.

توعىز مىڭ جىلدىق قۇشتارلىق

جاڭا ۇيلەنگەن قىتايلىقتار وز قوناقتارىن داستۇرلى كۇرىش شارابىمەن سىيلايدى. قىتايلار بۇل شاراپتى كەمى 9 مىڭ جىلدان بەرى قولدانىپ كەلە جاتىر. سول زامانعى ىدىستىڭ تۇبىندە قالعان حيمييالىق تۇنبا ىشىمدىكتىڭ اشىتىلىپ دايىندالعانىنا بىردەن – بىر دالەل بولىپ وتىر. دەي تۇرعانمەن الكوگولدىڭ ىقپالى ودان دا ەرتەرەك زامانداردا باستالۋى ابدەن مۇمكىن.

الكوگول ادامنىڭ اقىل-ەسىن وزگەرتەتىن سۋسىن عانا ەمەس، تاماق وندىرىسىنە جول اشتى. ول ىقىلىم زاماننان ادامزات تاريحىنا ارالاسىپ كەلەدى.

اۆتور ەندريۋ كارري، فوتو برايان فينكە

ەگەر گەرمانييادا سىرا قايناتۋمەن اينالىسقان بولساڭىز، سوزسىز مارتين زارنكوۆتى ىزدەگەن بولار ەدىڭىز. سىرا قايناتۋدان باسى جوعارى ميۋنحەن تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ونى ىزدەپ كەلەتىن ستۋدەنتتەر كوپ-اق. گەرمانييانىڭ ۇزدىك سىرا وندىرۋشىلەرى زارنكوۆقا كوبىنەسە سىراداعى بوتەن دامنىڭ شىعۋ سەبەبىن بىلۋ ۇشىن، جاڭا دام ويلاپ تابۋعا نەمەسە ونىڭ جۇزدەگەن اشىتقى شتاممدارىن ساتىپ الۋ ۇشىن كەلەدى. ادەتتە اسا كۇردەلى حيمييالىق قۇرال-جابدىقتار مەن گەن سەكۆەنسەرلەرىنە تولى زەرتحاناسى ارنايى كودپەن عانا اشىلسا، بۇگىن ونىڭ ەسىگى بىز ۇشىن ايقارا.

مەن ول كىسىنى تۇپكى بولمەدەگى قىزمەتكەرلەر اسۇيىندە، پەشتىڭ ۇستىنە ەڭكەيىپ، قارا پلاستيك قالاقپەن سۇلى پەچەنەسىنە ۇقساس بىردەڭەنى ارالاستىرىپ جاتقان جەرىنەن تاپتىم. بۇل پەچەنەلەر – قۋىرىلعان ارى ونىپ-وسكەن ارپانى بيداي ۇنى مەن بىرنەشە قاسىق نان اشىتقىسىنا ارالاستىرىپ جاساعان سىرا دايىنداۋ­شىنىڭ ۋىتى بولىپ تابىلادى. كوفەنى قۇيىپ تۇرعان زارنكوۆ ماعان: «بۇگىن 4 مىڭ جىلدىق تاريحى بار شۋمەر رەتسەپتى بويىنشا دايىندالاتىن سىرا تۇرىن قايتا جاساپ شىعامىز»، – دەدى.

كەزىندە سىرا جاساۋشىنىڭ شاكىرتى بولعان زارنكوۆ بۇل سالانىڭ بىلگىرى بولىپ سانالادى. ەكى بەتى القىزىل، بۋرىل ساقالدى، ىرى دەنەلى، زور داۋىستى. قارنى شولاق جەڭ كويلەگىنىڭ تۇيمەلەرىن ۇزىپ جىبەرۋگە شاق تۇر. ەگەر وعان موناح كيىمىن كيگىزە قويساڭىز، ودان موناستىرىن سىرا بوشكەلەرىنە تولتىرىپ قوياتىن ورتاعاسىرلىق مىقتى موناح شىعار ەدى. زارنكوۆتىڭ مىنا عيماراتى بۇرىن موناستىر بولعان. ميۋنحەن اۋەجايىنىڭ توبەسىنەن قاراپ بۇل عيماراتتى بىزدىڭ داۋىرىمىزدىڭ 1040 جىلى بەنەديكت موناحتارى تۇرعىزعان. ۆايەنشتەفان سىرا زاۋىتى الەمدەگى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ەڭ كونە سىرا زاۋىتى بولىپ سانالادى.

گەرمانييانىڭ سىرا تاريحىن بىلۋ ۇشىن وكتوبەرفەستكە قاتىسۋ مىندەتتى ەمەس. فرانتسييا شاراپ وندىرۋگە تەك ريم يمپەريياسى باسىپ العاننان كەيىن (كوپتەگەن ەۋروپالىق سيياقتى) عانا شىنداپ كىرىستى جانە دامىتا تۇستى. تاريحشىلار مەن ارحەولوگتاردىڭ دەنى سىرا مەن شاراپ قولدانۋعا جارامدى، ماڭىزدى، بىراق الكوگولدى شامادان تىس ىشۋ ادام دەنساۋلىعىنا اسا زييان دەپ ەسەپتەيدى، ياعني الكوگولدى سۋسىندار وركەنيەتتىڭ نەگىزگى تۇتىنۋ ونىمى ەمەس، جاناما ونىمى بولسا كەرەك. تىپتى نەمىس سىرا وندىرۋشىلەرى فەدەراتسيياسىنىڭ ۆەبسايتى دا سىرانى العاشقى فەرمەرلەردىڭ نان پىسىرۋ وندىرىسىمەن بايلانىسى بولۋ مۇمكىندىگىن العا تارتۋدا. سىرا قايناتۋ ونەرى تەك ۆايەنشتەفان سيياقتى ورتاعاسىرلىق موناستىرلار كەزىندە عانا دامىدى.

