.

كونە كاسىپتىڭ سوڭعى تۇياعى

ماۋلي دان نەيروتوكسيكالىق بال تولتىرىلعان ارا ۇياسىنا جەتۋ ۇشىن بامبۋكتەن جاسالعان ساتىمەن 30 م جوعارىعا ورمەلەيدى. بىقسىعان شوپتىڭ تۇتىنىنەن ارالار ەسەڭگىرەپ قالاتىندىقتان ماۋليدى قاتتى شاعا المايدى. ارقان قايتا تۇسىرىلگەنگە دەيىنگى كەز كەلگەن جاڭساق ارەكەت ولىممەن تەڭ.

نەپالدىڭ كۋلۋنگ تايپاسىندا عالامداعى ەڭ ۇلكەن ارانىڭ بالىن جينايتىن بىر كىسى بار. بالدىڭ قارا بازارداعى باعاسى باس اينالدىرادى.

اسحان كۋلۋنگ (وڭ جاقتا) ارقاندى ۇياعا بايلايدى دا، ماۋلي ونى جاردان اجىراتقانعا دەيىن قوزعالتپايدى. ۇيا اجىراتىلعان سوڭ، ارقانمەن تومەنگە تۇسىرىلەدى جانە بۇل جۇمىس بىرنەشە ساعاتقا سوزىلۋى مۇمكىن.

اۆتور: مارك سيننوت فوتو: رەنان وزتۇرك

ماۋلي دان جەردەن 90 مەتر بيىكتىكتە بامبۋكتەن ورىلگەن ساتىمەن قالاي ورمەلەۋ تيىمدى بولاتىنىن ويلاستىرۋدا. ماقساتى – مىڭداعان الىپ گيمالاي بال اراسىنىڭ قۇجىناعان توبىنا جەتۋ. ارالار جارتى اي پىشىندى گرانيت قالقانىڭ استىنا قاراي 2 مەترگە دەيىن سوزىلعان ومارتانى كىلەمدەي ەتىپ جاۋىپ تاستاعان. ولار «ەسسىز بال» دەگەن اتپەن تانىمال جابىسقاق، قىزعىلت سۇيىقتىقتى قاراۋىلدايدى. بۇل بال «گالليۋتسيناتسييالىق» قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ازييانىڭ قارا بازارىندا كەلىسى 30-40 اقش دوللارىنا، ياعني نەپالداعى جاي بالدان التى ەسە قىمبات باعاعا ساتىلادى.

گيمالاي بال ارالارى جىل مەزگىلىنە جانە شاربات بولىپ شىعاراتىن گۇلدەردىڭ بيىكتىگىنە قاراي ارتۇرلى بال جينايدى. كوكتەم بالىنىڭ پسيحوتروپتىق اسەرى جىل سايىن ناۋرىز بەن ساۋىر ايلارىندا حونگۋ اڭعارىنىڭ سولتۇستىك بەتكەيىن بويلاي وسەتىن رودودەندرون اعاشى گۇلدەرىنىڭ قۇرامىنداعى توكسيندەرمەن بايلانىستى بولادى. شىعىس نەپالداعى كۋلۋنگ حالقى عاسىرلار بويى بالدى جوتەلگە قارسى سيروپ جانە انتيسەپتيك رەتىندە قولدانىپ كەلگەن. ال ارا بالاۋىزى كاتماندۋ قالاسىنىڭ تار كوشەلەرىندە ورنالاسقان شەبەرحانالاردا قولا قۇدايلاردى بوياۋعا قولدانىلادى.

ماۋلي ۇشىن بال جيناۋ – وز قولىمەن وندىرە المايتىن تۇز، وسىمدىك مايى، ازىق-تۇلىك ساتىپ الۋعا قاجەتتى اقشا تابۋدىڭ جالعىز جولى. دەگەنمەن بۇل بال وزىنە دە، ايتارلىقتاي تومەندە ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارىنا دا قانشا ماڭىزدى بولعانىمەن، 57 جاسقا كەلگەن ماۋلي بۇل كاسىپپەن اينالىسۋدى دوعاراتىن سات كەلدى دەپ ەسەپتەيدى. قاۋىپتى ارى مەزگىلدىك كاسىپپەن اينالىسۋعا ول وزىن تىم كارى سانايدى. اۋەدە شايقالعان ساتىدان ۇستاپ تۇرۋدان قولى تالىپ كەتەتىندى شىعاردى. ارالار دا ىزىڭداپ، مويى­نىن، جالاڭاش قول-اياعىن ايتپاعاندا كيىمنىڭ سىرتىنان دا دەنەسىن شاعىپ تاستايدى.

