭگىمەلەرىمەن سول زاماننىڭ جيھانكەزدەرىن تاڭداندىرىپ، باتىس ساياحاتشىلارىنا اشىلعانىنا كوپ بولماعان جاپونييا تۋرالى جازبالارىمەن كوپشىلىكتى ەلىكتىردى. قوعامعا قابىلدانعاننان كەيىن ەكى جىلدان سوڭ، بىرىڭعاي ەرلەردەن قۇرالعان القا ونى حاتشى ەتىپ سايلادى.

قوعام پرەزيدەنتى گاردينەر گرين حاببارد جۋرنال تۋرالى ونىڭ ويىن سۇراستىرعاندا ول جۋرنالدى «بىر سىلكىپ الۋدىڭ» ارتىق ەتپەيتىنىن ايتقان. بۇل «سىلكىنىس» سۋرەت تۇرىندە كەلدى. العاشقى سۋرەت 1890 جىلى جارىق كوردى.

جاپوندىق مارجان سۇزۋشىلەر قايىق كۇتىپ تۇر. تۇرلى-تۇستى سۋرەت شىعارۋ وتە قىمبات ەدى. 1911 جىلى ار تىلىمشەنىڭ قۇنى $50 ەدى، بۇل شامامەن قازىرگى 1200 دوللارعا تەڭ.

جاڭا قۇبىلىس «تۇراقتاپ قالاتىندىقتان»، 1909 جىلى سيدمور رەداكتور گيلبەرت ح. گروسۆەنوردان وزى تۇسىرگەن قىتاي عيباداتحانالارىنىڭ سۋرەتتەرىن تۇرلى-تۇستى ەتىپ شىعارۋدى سۇرادى. كەلەر جىلى ول جاپونييادان بىر توپ فوتوسۋرەتتى «كەلەسى ساندى تۇرلى-تۇستى ەتىپ شىعارىپ، داڭققا بولەن جانە جازىلۋشىلاردىڭ قاتارى تاعى بىرنەشە مىڭعا ارتسىن» دەگەن قىسقا حاتىمەن بىرگە جىبەردى. 11 سۋرەتتىك توپتاما 1914 جىلى تۇسىرىلدى، ال سيدمور 450 اقش دوللارى (بۇگىنگى باعاممەن 10 000 اقش دوللارى) مولشەرىندە اقى الدى. بۇل جۋرنال تاريحىندا تولەنگەن ەڭ ىرى قالاماقى بولاتىن.

سيدمور ازييانى ارالاپ جۇرىپ، جازۋدى جالعاستىرا بەردى. 1916 جىلى وز مۇشەلىگى كۇشىن جويدى دەپ ويلاپ، گروسۆەنورعا ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى تالاپ ەتىپ حات جازدى. سول ۋاقىتتا قوعامدا 500 000 مۇشە بار ەدى، الايدا گروسۆەنور ونى: «ەگەر قۇرمەتتىلەر تىزىمىندە ەسىمىڭىز جازىلۋى جالعاسپاسا، دۇرىس بولماس ەدى»، – دەپ سەندىردى.

بىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كە­يىن سيدمور جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتار ليگاسى تۋرالى جازۋ ۇشىن جەنەۆاعا اتتاندى. ونىڭ ومىر بويى جيناعان كادەسىيعا تولى ۇيى ديپلوماتتار جينالاتىن ورىنعا اينالدى. 71 جاسىندا سوقىر­ىشەكپەن اۋرۋحاناعا تۇستى. ول حاتىندا: «بۇل وتە السىز، جاي جۇمىس بولدى جانە مەنىڭ جوسپارىمنىڭ بارىن قانشالىقتى وزگەرتىپ جىبەرگەنىن ەلەستەتىپ كور»، – دەپ جازادى. سيدمور بىرنەشە اپتادان كەيىن، 03.11.1928 ج. قايتىس بولىپ، جاپونييادا جەرلەندى. گازەتتىڭ قازاناماسىندا بىلاي دەلىندى: «راسىندا ەۋروپا مەن ەلىمىزدە مويىندالعانىنداي، ەشبىر امەريكالىق ايەل سيدمور حانىمداي بەلسەندى ارى ىسكەر بولماعانى انىق».

ۋاشينگتون ك.ا. قالاسىندا كوكتەم سايىن ونىڭ مۇراسى اتاپ وتىلەدى. سيدمور وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىتىن ساكۋرا اعاشىن «الەمدەگى ەڭ كوركەم اعاش» دەپ دارىپتەگەن. بۇگىندە وتكىنشى القىزىل گۇلدەر جىلىنا 1،5 ميلليوننان استام تۋريستىڭ نازارىن اۋدارادى.

فوتو: ەليزا ر. سيدمور، NATIONAL GEOGRAPHIC CREATIVE

       

پىكىر جازۋ