زارنكوۆ – جىل بويى عالىمداردىڭ پىكىرىنە قارسى ۋاج ايتىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋشىلەردىڭ بىرى. ول وزى سيياقتى مۇددەسى ورتاق جاندارمەن بىرگە، الكوگولدىڭ ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ويلاپ تابىلعان ارى ودان لاززات العان ايىرىقشا دۇنيە ەكەنىن دالەلدەۋمەن كەلەدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا، ادامزات بالاسى الكوگولدى جازۋدان بۇرىن قولدانا باستاعان. زارنكوۆتىڭ شۋمەر سىراسى ەجەلگى سىرا ەمەس. سوڭعى جۇرگىزىلگەن حيمييالىق ساراپتامالارعا سەنسەك، قىتايلاردىڭ كۇرىش، بال جانە جەمىس-جيدەكتەن شاراپقا ۇقساس سۋسىن جاساعانىنا 9 مىڭ جىلدان استام ۋاقىت وتىپتى. بۇگىنگى گرۋزييا ەلى تۇرعان كاۆكاز بەن يراننىڭ زاگروس تاۋلارىندا جۇزىم ۇيدە وسىرىلەتىن ەڭ ەجەلگى جەمىستەردىڭ بىرى سانالسا، شاراپ جاساۋ 7400 جىل بۇرىن باستالعان.

وڭت. امەريكادا چيچا اتتى جۇگەرى سىراسى داستارقاننىڭ باستى مازىرى بولعانىنا دا مىڭداعان جىل وتتى. پەرۋدە XVI عاسىردا جاسالعان يسپاندىق جىلنامادا اقسۇيەك ايەلدىڭ كۇن قۇدايى – ينتيدىڭ قۇرمەتىنە توست كوتەرىپ ينك كوسەمىنە چيچا ۇسىنىپ تۇرعانى بەينەلەنگەن.

شىنتۋايتىندا، جەر-جاھاندا داندى-داقىلداردىڭ تۇر-تۇرىنەن جاسالعان الكوگول جايلى دەرەكتەر وركەنيەتتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاۋ الادى. پەنسيلۆانييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيومولەكۋلا ارحەولوگى پاتريك ماكگوۆەرن: «مۇنىڭ بارى جاي سايكەستىك ەمەس»، – دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، تاس داۋىرىندەگى عۇرىپتاردان بەرمەن ادامنىڭ اقىل-ەسىن وزگەرتىپ جىبەرەتىن ىشىمدىك اتاۋلى شىعارماشىلىققا شابىت بىتىرىپ، تىل مەن ونەردىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرگەن. ادامزات تاريحىنىڭ شار­ۋاشىلىق جۇرگىزۋدەن باستاپ، جازۋدىڭ پايدا بولعانىنا دەيىنگى داۋىر ارالىعىنا كوز جىبەرسەك، ونىڭ قاي-قايسىسىندا دا ىشىمدىكپەن بىر بايلانىستىڭ بولۋى ابدەن ىقتيمال. «الەمنىڭ ار تۇكپىرىنەن تابىلعان بۇلتارتپاس دەرەكتەر الكوگولدى ىشىمدىكتىڭ ادامزات مادەنيەتى ۇشىن ماڭىزدى رول اتقارعانى انىق، – دەيدى ماكگوۆەرن. – وتىز جىل بۇرىن بۇل دەرەك دال بۇگىنگىدەي ماقۇلدانا قويماعان ەدى». ازىل-شىنىن ارالاستىرا سويلەگەن ماكگوۆەرننىڭ ايتۋىنشا، ىشىمدىكتىڭ ادامزات بالاسىنىڭ اجىراماس بىر بولىگىنە اينالعانى سونشا، بىز ەندى وزىمىزدى «حومو ىشكىشتەر» دەپ اتاساق تا بولاتىنداي.


ادامزات تاريحىنىڭ دامۋ كەزەڭدەرىنە زەر سالىپ قاراساڭىز، شارۋاشىلىق جۇرگىزە باستاعان كەزەڭ مەن جازۋ داۋىرىنىڭ اراسىندا الكوگولدىڭ ىقتيمال بايلانىسى بولعانىن بايقايسىز.


بۇگىندە زارنكوۆ وز ستۋدەنتتەرىن سول تاريحپەن بايلانىستىرعىسى كەلەدى. سۇلى پەچەنەلەرى – اشىتقى ۇشىن تاپتىرمايتىن زات. ونىڭ قۇرامىنداعى اشىتقى سىراعا قاجەتتى وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرادى. پەچەنەلەر دايىن بولعان كەزدە ولاردىڭ سىرتى قاراقوڭىرلانىپ، ورتاسى سال جۇمساق كۇيدە بولادى. زارنكوۆ ەندى ولاردى اسۇيدەن جوعارىداعى دارىس زالىنا الىپ بارادى. سول جەردە، اۋديتورييانىڭ الدىندا ول پەچەنەلەردى ۇلكەن شىنىدان جاسالعان كوزەگە سالادى دا، وعان ۇنتاقتالعان ارپا ۋىتى مەن شۋمەرلىكتەر قولدانعان ەجەلگى دان – فاررو تۇقىمداس ۇنتاقتالعان بيداي قوسادى. سوڭعى ينگرەديەنت – دالىزدەگى قولجۋعىشتان اكەلىنەتىن ۇش ليتر كران سۋى. بۇدان كەيىن زارنكوۆ جينالعان سۇيىق قوسپانى ناننىڭ قامىرى ىسپەتتەس سارعىش قوڭىر تۇرگە ەنگەنشە وزىنىڭ قالاقشاسىمەن ارالاستىرادى.