دجۋنگلي ارقىلى وتەتىن 13 شاقىرىمدىق جول ماۋليدىڭ توبىن وسى جەرگە الىپ كەلدى. تۇتىن مەن ارانىڭ اراسىندا حونگۋ وزەنىنىڭ ۇستىندە ارقان ساتىدا سالبىراعان بويى بامبۋك تاياقشاسىمەن ارا ۇياسىن ۇرىپ تۇسىرەدى.

الايدا دال قازىر ول بۇل ويىن بىر شەتكە ىسىرىپ، بار ىنتاسىن الدىنداعى ماسەلەگە اۋدارعان. جارتاستىڭ بەتىنەن اياعىن سىرعىتىپ اكەلىپ، كىرپىشتىڭ ەنىندەي عانا كىشكەنتاي تىرەككە تىرەيدى. ساتىنى قويا بەرىپ، كومەكشىسى اسحان كۋلۋنگ سيياتىنداي ورىن قالدىرۋ ۇشىن قاپتالعا قاراي ىعىسادى. ەندى قوس جىگىت جىڭىشكە تىرەكتى بولىسەدى. تومەندە سۇيىر اڭعاردان بۋىر­قانا اعىپ وزەن جاتىر.

ارانىڭ ۇياسىنا جاقىنداعان سايىن اياق تىرەكتەرى كىشىرەيىپ، بىر-بىرىنەن اراسى الشاقتاي تۇسەدى. ول الدىنداعى ولجاعا ۇش مەتر قالعانعا دەيىن باياۋ، بىراق سەنىمدى قوزعالادى. ەڭ جوعارىداعى جۇمساق ارى دىمقىل تاستارداعى ويىقتاردىڭ كولەمى ماۋليدىڭ ساۋساقتارىنىڭ ۇشى عانا سيياتىنداي تار. قاۋىپسىزدىك ارقانىنا بايلانباعاندىقتان، قولى بوساپ كەتسە، ماۋلي، سوزسىز، مەرت بولادى. بۇعان قوسا، ول يىعىنان اسىرا ۇزىندىعى سەگىز مەترلىك بامبۋك تاياقشاسىن كوتەرىپ شىققان جانە وڭ قولىنىڭ باس بارماعى مەن سۇق ساۋساعىنىڭ اراسىنا بىر ۋىس بىقسىعان شوپتى قىستىرىپ العان. بىقسىعان شوپتىڭ تۇتىنى جوعارى قاراي ىزاقور ارالاردىڭ ۇياسىنا قاراي كوتەرىلەدى. تۇتىن ۇياعا دەيىن جەتسە، ارالار ەسەڭگىرەپ قالۋى مۇمكىن.

ارا ۇياسى سابۆۋفەردەي دىرىلدەپ، ار سوعىسىندا اشۋلى ارالار تولقىنىن جىبەرىپ جاتقانداي. ولار ماۋليدى قاۋمالاپ العانىمەن، بالشى مىز باقپايدى. كەرىسىنشە، ول وسى جارتاستى مەكەندەيتىن ارالار مەن رۋحتاردى تىنىشتاندىراتىن كۋلۋنگ مانتراسىن وقيدى. «سەن رانگكەميسىڭ. سەن ارالاردىڭ رۋحىسىڭ. بىز ۇرى ەمەسپىز. بىز قاراقشى ەمەسپىز. بىز اتا-بابالارىمىزبەن بىرگەمىز. قانە، ۇشىپ كەتىڭدەر. كەتە قويىڭدار».

ارالاردىڭ جانە قيىن ارى قاۋىپتى مەكەندەردىڭ رۋحى رانگكەمي ۇنەمى ماۋليدى جارىلقاپ جۇرەدى. بىراق ارقاشان ول ماۋليدى قولداي بەرەدى دەپ ويلاۋعا سەبەپ جوق. وسىنى بىلەتىن ماۋلي جۇمىستىڭ ەڭ قيىن ساتىندە دە السىزدىك تانىتپايدى.

ماۋلي وز كاسىبىن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەمەيدى. ول وزىن كۋلۋنگ سەنىمى بويىنشا رۋحتار ايان بەرگەننەن كەيىن عانا وسى ىسپەن اينالىستىم دەپ ەسەپتەيدى. «مەن ەشكىم ەمەسپىن، – دەيدى ول، – مەن جاي عانا ەسكىلىكتىڭ وكىلىمىن».

كۋلۋنگ حالقى بىرنەشە عاسىردان بەرى نۋ ورمانمەن قورشالىپ، وقشاۋ جاتقان حونگۋ وزەنىنىڭ اڭعارىن مەكەن ەتىپ كەلەدى. ەۆەرەست شىڭى گيمالاي تاۋىنىڭ سولتۇستىك ەتەگىنەن بىر عانا اڭعارمەن بولىنىپ جاتقانىمەن، بۇل جەر وقشاۋ جانە شالعاي مەكەنگە اينالعان. القاپتىڭ كوپ بولىگى سىر بۇگىپ جاتقانداي، تىپتى ماۋلي سيياقتى كۋلۋنگتىق بال جيناۋشى دا ول سىردى اشا الار ەمەس.

دەگەنمەن جىل ساناپ سىرتقى الەم جاقىنداي تۇسۋدە. ونىڭ اۋىلى – سادديگە جاياۋ جۇرىسپەن بىر-ەكى كۇندىك بولاتىن توپىراق جول كەسىلىپ، تۋريستەردى اڭعاردىڭ جوعارعى جاعىنا اپارۋعا ارنالعان جول قۇرىلىسى باستالعان. بۇل جول ساددي جانە ماڭايلاس اۋىلداردى كۋمبۋ ايماعىنداعى كوپشىلىكتىڭ سۇيىكتى تاۋ تۋريزمى مەكەنىمەن جالعاس­تىرادى. الدەبىر ساياساتكەر بۇل ماڭنان شاعىن اۋەجاي سالۋعا ۋادە دە بەرگەن.

ماۋلي سيياقتى كۋلۋنگ ۇلكەندەرى كاتماندۋدى – نەپال، ياعني «شالعايداعى مەكەن» دەپ اتايدى. ولاردىڭ ويىنشا، ەلدىڭ استاناسى – وزدەرىنىڭ شاعىن مەكەندەرىنەن الىس جاتقان كورشى ەل. دەسە دە، ۋاقىت وزعان سايىن كونە قوعامدى وقشاۋلاپ كەلگەن شەكارا دا، سيقىر دا جويىلىپ بارا جاتقانداي.

ماۋلي جالعىز بولمەلى لاشىعىنداعى وشاقتىڭ جانىندا وتىر. 2015 جىلى ساۋىر ايىندا بولعان قۋاتى 7،8 بالعا تەڭ كەلەتىن جەر سىلكىنىسىنەن ۇيى­نىڭ قابىرعالارىنا سىزات تۇسكەندىكتەن كۇركەسى انە-مىنە قۇلاپ قالاتىنداي. اۋلاسىنداعى كورشىلەرىنىڭ كوبى ۇيىن اشىق كوك مەتالل شاتىرمەن جاپقان، ال ماۋليدىڭ سابانمەن جابىلعان شاتىرى ونىڭ كەدەيلىگىنەن حابار بەرەتىندەي. ول شاعىن بال جيناۋشىلار توبىنىڭ جارتاستان ەكى قولىمەن ارا ۇياسىن اجىراتا الاتىن جالعىز مۇشەسى بولعانىمەن، ەڭبەگى قاجەتىنشە باعالانبايتىنى ايدان انىق.

ماۋليگە 42 جىل بۇرىن تۇسىندە ايان بەرىلىپ، سودان بەرى وسى جولعا تۇسكەن. ول كەزدە ماۋلي 15-تە بولاتىن. كەلەسى كۇنى تۇندە اكەسىمەن العاش رەت بال جيناۋعا شىقتى.

«مەن ەكى سۇلۋ ايەلدى كوردىم، – دەپ ەسىنە الادى ول، – كەنەت، جاردىڭ بەتىندەگى ورمەكشىنىڭ تۇزاعىنا تۇسىپ قالدىم. ورمەكتەن بوسانامىن دەپ تىراشتانىپ جاتقانىمدا جوعارىدان ۇلكەن اق مايمىل كورىندى. ول ماعان قۇيرىعىن تاستادى، ال ايەلدەر وعان جارماسۋىما كومەكتەستى. سويتىپ، مايمىل مەنى تارتىپ الدى، مەن قۇتىلدىم».

اكەسى باستاعان اۋىل اقساقالدارى مايمىلدى رانگكەمي دەپ جورىعان. رانگكەمي – ارالار مەن مايمىلداردى قورعاۋشى رۋح جانە ادام بالاسى بارۋعا جۇرەكسىنەتىن قاۋىپتى جەرلەردىڭ الپاۋىت كۇشى. ولار ماۋليدى جولىنىڭ اشىق بولاتىنىنا، باعالى بالدى العانى ۇشىن الگى رۋح ونىڭ وزىنە دە، وتباسىنە دا تيىسپەيتىندىگىنە سەندىرەدى. سول كۇننەن باستاپ سيرەك ارى قيىن كاسىپتىڭ جۇگى ماۋليدىڭ موينىنا ارتىلعان.