ينك يمپەريياسىنىڭ «قاسيەتتى جازىعىندا» ورنالاسقان لاماي (پەرۋ) ەلدى مەكەنىندەگى چيچەرييانىڭ سىرتىندا لۋسيو چاۆەز دياز ىشىپ تۇرعان frutillada چيچاسىنا بۇلدىرگەن دامى قوسىلعان. بۇگىنگى تاڭداعى تازا سىرالار، شاراپتار مەن ىشىمدىك اتاۋلىنىڭ جونى بولەك. ايتپەسە، الكوگولدى سۋسىندارعا قاراعاي جاپىراعى، اعاش شايىرىنان باستاپ بالعا دەيىنگى تۇرلى دامدەۋىشتەردى قوساتىن بولعان. ەجەلگى گرەك جاۋىنگەرلەرى سىراعا ەشكىنىڭ ىرىمشىگىن ۇنتاقتاپ، XVII عاسىرداعى مىنا بىر اعاش ىدىسقا قۇيىلاتىن keros اتتى ينك ىشىمدىگىنە بۇلدىرگەن ەمەس، باس اينالدىراتىن تۇرلى شوپتەر قوسقان.

كۋسكوداعى سان-انتونيو اباد ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ينك مۋزەيىندە تۇسىرىلگەن، پەرۋ (كەرو)

تۇرىنە قاراساڭ، تىپتى ىشكىڭ كەلمەيدى. الايدا، زارنكوۆتىڭ سەندىرۋى بويىنشا، ول ادامزات بالاسى 5 مىڭ، الدە ودان دا كوپ ۋاقىت بۇرىن تانىس بولعان كادۋىلگى تابيعي سىرا بولىپ شىعا كەلەدى. «ۇش تۇرلى ينگرەديەنتتى سۋعا ارالاستىرىڭىز، بارى – سول، – دەيدى ول. – كاسىبي سىرا قايناتۋشىلار قازىر جاڭادان ەشتەڭە ويلاپ تاۋىپ جاتقان جوق».

وسى ارادا جۇرگەندە مەنىڭ مۇرىنىما كورشى سىرا زاۋىتىنىڭ اشىق تەرەزەسىنەن جەتكەن اشىتقىنىڭ تابيعي يىسى كەلدى. ونىڭ ادەتتەگى جۇمساق يىسى ميىمنىڭ بىر بولشەگىنە سىڭىپ العانى سونشالىق، مەن توقتاپ، تىزە بۇگىپ، تەرەڭ تىنىس الدىم دا اۋلاداعى سىراحاناعا بەتتەدىم.

بىز اعاشتان تۇستىك

ىشىمدىككە اۋەستىك وتە ەرتە كەزدەن باستاۋ الادى. بىزدى باسقا جان-جانۋارلاردان بولەكتەپ تۇرعان دۇنيە، بالكىم، وسى بىر قۋاتتى سۋسىنعا دەگەن اڭسارىمىزدىڭ ەۆوليۋتسييالىق جولمەن بىتە قايناسىپ كەتۋى شىعار.

بارلىق الكوگول سۋسىندارىنا ورتاق بەلسەندى ينگرەديەنت – اشىتقى. ول قانتتى جەپ، كومىرقىشقىل گازى مەن ىشۋگە جارامدى جالعىز الكوگول – ەتانولدى بولىپ شىعاراتىن وتە ۇساق، بىر كلەتكالى اعزا بولىپ تابىلادى. كوپتەگەن زاماناۋي سىرا، شاراپ، ايتپەسە، ساكە دايىنداۋ­شى اشىتقىنىڭ Saccharomyces دەگەن تۇرىنەن تارالاتىن سورتتى قولدانادى. جەر بەتىندە العاش جەمىس پايدا بولعان كەزدەن، 120 ميلليون جىلعا جۋىق پىسكەن جابايى جەمىس-جيدەكتى اشىتىپ كەلە جاتقان اشىتقىنىڭ تۇر-تۇرى بار ارى ولاردى كەز كەلگەن جەردەن كەزدەستىرۋگە بولادى.

بۇگىنگى كوزقاراس بويىنشا، ەتانولدىڭ ادام قىزىعار بىر قاسيەتى بار: ول بىزدىڭ كوڭىل ­كۇيىمىزدى كوتەرەدى. ەتانول ميداعى سەروتونين، دوفامين، ەندورفيندى شىعارۋعا كومەكتەسەدى. ال ول – بىزدىڭ كوڭىلدى ھام الاڭسىز بولۋىمىزعا سەبەپ بولاتىن حيميكاتتار.

بىزدىڭ جەمىس-جيدەكپەن قورەكتەنگەن پريمات «اتا-بابالارىمىز» ۇشىن شىرىگەن جەمىستەگى ەتانولدىڭ نازار اۋدارار ۇش قاسيەتى بولعان. بىرىنشى – تاناۋىڭدى جارار كۇشتى يىسى جەمىستىڭ قايدا جاتقاندىعىنان حابار بەرىپ وتىرعان. ەكىنشى – قورىتۋعا جەڭىل بولعاندىقتان، ول جان-جان­ۋارلاردىڭ جەمىستى نەعۇرلىم كوپ جەپ، كالورييا جيناۋىنا سەپ بولعان. ۇشىنشى – ونىڭ انتيسەپتيكالىق قاسيەتى پريماتتاردى اۋرۋعا شالدىقتىراتىن ميكروب اتاۋلىنى جولاتپايتىن ەدى. ميلليونداعان جىل بۇرىن اعاشتان قۇلاپ تۇسكەن جەمىستەن وسىلايشا بىر ايىرىقشا دام پايدا بولدى. بىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جەردەگى اشىعان جەمىستى جەگەنى سول ەدى، بارى بىردەي جادىراپ شىعا كەلدى، – دەيدى دارتمۋت كولەدجىنىڭ بيولوگ-انتروپولوگى ناتانيەل دوميني. – بىز سولايشا ىشىمدىككە الدىن الا بەيىمدەلگەنبىز».