بارىنشا ۇزارتىلعان تابيعي ولشەمدى يلليۋستراتسييا

بال جاساۋشىلار

گيمالايدىڭ الىپ بال اراسى – Apis dorsata تۇرىنەن تاراعان الەمنىڭ ەڭ ىرى بال اراسى. جەتى بال اراسىنىڭ تورتەۋى عانا كوممەرتسييالىق ماقساتتا وسىرىلەدى. ەرگەجەيلى جانە الىپ بال ارالارى اشىق اسپان استىندا ەركىن ۇشىپ ۇيرەنگەندىكتەن، ولاردى ادام قولىمەن جاسالعان ۇيالاردا ۇستاۋ وتە قيىن.

جۇمىسشى ارالار. البەرتو ل. ل.، NG جۋرنالىنىڭ قىزمەتكەرى، كەلسي نوۆاكوۆسكيي دەرەككوز: ن. ۋيلسون-ريچ، ارا كومپانيياسى، م. س.ەنگەل، كانزاس ۋنيۆەرسيتەتى

قوعامدىق گرانت. National Geographic قوعامىنا مۇشەلىك وسى جوبانى قارجىلاندىرۋعا كومەكتەستى.


ماۋلي اڭعار بويىنداعى چحەسكام اۋىلىندا بامبۋك شىراعىنىڭ جارىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن. ول مەكتەپكە بارعان جوق. ونىڭ مەكتەبى – شوپ شابۋعا، اۋىل شارۋاشىلىعىنا باۋلىعان قاراپيىم اۋىل ادامدارى بولدى. كەدەيلىك پەن وقشاۋلانۋ كۋلۋنگتىقتار ۇشىن ەرتە ولىممەن تەڭ. ماۋليدىڭ تورت اعاسى بار-تۇعىن، بىراق ولاردىڭ ەكەۋى قايتىس بولدى. ول ۇش رەت ۇيلەنگەنىمەن، ۇش ايەلى دە قايتىس بولعان. ەندى تورت قىزىن، ەكى ۇلىن، بەس نەمەرەسىن جانە كۇركەسىنە كىرىپ-شىعىپ جۇرەتىن بىرنەشە تۋىسقانىن جالعىز وزى اسىراۋعا ماجبۇر.

وشاق باسىندا وتىرىپ، ماۋلي ولپى-سولپى جۇننەن توقىلعان كۇرتەسىنىڭ قالتاسىنان قولدان جاسالعان ازعانتاي تەمەكىسىن الىپ، كەپكەن جۇگەرى جاپىراعىنا ورايدى. ول قىسقا تەمەكىسىن كومىرگە تۇتاتىپ، اۋزىنا اپارادى. دەمىن سىرتقا شىعارعان سايىن تۇماندانعان، قانتالاعان كوزدەرى ونىڭ جابىققان جانىنان سىر شەرتىپ تۇرعانداي. «مەن شارشادىم، – دەيدى ول، – مۇنىمەن اينالىسۋىمنىڭ جالعىز سەبەبى – كەدەيلىگىم».

ماۋليدىڭ جيەندەرىنىڭ بىرى قاراڭعى بولمەدەگى بۇرىشقا تاقالعان جالعىز جيھاز – اعاش ساندىقتىڭ ۇستىندە وتىر. ولاردىڭ جارتاسقا ورمەلەپ شىعۋعا ەش قۇلقى جوق.

ال ۇلدارىنا كەلسەك، ماۋلي ولارعا بال جيناۋمەن اينالىسۋعا رۇقسات ەتپەيدى. «جارتاسقا ورمەلەيتىندەر – اقىماق، – دەيدى ول، – مەنىڭ بالالارىم مەكتەپكە بارادى، سوندىقتان مەنىڭ كاسىبىممەن اينالىسۋعا مۇقتاج ەمەس».

جاردان ۇيانى اجىراتاتىن جالعىز ماۋلي بولعانىمەن، قالعان توپ مۇشەلەرى دجۋنگلي ارقىلى كوزگەنەكتىڭ ورنالاسقان جەرلەرىنە قۇرال-جابدىقتار تاسيدى. سانچا كۋلۋنگ – ارقان تاسۋشى. مۇندا ول ماۋليدىڭ 55 كەلىلىك ساتىسىن مۋسسون جاڭبىرى كەزىندە شايىلىپ كەتىپ، كەيىن بامبۋكپەن الماستىرىلعان كوپىر ارقىلى كوتەرىپ كەلەدى.

بال جيناۋ شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ الىپ كەتەتىن جالعىز ادام ونىڭ قىرىقتى القىمداعان توزىمدى ارى باتىل كومەكشىسى – اسحان. ول ماۋليمەن 15 جىل بىرگە جۇمىس ىستەسە دە، كۋلۋنگ سالتىنا ساي وعان ايان بەرىلگەن ەمەس.

«يا، ماعان دا ايان بەرىلگەنىن قالار ەدىم، بىراق نەگە ەكەنىن قايدام، ازىرگە ول ماعان بۇيىرماي تۇر. ارينە، مەن كاسىبىممەن بىلاي-اق اينالىسا بەرەر ەدىم. الايدا ولاي ىستەگەندەردىڭ سوڭى قايعىلى اياقتالدى. ولار بالالارىنان، اكەلەرىنەن ايىرىلدى، ۇيلەرى قۇلاپ، ەگىندەرى شىقپاي قالدى. مەن وسىدان قورقامىن»، – دەيدى اسحان.

بال جيناۋ سالتى بويىنشا تاڭسارىدە بىز شاماننىڭ ارتىنان ەرىپ، دجۋنگليدەگى شاعىن الاڭقايعا بارامىز، ول جەردەن بال جارتاستارىن كورۋگە بولادى. ماۋلي مەن ونىڭ توبىن قوسقاندا ون ادامبىز. شامان الاڭقايدى اينالا بامبۋك قازىقتى جەرگە قادايدى دا، ونى ۇزىن ارقانمەن وراپ، قورشاۋ جاسايدى. ول ازعانتاي عانا ەتتى نەمەسە وزگە ازىق تۇرلەرىن ارقانعا ىلىپ، ماي ماقتادان جاسالعان حوش يىستى شايىردى ورتەيدى.

بىر بۇرىشتان شامان بانان جاپىراقتارىنان قوس تاق دايىندايدى. بىرى – رانگكەميگە، ەكىنشىسى – ونىڭ سەرىگى، ورمان رۋحى بانەسكانديگە. تاقتارعا كەپكەن بۇرشاق، جۇگەرى، كۇرىش قويا­دى. رانگكەميدىڭ تاعىنا بىر شولمەك دجونني ۋوكەر رەد لەيبل ۆيسكيى قويىلادى.

راسىم باستالادى. تار شەڭبەردىڭ اينالاسىنا بىز، تاقتار، قوقىلداق تاۋىعى بار ەكى بامبۋك سومكە جايعاسقان. ماۋلي تاقتىڭ الدىنا بارىپ باسىن يىپ، قولىن سانىنا قويىپ، تىزەرلەپ وتىرادى. شامان تىكەنەكتى قالاقايدان جەلەتكە كيىپ، بەلىنە تۇرلى-تۇستى بەل ورامال تاعىپ العان. ول بىزدىڭ ارامىزدا بيلەپ، وزىنە جانە قورشاۋ­عا شاقىرىپ جاتقان رۋحتارعا عانا تۇسىنىكتى الدەبىر تىلدە اندەتەدى. بىر قولىندا – بامبۋكتەن جاسالعان اساتاياعى، ەكىنشىسىندە سۋمەن تولتىرىلعان شولمەگى بار. ول اساتاياعىن شولمەككە باتىرىپ، بىزدىڭ توبەمىزگە سۋ شاشادى.

ماۋلي ايتپاقشى، ىزاقور ارالارعا قارسى تۇرا بىلۋدىڭ سىرى – قورقىنىشىڭدى بىلدىرمەۋ. سوعان قاراماستان، ول ار ساپارىندا 20-40 رەت اراعا تالانىپ، قيمىلداعان كەزدە قولتىعىن ارقان قييادى. ول اجىراتقان ۇيانىڭ بولىكتەرى جەرگە شەلەكپەن تۇسىرىلەدى.

سولتۇستىك بەتكەيدەگى توبەلەردە وسەتىن رودودەندرون اعاشىنىڭ گۇلى بالعا پسيحوتروپتىق قاسيەت بەرەدى.

شامان تاۋىقتىڭ تاماعىنان بىر تارتىپ-اق پىشاقپەن باۋىزداپ تاستايدى. ونىڭ قانى بارلىعىنا شاشىرايدى. ول تاۋىقتىڭ باسىن اقىرىن عانا رانگكەميدىڭ تاعىنا قويادى دا، قانىن الىپ، ماۋليدىڭ ماڭدايىنا جاعادى. باسى جوق تاۋىق اياقتارىنىڭ استىندا ەرسىلى-قارسىلى بەزەك قاعادى. «قورشاۋدان الىستاماڭدار»، – دەپ بۇيىردى شامان.

شاماندى ەستىگەندەي بىرنەشە بال اراسى تاققا ۇشىپ كەلەدى. قىزىق بولعاندا، راسىمدى دەرەكتى فيلمگە تۇسىرىپ جاتقان توپتىڭ كامەراسى كەنەت وشىپ قالدى دا، قايتا قوسىلماي قويدى. بىزدىڭ توپتاعى بىر كىسىنىڭ بيىكتىك ولشەگىش ساعاتىنىڭ بارومەترى اۋا قىسىمىنىڭ كوتەرىلگەنىن كورسەتەدى. بۇل بەلگى كۇننىڭ اشىق بولاتىنىنان حابار بەردى. الايدا، كەرىسىنشە، جاڭبىر جاۋا باستايدى.