بەركليدەگى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيولوگى روبەرت دادلي – «ماس مايمىل» بولجامى جايلى العاش وي ۇسىنعان ادام. ونىڭ ويىنشا، اعاشتان جەرگە تۇسۋگە باتىلى بارعان پريمات جەمىستىڭ جاڭا تۇرىنە قول جەتكىزدى-مىس. «ەگەر سەن الكوگولدىڭ يىسىن سەزىپ، جەمىستى وزگەلەردەن بۇرىن الساڭ، ول – سەنىڭ ارتىقشىلىعىڭ، – دەيدى دادلي. – سەن وزىڭدى جەڭىمپاز سەزىنىپ، كالوريياعا دا قارىق بولاسىڭ». بۇل وزگەرىس وز كەزەگىندە جاڭا ومىر سالتىنىڭ پايدا بولۋىنا يتەرمەلەدى.

دادليدىڭ تۇسىندىرۋىنشە، ەگەر مايمىل، شىنىمەن دە، ماس بولسا، ول جىرتقىشتارعا وڭاي جەم بولادى. ايتپەسە، جان-جانۋارلاردىڭ اشىعان جەمىستەن ماس بولىپ، سوعان وراي ماستىڭ قىلىعىن كورسەتەتىندىگى جايلى عىلىمي دايەك كەمدە-كەم. كوپ بولسا، كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتەر. ال الكوگولدىڭ بىز ايتىپ وتىرعان اسەرى، نەگىزىنەن، ادامدارعا، بالكىم، مايمىلدارعا عانا قاتىستى شىعار.

ونىڭ سەبەبى سوڭعى تابىلعان افريكا مايمىلدارى مەن بىزدىڭ ورتاق اتا-بابالارىمىزدىڭ گەندىك مۋتاتسيياسىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. گەنەتيكتەر ول مۋتاتسييانى كەمى 10 ميلليون جىل بۇرىن بولعان دەپ ەسەپتەپ شىعاردى. ADH4 گەنىندە بولعان وزگەرىستىڭ سالدارىنان پايدا بولعان ەنزيم ەتانولدى 40 ەسە جىلدام قورىتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. فلوريدا شتاتىنىڭ الاچۋا قالاسىنداعى قولدانبالى مولەكۋلالى ەۆوليۋتسييا قورىنىڭ بيولوگى ارى وسى زەرتتەۋ جۇمىسى اۆتورلارىنىڭ بىرى – ستيۆەن بەننەرگە سەنسەك، جاڭا جەتىلدىرىلگەن ەنزيم بىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ ورمانداعى ابدەن ەزىلىپ پىسكەن جەمىس-جيدەكتى ەشقانداي اۋرۋعا ۇشىراماي، مولىنان جەۋىنە جاعداي تۋدىرعان.

بەننەر: «بىز سىرا ىشۋ ۇشىن اعاشتان تۇسكەن بولىپ شىعامىز»، – دەيدى. بىراق ونداعى ماقسات ماس بولۋ ەمەس-تىن. ول وي كەيىننەن، ىشىمدىكتى كوبىرەك ىشۋدى تۇيسىنگەن كەزدە پايدا بولدى.

الكوگول ادامدى بوساڭسىتىپ، ونى دوس-جاراندارى مەن رۋحاني الەمگە بىرتابان جاقىنداتا تۇسەدى. ينكتەر چيچانى بىرنەشە كۇنگە سوزىلاتىن مەرەكە-دۋمانداردا ىشەتىن بولعان. ولار ونى قۇدىرەتتى تاقتا وتىرعان قۇدايلارعا ۇسىنعان. كۋسكوداعى چيچەرييا­دا كارتا ويناپ، ىشىمدىك ىشىپ وتىرعان مىنا كىسىلەردىڭ قاسىندا سىيىناتىن ۇستەل تۇر. ىشىمدىك قۇيىلعان ستاقان قارا حريستوس اتىمەن بەلگىلى پەرۋ قۇدايىنا ارنالعان. ۋاقىت پەرۋ مادەنيەتىنە وز قولتاڭباسىن قالدىردى. كۇن مەن ايعا تابىنۋدى وزگە دىن – حريستيان دىنى الماستىردى. الايدا اتا-بابادان كەلە جاتقان ىشىمدىك سول كۇيىنشە قالدى.

وتىرىقشى بولىپ، شارۋاشىلىقپەن اينالىستىق

ميلليونداعان جىل كەيىن شەگىنىپ، تۇركييانىڭ سيرييامەن شەكارالاساتىن وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى قۋاڭ جازىقتىققا ورالساق. ارحەولوگتار مۇندا ادامزات تاريحىنا دەيىنگى تاعى بىر وتپەلى كەزەڭدى زەرتتەپ، ىقتيمال بولجامدار جاساۋدا: نەوليت توڭكەرىسىن الكوگول تۇتاندىردى ما؟ تاس داۋىرىندەگى اڭشىلاردىڭ كوشپەندى ومىر سالتىنان وتىرىقشىعا اينالىپ، شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋىنا الكوگولدىڭ اسەرى بولدى ما؟