شامان وزىنىڭ الدىنان كوزگە كورىنبەيتىن بىردەڭەنى ۇستاپ الدى. ونى قولىنا قىسىپ ۇستاپ، جۇدىرىعىن اۋزىنا اپارىپ، ىشىنەن اندەتەدى. الاقانىن اشىپ، كورىنبەيتىن الدەنەنى قايتادان نۋ ورمانعا ­بوساتىپ جىبەردى.

راسىم بىتىپ، قورشاۋدان الىستاي سالا كامەرامىز قوسىلدى. بارومەتردەگى قىسىم اۋا رايىنىڭ ناشارلايتىنىن نۇسقاپ، بىردەن تومەندەدى. بىراق، ەسەسىنە، بۇلتتاردىڭ اراسىنان كۇن ساۋلەسى شاشىلىپ تۇر.

شامان ماۋليدىڭ جانىنداعى تاسقا جايعاسىپ، دجونني ۋوكەردىڭ بىر شولمەگىن اشادى. قالعاندارى ولى تاۋىقتى جۇلمالاي باستايدى.

سادديگە ورالعان سوڭ دجانگي كۋلۋنگ 90 مەترلىك ارقان ساتىنى كورسەتۋ ۇشىن مەنى ۇيىنە شاقىردى. ماۋلي مەن ونىڭ قالعان كومەكشىلەرى سوڭعى ەكى اپتا بويى جۇزدەگەن ۇزىن، جۇقا بامبۋك جىبىنەن ساتى جاساپ شىعارعان ەكەن. دجانگي – قۇرال-سايمانداردى ساقتاۋشى. ول سوڭعى 18 جىل ىشىندە وسى كاسىپتىڭ اقىلشىسىنا اينالعان. تولىقتىعى مەن قىسقا ارى تومپاق ساۋساقتارى ونى تارامىس دەنەلى ارىق بال جيناۋشىلاردان ەرەكشەلەپ تۇر.

دجانگي – تۋا بىتكەن مامىلەگەر. جەرگىلىكتى ورمان كوميتەتىنەن بال جيناۋمەن اينالىسۋعا رۇقسات الۋدا، كاتماندۋدىڭ جانە باسقا جەرلەردىڭ بازارلارىندا بال مەن ارا بالاۋىزىن ساتۋ كەلىسىمشارتىن جاساۋدا وعان تەڭ كەلەر ەشكىم جوق. ونىڭ تاتتى يىستى قارا كاردامون تولتىرىلعان اۋىر سومكەلەرى ارتىلعان قودىقتارى ەكى كۇندىك ويقى-شويقى جولعا تۇسەدى. دجانگي اۋىلعا كەرى قايتار جولدا اۋىلداستارىنا باتارەيا، تەز دايىندالاتىن كەسپە، سۇيىقماي جانە سىرا ارتىپ اكەلەدى. دجانگي باسقا اۋىلداستارىنا قاراعاندا وقي بىلەدى جانە ەسەپ-قيساپتى وزى جۇرگىزەدى. ول بال جيناۋمەن اينالىساتىن سەگىز ادامعا، ولاردىڭ بارلىعى نەمەرە ىنى-اعالارى، اتقاراتىن مىندەتى مەن تاجىريبەسىنە قاراي ايلىق تولەيدى. ەڭ كوپ ايلىق الاتىن ماۋلي جىلىنا ەكى ماۋسىم ولىممەن تەڭ ۇش كۇندىك جۇمىسى ۇشىن جۇز دوللار الادى. بال جيناۋدان دجانگيدىڭ قانشا تاباتىنىن ەشكىم بىلمەيدى. ول تابىسىن ەشكىمگە تىس جارىپ ايتپايدى، بىراق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا كاتماندۋدا باسپاناسى بار جالعىز ادام بولسا، ول – دجانگي.

جۇمىستان سوڭ سەگىز بىردەي بال تولى ارا ۇياسىن قۇلاتقان توپ مۇشەلەرى مول ولجاعا كەنەلىپ، دەمالادى. ولار ولجانىڭ كوبىن كاتماندۋدا ساتۋ ۇشىن بالاۋىزعا اينالدىرادى. نەگىزى، بال جيناۋ – جارتىلاي عانا توپتىق جۇمىسقا جاتقىزىلادى. تەك ماۋلي عانا ۇيالاردى جارتاستان اجىراتا الادى. سەبەبى ول – ايان بەرىلگەن سوڭعى ومارتاشى. بۇل ەسكى سالت وسىمەن جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن.

ول قالاعا كەلگەن بويدا «قىمبات بالىن» وڭتۇستىك كورەياعا تاسىمالداۋمەن اينالىساتىن كاتماندۋلىق ساتۋشىعا وتكىزىلىپ كەلدى. ول جاقتاعىلار بولسا «بۇل تابيعي ونىم جىنىستىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرادى» دەپ سەنەدى ەكەن. «ۇزاق ۋاقىتقا بىز قالاعان باعامىزدى قويدىق. سودان كورەيادا الدەبىرەۋ بالدى تىم كوپ جەپ، كوز جۇمىپتى»، – دەيدى دجانگي. ونىڭ ولىمىنىڭ سەبەبى ناقتى انىقتالماي، تەك وسەك رەتىندە تاراعان. ناتيجەسىندە، كورەيا نارىعىندا اتالمىش بالعا دەگەن سۇرانىس تومەندەپ، باعانىڭ تۇسۋىنە اكەلىپ سوقتىردى. دجانگيدىڭ ايتۋىنشا، وسى سەبەپتى بالدى كوپ جەۋگە بولمايدى. ەكى-ۇش شاي قاسىق – ەڭ دۇرىس مولشەر. شامامەن بىر ساعاتتان سوڭ ۇلكەن دارەتكە، كىشى دارەتكە وتىرعىڭىز كەلىپ، لوقسيسىز. «تازالانعان سوڭ، سىز اق پەن قارانى اجىراتا الماي، ەشتەڭەنى انىق كورە المايتىنداي جاعدايعا جەتەسىز. قۇلاعىڭىزعا ىزىلداعان ارانىڭ داۋىسى ەستىلگەندەي بولادى. تولىعىمەن ەسىڭىزدى بىلىپ تۇرساڭىز دا، قوزعالا الماي قالاسىز. وسىلايشا، اياق-قولىڭىز كۇنى بويى سىزگە باعىنبايدى»، – دەيدى دجانگي.

«مەن ساعان بىراز بال بەرەمىن. دامىن كورسەڭ بولادى»، – دەيدى ول.

بال جيناۋشىلار باستىرماداعى ۇزىن اعاش ورىندىقتاردا وتىر، ال ولاردىڭ توبەلەرىندەگى قالايى شاتىرعا تارسىلداتىپ بۇرشاق جاۋىپ تۇر. جاۋعان بۇرشاقتىڭ دىبىسى قاتتى شىققانىنا قاراماستان، بال جيناۋشىلار دا جۇمىسقا شىعاتىن-شىقپايتىندارىن ايعايلاپ تالقىلاپ جاتىر. مايىسقان قۇمىراعا قۇ­يىلعان جاپون ساكەسىنەن اۋمايتىن تۇنىق، بوزا تەكتەس ىشىمدىك – راكسيدى وتىرعانداردىڭ بارى كەزەك-كەزەك ىشىپ شىقتى.

كەلەسى تاڭدا دا جاڭبىر توقتامادى. تۇنى بويى جاۋعان جاڭبىردان وزەن بويىمەن سەل اقتى. تۇماننىڭ اراسىنان توڭازىتقىشتىڭ كولەمىندەي جۇمىر تاستاردىڭ سىنىپ، توبەدەن وزەنگە قۇلاعانىن كوردىك. بال جيناۋشىلار اقىلداسۋ ۇشىن جينالدى. قييامەن، شوپ، مۇك باسقان بەتكەيمەن كوتەرىلۋ مىنا جاعدايدا وزىڭە قول جۇمساعانمەن بىردەي. بالكىم، رانگكەمي ايتقان شىعار. بال جيناۋشىلار تۇندەگى توقتاعان جەرىنەن ارى قاراي راكسيدى ىشۋدى جالعاستىردى. ساعات تاڭعى جەتى.

بىرنەشە ساعاتتان سوڭ ماۋلي راكسي ساسىپ، جاڭبىردىڭ استىندا، ىزالى ارالار ونىڭ بەت-اۋزىن شاعىپ تاستايتىنىن بىلە تۇرا، ادام نانعىسىز ساپارعا اتتانادى.

الايدا ونىڭ قابىلەتى مە، الدە رانگكەميدىڭ جارىلقاۋى ما، نەنىڭ قۋاتى ەكەنىن قايدام، ايتەۋىر، قۇجىناعان ارادان جاردىڭ بەتى ارەڭ كورىنسە دە، ول كوزگەنەككە جەتەدى. ماۋلي بىر ۋىس بىقسىعان شوبىن كىشكەنتاي عانا قۋىسقا قويىپ، ەكى قولىمەن ارالاردى قۋا باستايدى. كوزگەنەك دال بىر تىرى جانداي تومەنگە بارىپ قۇلاپ، تۇماننىڭ اراسىندا عايىپ بولادى.