ەجەلگى گёبەكلي تەپە قورعانى دوڭگەلەك، يا تىك تورتبۇرىش پىشىندەس تاستار مەن ت تارىزدى جۇمباق باعانالاردان تۇرادى. الەمدەگى ەڭ كونە عيباداتحانالاردىڭ بىرى سانالاتىن ونىڭ «جاسى» 11 600 جىل دەگەن بولجام بار. جيىرما جىل بۇرىن اشىلعان بۇل كەشەن دىن ەلدىڭ وتىرىقشى اتانىپ، شارۋاشىلىقپەن اينالىسقانىنىڭ ارقاسىندا بايلىقتىڭ كوزى دەگەن داستۇرلى ويدى تۇبەگەيلى جوققا شىعاردى. گёبەكلي تەپەدە قازبا جۇمىستارىمەن اينالىسقان ارحەولوگتار بارى كەرىسىنشە بولدى، ياعني مۇندا دىني راسىمدەر ۇشىن جينالاتىن اڭشىلار قۇدايعا جيى قۇلشىلىق جاساۋ ۇشىن وسىندا قونىس تەپكەن دەگەن ۇيعارىم جاسايدى.

قابىرعالارى كولەگەيلەپ تۇرعان قايسىبىر كىشىگىرىم قورعانداردىڭ ىشىندە بوشكە، يا استاۋ پىشىندەس التى تاس ىدىس بار. مۇنداعى ەڭ ۇلكەن استاۋعا 160 ليترگە دەيىنگى سۇيىقتىق سييادى. ارحەولوگتاردىڭ بولجامى بويىنشا، ولار جابايى دالا شوبىنەن كادۋىلگى سىرا قايناتۋ ۇشىن قولدانىلعان.

سول استاۋلاردىڭ قالدىعىن زەرتتەگەن زارن­كوۆ وندا سۋ مەن بيدايدىڭ قوسىندىسىنان قالاتىن قابىرشاقتى اقشىل تۇستى حيميكات – وكسالات بار ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى.

الكوگول ىشىمدىگىنىڭ بولعانىنا بۇلتارتپاس دالەلدىڭ بىرى قىتايدىڭ تسزياحۋ ەلدى مەكەنىنەن تابىلىپ وتىر. مۇندا ب.ز.د. 7000 جىلى جەرگىلىكتى شارۋالار قىش قۇمىرالاردا كۇرىش، جۇزىم، دولانا مەن بالدى ارالاستىرۋ ارقىلى ىشىمدىك دايىنداعان. ەرتەدەگى قىتاي امىرلەرى كۇرىش شارابىنىڭ دامىن تاتۋ ۇشىن ب.ز.د. 1100 جىلى قولادان جاسالعان مىنا ىدىستاردى قولدانعان. كۇرىش شارابى قىتايدا كۇنى بۇگىنگە دەيىن تانىمال. چجەتسزيان پاگودا برەند شاوحينگ شاراپ زاۋىتىنداعى جۇمىسشىلار كۇرىشتىڭ جاڭا ونىمىن بۋلاۋ ھام اشىتۋ ۇردىسىن قىستا جۇرگىزەدى. سەبەبى جاقىن ماڭداعى وزەننەن الىناتىن سۋ قىس ايلارىندا بارىنشا تازا بولادى.

ينسيۋي مۋزەيى، انيان، قىتاي (ىشىمدىك ىدىسى)

وسى دەرەكتەردىڭ بارلىعى بۇل توبەدە اڭشىلار قاۋىمى ۇشىن قانشاما دۇرىلدەگەن توي وتكەنىنەن حابار بەرسە كەرەك. الكوگولدى گالليۋتسينوگەن الۋ ۇشىن پايدالاناتىن جايت بىزدى بۇگىنگى وڭتۇستىك امەريكا شاماندارىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. ولار اتالمىش تاجىريبەنى اقىل-ەستى وزگەرتۋ ارقىلى باقي دۇنيەمەن بايلانىسقا شىعاتىن سالتتارى ۇشىن قولدانادى. الايدا عالىمدار بۇل جەردە ەكىنشى بىر سەبەپ بولۋى دا ىقتيمال، ياعني دۋماندى ۇيىمداستىرۋشىلار كاۋاپ پەن جابايى بيدايدان دايىندالعان ىشىمدىكتى سىي ەسەبىندە ۇسىنعان دەيدى. بولجام بويىنشا، تويعا جينالعان جۇرت سالماعى 16 توننا تارتاتىن الىپ باعانالاردى جۇمىلا تۇرعىزاتىن بولعان.

ەسەپ ايىرىسۋ ەرەجەسى مىڭداعان جىل وتسە دە كوپ وزگەرىسكە ۇشىراي قويعان جوق الى. «ەگەر سىز كوشۋ ۇشىن بىرەۋدىڭ كومەگىنە جۇگىنسەڭىز، سىز ولارعا پيتستسا مەن بىر-ەكى بوتەلكە سىرا ساتىپ الاسىز عوي»، – دەيدى نەمىس ارحەولوگييا ينستيتۋتىنىڭ مامانى يەنس نوتروفف.

گёبەكلي تەپەدەگى ماماندار كوتەرگەن ماسەلە العاش بۇدان جارتى عاسىر ۋاقىت بۇرىن جارييا بولعان ەدى. بىزدىڭ اڭشى اتا-بابالارىمىزعا بيدايدى قولدان وسىرۋگە يتەرمەلەگەن دۇنيە نان ەمەس، سىرا بولۋى ابدەن مۇمكىن. ۋاقىت وتە كەلە سىرا قايناتۋعا قاجەتتى جابايى شوپ جەتكىلىكسىز بولعان-مىس. سەنىمدى قوسىمشا داقىلدارعا دەگەن قاجەتتىلىك ادامدارعا اۋەلى جابايى شوپتى قولدان وسىرۋگە، ولاردىڭ ورنىن پايداسى جوعارى ارپا، بيداي مەن وزگە دە بىز بىلەتىن داندى داقىلدارمەن الماستىرۋعا يتەرمەلەگەن. داندى داقىلداردىڭ ەجەلدەن قولدا وسىرىلىپ كەلە جاتقاندىعىن ايعاقتايتىن تاعى بىر مىسال – گёبەكلي تەپەدەن 40 شاقىرىم جەردەن تابىلعان بوراي بيداي. سايكەستىلىك ايتارلىقتاي.