ماۋلي اشاتاياعىمەن ارانىڭ ۇياسىن شۇقىپ، ەكىنشى ۇشىن كومەكشىلەرى جوعارىدان تاستاعان جىڭىشكە بامبۋك ارقانعا بايلايدى. ول ۇزىن بامبۋك اعاشتى يىعىنان اسىرا وتكىزىپ، ونىڭ ۇشكىر ۇشىن كوزگەنەككە كىرگىزەدى دە، ونى جارتاس­تان اجىراتا باستايدى.

بىرنەشە مينۋتتان سوڭ ۇيا قۇلاپ، ارقاندا سالبىراپ قالادى. ال اۋىلدان شىققالى ۇنى شىقپاعان ماۋلي بار داۋىسىمەن ايعاي سالادى. جارتاستىڭ استىندا وت جاعىپ وتىرعان ەكى جىگىت ولى ارالار جابىسقان «جاۋىننان» باستارىن قورعاپ، الا قاشادى.

جاردىڭ تۇبىندەگى وزەننىڭ بويىندا ماۋ­ليدىڭ بالاسى بالدى، بالاۋىزدى جانە قۇرال-سايمانداردى قايتا اۋىلعا الىپ قايتۋ ۇشىن كۇتىپ وتىر. تۇماننىڭ اراسىنان ۇستى-باسى مالمانداي سۋ بولعان، ابدەن شارشاعان بال جيناۋشىلار كورىندى. اسحان ماۋليدىڭ بەتىنە جابىسىپ قالعان تىكەنەكتەردى تازالاپ جاتقاندا ونىڭ ۇلى تەلەفونىن شىعارىپ، بىرىنىڭ ارتىنان بىرىن سۋرەتكە تۇسىرە باستايدى. ونىڭ Facebook پاراقشاسى بار. بالكىم، سۋرەتتەردى سوندا جارييالاپ قالار.

نەپالدىڭ باسقا شالعاي اۋداندارىنداعىداي مۇندا دا ۇيالى بايلانىس بار. سادديدەگى بارلىق جاستار قىتايدىڭ ارزان سمارتفوندارىمەن السىز 3G بايلانىسىنا قوسىلۋ ۇشىن بەلگىلى بىر ۋاقىتتا جاردىڭ ۇستىنە جينالادى. سمارتفوننىڭ ارعى جاعىنداعى اكە-شەشەلەرىنىڭ اۋىر ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىستارىنان وزگەشە ومىر ولاردىڭ جۇرەكتەرىندە الەمدى تانۋعا جانە تابىس تابۋعا دەگەن قۇشتارلىقتى وياتقان.

«بۇگىندە جاستار سالت-داستۇردى قادىرلەمەيدى. وسىلاي جالعاسا بەرسە، بىزدىڭ داستۇرىمىز جويىلىپ كەتۋى مۇمكىن»، – دەيدى ماۋلي. ايان وسى سەبەپتى ەشكىمگە بەرىلمەي جاتقانىن ۇلكەندەر تۇسىنەدى. ايان بەرىلگەن كۇندە دە، جاستار ونى قابىلدامايدى.

بال مەن بالاۋىز تاراتىلىپ بولعان سوڭ، ەش تاۋسىلمايتىن راكسي قايتادان شەڭبەرگە قوسىلادى. نە ويلاپ وتىرعانىمىز تۋرالى ەشكىم سوز قوزعامايدى: مۇمكىن، بىز ماۋليدەي ادامزات تاريحىنداعى ەڭ سوڭعى بال جيناۋشىمەن اڭگىمەلەسىپ تە وتىرعان شىعارمىز.

ماۋلي قۇمىرانى اۋزىنا اپارىپ، جايلاپ قانا ىشەدى. ول جارعا سوڭعى رەت كوز تاستاپ، بامبۋك تاياعىن يىعىنا ىلىپ الىپ، ۇيىنە قاراي جۇرىپ كەتەدى. بىرىنىڭ ارتىنان بىرى تىزىلگەن بال جيناۋشىلار كوسەمدەرىنىڭ ارتىنان ىلەسكەن ارالارداي ساپ تۇزەيدى.


2017 ج. ناۋرىزىندا مارك سيننوتت وزبەكستاننىڭ «قارا جۇلدىز» ۇڭگىر جۇيەسى تۋرالى جازدى. رەنان وزتۇرك 2015 ج. قىركۇيەگىندە جارييالانعان «بارساكەلمەس نۇكتەسى» اتتى ەكسپەديتسييانىڭ مۇشەسى بولعان.

       

پىكىر جازۋ