«بىزدىڭ پريمات «اتا-بابالارىمىز» ورمان توپىراعىنداعى اشىعان جەمىستى جەگەن ساتتەن دۇنيە وزگەرىپ سالا بەردى. بىز الكوگول ىشۋگە الدىن الا بەيىمدەلدىك»

ناتانيەل دوميني، بيولوگ-انتروپولوگ، دارتمۋت كولەدجى


بىراق دالەل السىز. زارنكوۆ گёبەكلي تەپەدەگى تاس استاۋلاردا داننىڭ بولعاندىعىنا وكسالات كوز جەتكىزىپ وتىرعانىمەن، ول اشىماعان دان دەيدى. سىرا قايناتۋشىنىڭ ويىنشا، بۇل استاۋ­لار سىرا اشىتقاننان بۇرىن، جۇمىسشىلارعا سۇيىق بوتقا جاساۋ ۇشىن قولدانىلعان-مىس.

پاتريك ماكگوۆەرن دە مۇنى دۇدامال دەپ مو­يىنداعانىمەن، «ناننان بۇرىن سىرا تەوريياسى وز كۇشىندە»، – دەيدى. 2004 جىلى ول گёبەكلي تەپەدەن بار بولعانى بىرنەشە مىڭ جىلعا عانا جاس سانالاتىن قىتايدىڭ تسزياحۋ قورىمىندا كۇرىش، دولانا، بال مەن جابايى جۇزىمنەن كوكتەيل جاسالعاندىعىن دالەلدەيتىن ماتەريال جارييالادى. ال ول جەردىڭ حالقى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن تەك بەرتىن عانا اينالىسا باستاعان بولاتىن. ينگرەديەنتتەردىڭ قۇرامى، وعان قوسا شاراپتىڭ نەگىزگى حيمييالىق وزەگى بولىپ تابىلاتىن شاراپ قىشقىلىنىڭ كەزدەسۋى ماكگوۆەرننىڭ قىتاي شار­ۋالارىنىڭ دامى ايىرىقشا ىشىمدىك تۇرلەرىن بۇرىننان جاساپ كەلە جاتقاندىعىنا كوزىن جەتكىزە تۇستى. بۇل – سىرا، شاراپ پەن بالشاراپتىڭ ەرتە زاماننان جاسالعاندىعىنا تاعى بىر دالەل.

«وسىمدىكتەردى قولدان وسىرۋگە الكوگولدى سۋسىنداردى كوپ مولشەردە دايىنداۋعا دەگەن قۇلشىنىس يتەرمەلەدى، – دەيدى ماكگوۆەرن. – بۇل وركەنيەتتى العا جىلجىتقان سالدار عانا بولعان جوق، ول ماڭىزدى رول اتقاردى».

شاراپ جۇزىمىنىڭ گرۋزييانىڭ قاپ تاۋلارىنان باستاۋ الۋى دا عاجاپ ەمەس. مۇندا شاراپتىڭ 500-دەن استام تۇرى بار. گرۋزيندەر شاراپتى ارانىڭ بالاۋىزى جاعىلعان قىش ىدىستاردا اشىتادى. Qvevri دەپ اتالاتىن مىنا قۇمىرالار شەبەر زاليكو بودجادزەنىڭ قولىنان شىققان. شاراپ جاساۋشىلار قۇمىرالاردى ەرنەۋىنە دەيىن كومىپ تاستايدى. سۋلحان گۋلاشۆيلي اتا-باباسىنىڭ اتى جازىلعان ىدىستان قۇيىپ جاتقان سيياقتى. گرۋزييانىڭ قايسىبىر داستۇرلى اق شاراپتارى قىزىل شاراپ سەكىلدى جۇزىمنىڭ قابىعى، ۇرىعى، تىپتى ساباعىمەن بىرگە اشىتىلادى. ول شاراپتىڭ دامى وتكىر، تۇسى قىزعىلتسارى بولۋىنا اسەر ەتەدى.

دەنساۋلىق ۇشىن كوتەرەيىك!

الكوگولدى سۋسىنداردى ارتۇرلى كەزەڭدە، ار قۇرلىقتا (انتاركتيكانى ەسەپتەمەگەندە) بىر-بىرىنەن بولەك جاعدايدا ويلاپ تاپتى. مىڭداعان جىل بويى قۇرامىندا قانت پەن كراحمال كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردىڭ اشىتۋ ۇردىسىنە قاتىسپاي قالعانى شامالى. ولاردىڭ اراسىندا اگاۆا مەن الما، قايىڭنىڭ شىرىنى مەن بانان، كاكاو مەن مانيوكا، جۇگەرى مەن كاكتۋس، القىزىل بۇرىش، كۇرىش، تاتتى كارتوپ، اناناس، اسقاباق، قۇرما مەن جابايى جۇزىم دە بار. ىشىمدىككە دەگەن قۇشتارلىقتىڭ شەتى مەن شەكاراسى بولمايتىنىن بيدايى مەن جەمىس-جيدەگى جوق ورتالىق ازييا كوشپەندىلەرىنىڭ بيە سۇتىن اشىتۋ تاجىريبەسىنەن-اق بىلۋگە بولادى. قۇرامىندا جەڭىل سىرانىڭ الكوگول مولشەرى بار قىمىز دەپ اتالاتىن بۇل سۋسىننىڭ دامى قىشقىل بولىپ كەلەدى.

الكوگول ادامنىڭ جانىنا لاززات سىيلاپ، رۋحاني تۇلەۋىنە اسەر ەتەدى دەسەك تە، ەجەلگى زاماندا ونىڭ قاسيەتى تەك مۇنىمەن شەكتەلىپ قالماعان.

تاعى بىر ايتار دۇنيە، قانتتى اشىتقان ۋاقىتتا اشىتقى ەتانول عانا وندىرىپ قويمايدى. ول ۆ دارۋمەنى بار فولي قىشقىلى، نياتسين، تيامين، ريبوفلاۆين سىندى قورەكتىك زاتتاردىڭ نەشە تۇرىن قوسا وندىرەدى. اتالمىش قورەكتىك زاتتار بۇگىنگى سۇزگىدەن وتكىزىلگەن ھام پاستەرلەنگەن ونىمدەرگە قاراعاندا، بۇرىنعى سۋسىنداردا كوبىرەك كەزدەسكەن. ەجەلگى تاياۋ شىعىستا سىرا بايىتىلعان سۇيىق ناننىڭ ورنىنا جۇرگەن. ويتكەنى ونىڭ قۇرامىندا سۋ، ومىرگە قاجەتتى دارۋمەندەر مول ۇشىراستى ارى قۋات كوزى بولدى.

سيرييانىڭ سولتۇستىگىندەگى تال-بازي قورىمىندا نەمىس ارحەولوگتارى ەفرات وزەنىنىڭ بيىك تۇسىنان 70-كە جۋىق ۇيدىڭ ورنىن تاپتى. بۇل شامامەن 3400 جىل بۇرىن اياق استىنان تۇتانعان ورتتەن تۇرعىندار تاستاپ كەتكەن ۇيلەر ەدى. ەرتە زاماندا بولعان بۇل زاۋال ارحەولوگتاردى جارىلقاپ-اق تاستادى: ورت قالا تۇرعىندارى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكپەن اينالىسىپ جاتقان كۇندىزگى ۋاقىتتا بولعاندىقتان، سول كەزدەگى ادامداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى وز-وزىنەن ايقىندالىپ قالدى.

ارحەولوگتار اربىر ۇيدىڭ كىرەبەرىسىندە جەرگە كومىلگەن 200 ليترلىك ساز قۇمىرالارعا كەز بولدى. زارنكوۆ جاساعان حيمييالىق ساراپتاما قۇمىرالاردا بيداي ىزى مەن وكسالاتتىڭ قالىڭ قابىرشاعى بار ەكەنىن انىقتادى. بۇل، ىس جۇزىندە، تال-بازيداعى ار شاڭىراقتىڭ جەكە شاعىن سىرا زاۋىتى بولعاندىعىن ايعاقتاسا كەرەك.

تال-بازيداعى الاپات ورتتەن كوپ ۋاقىت بۇرىن – بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 3150 جىلى ەجەلگى مىسىرلىقتار سىرا دايىنداۋ ىسىن الدەقايدا دامىتىپ ۇلگەرگەن. سىرا ەجەلگى ۆاۆيلوندا دا ايىرىقشا ماڭىزعا يە بولعان.  ب.ز.د. 500 جىلعى جازبالار ولاردا قىزىل سىرا، اقشىل سىرا، قوشقىل سىرا سيياق­تى تۇرىنىڭ بولعانىن ايعاقتاپ وتىر.

جالپىلاما ايتقاندا، جازۋ-سىزۋ مەن ەجەلگى شاھارلاردىڭ پايدا بولۋىنا سىرانىڭ قورەكتىلىك قۇندىلىعىنىڭ اسەرى بولۋى بەك مۇمكىن. تال-بازيداعى قازبا جۇمىستارىنا باسشىلىق جاسايتىنداردىڭ بىرى، ميۋنحەندەگى ليۋدۆيگ-ماكسيميليان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگى ادەلايد وتتونىڭ ويىنشا، اشىتقى ەسەبىندە بيدايعا قوسىلاتىن قورەكتىك زاتتار تابەت شاقىراتىن نەگىزگى دارۋمەندەر ارقىلى مەسوپوتامييا وركەنيەتىنە جان بىتىردى. «ايتپەسە ولار نان مەن ارپا جارماسىنان پىسىرىلگەن بوتقا جەدى. ەتتى توي-دۋماندا عانا كورەتىن. تاعامدارىنىڭ قورەكتىك قۇندىلىعى وتە ناشار ەدى، – دەيدى عالىم. – ال سىراعا قولى جەتكەن ادامنىڭ تاسى ورگە دومالايتىن. وز باسىم جوعارى مادەنيەتتىڭ العاش تاياۋ شىعىستا پايدا بولۋىنا نەگىزگى سەبەپ وسى ەكەنىنە ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن».

ەجەلگى ريمدە شاراپ تاڭداۋلى ىشىمدىك بولدى. فرانتسييانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ارل قالاسىنا تيىپ تۇرعان ما-دە-تۋرەل ەلدى مەكەنىندە شاراپ جاساۋشى حەرۆ ديۋران ارحەولوگتارمەن بىرگە ب.د. I عاسىرداعى ريم شارابىن قايتا جاساۋعا ارەكەت ەتىپ جاتىر. ريم قۇلدارى بولىپ كيىنگەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار جۇزىم جيناسا، ريم جاۋىنگەرى ونىڭ دامىن تاتۋدا، جينالعان جۇزىمدى الىپ ەمەن اعاشىنىڭ دىڭىمەن ەزەدى. ودان الىنعان شىرىن قىش قۇمىرالاردا اشىتىلادى. ريمدىكتەر شاراپتىڭ دامى ايىرىقشا بولۋى ۇشىن وعان تۇرلى ينگرەديەنتتەر قوسقان. مىسالى، ديۋران دايىنداعان شاراپتاردىڭ بىرىندە بەدەباس، جىلانقيياق پەن تەڭىز سۋى بار

توقتاۋ دەگەن جوق

ەندى وسى اڭگىمەنىڭ ەكىنشى قىرىنا ۇڭىلەيىك.

فرانتسۋزداردىڭ ارعى اتاسى كەلتتەر شاراپ جاساۋدى ۇيرەنبەي تۇرعان كەزدە ونى گرەكتەردەن، يا ەترۋسك پەن ريمدىكتەردەن الاتىن ەدى. وعان مەن ورتالىق فرانتسيياداعى بۇرالاڭ تاۋ جولىنىڭ بىر قيىرىندا بيداي القابى سوزىلىپ جاتقان كوران اتتى ارحەولوگييالىق قازبا ورنىندا كوز جەتكىزدىم. جول باستاۋشىم فرانك-شۆەيتسارلىق ارحەولوگ ماتە پۋ – تىكىرەيگەن قىسقا شاشى بار، كوك كوزىلدىرىگى كويلەگىمەن تۇستەس، قولى قارۋلى جىگىت. اينالامىزدىڭ بارى – فرانتسييانىڭ ورتالىق الابىنىڭ كوككە شانشىلعان تاۋ سىلەمدەرى.

كوراندا پۋدىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگەن 50-گە تارتا ارحەولوگ پەن ستۋدەنت كەلتتەردىڭ باستى مادەني ورتالىعى ھام ايماق استاناسىنان تابىلعان دۇنيەلەردى تازالاۋ ۇستىندە. ب.ز.د. ەكىنشى جانە بىرىنشى عاسىرلاردا بۇل مەكەندە شامامەن 10 000 ادام ومىر سۇرگەن. قالاشىقتا ساۋدا الاڭى، حرام، تاۆەرنالار، تەاتر مەن جۇزدەگەن ۇي بولعان.

پۋدىڭ ايتۋىنشا، كوران – ىشىمدىكتىڭ قانشالىقتى مادەني قارىم-قاتىناس قۇرالى، الەۋمەتتى مامىلەگە شاقىرۋشى، بايلىقتىڭ كورسەتكىشى نەمەسە زورلىق-زومبىلىق تۋدىرۋشى ەكەنىنە بىردەن-بىر جارقىن مىسال. بۇل جەردە تۇرعىنداردىڭ نەنى ىشكىسى كەلگەنىن انىقتاۋ ۇشىن تەرەڭ ساراپتاما جاساۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. يۋليي تسەزاردىڭ باسقىنشىلىعىنان 80 جىل بۇرىن، شامامەن  ب.ز.د. 140 جىلدارى كوران اقسۇيەكتەرى قۋاتى كۇشتى ريم شارابىن ىشۋدى قولاي كوردى. ونىڭ بىر ايعاعى – كۇل-پارشا بولىپ شاعىلعان قۇمىرالار مەن كوزەلەر، قورىمدى كەزىپ جۇرگەن پۋ ەكەۋمىزدىڭ اياعىمىزدىڭ استىندا ۇزدىك-سوزدىق شاشىلىپ جاتقاندىعى. ارحەولوگتار بۇل جەردەن 50 توننا شاعىلعان قۇمىرا تاپقان. پۋدىڭ ەسەبىنشە، توبەنىڭ باسىندا الى دە 500 تونناسى جاتىر.

ول ەڭكەيدى دە، جانارتاۋ شىنىسىمەن كومكەرىلگەن الاقانداي كۇيدىرىلگەن سازدىڭ سىنىعىن الدى. ونى ماعان ۇسىندى. «مۇندا ميلليونداعان قۇمىرا بار. بارلىعى دا يتالييادان جەتكىزىلگەن، – دەدى ول. – جانارتاۋ شىنىسى بار مىنانىڭ ۆەزۋۆيي تاۋىنىڭ ماڭىنان كەلگەنىنە كۇمان جوق». ريمدىك مارتەبەلى تۇتىنۋشىلار، نەگىزىنەن، اق شاراپتى قولاي كورسە، كەلت نارىعى ۇشىن ولارعا وراسان ۇلكەن قىزىل شاراپ جۇزىمدىكتەرىن باعىپ-قاعۋعا تۋرا كەلەتىن. ساۋدا كەمەلەرى شاراپتى جەرورتا تەڭىزى ارقىلى جەتكىزەتىن. ارقايسىسى 10 مىڭ قۇمىراعا دەيىن شاراپ تاسيتىن كەمەلەر جاعالاۋعا جەتكەننەن كەيىن، شاراپ سولتۇستىككە كىشىگىرىم بارجالار ارقىلى جول تارتاتىن. كورانعا ايلاپ جۇرەتىن تاۋاردىڭ باعاسى دا جەتكەنشە جۇز ەسەلەنىپ كەتەتىن. بىر زامانداسىمىز تاڭدايى كەپكەن كەلتتەر بىر قۇمىرا شاراپقا بىر قۇل بەرۋگە دايىن بولدى دەپ انت-سۋ ىشتى.

شاراپ جەرگىلىكتى شونجارلاردىڭ دارەجەسىن كورسەتەتىن سالتاناتتاردىڭ سانى سانالدى. الايدا جۇگەنسىزدىك جيى ورىن الاتىن. «توي-دۋماندار سان مەن سالتاناتقا عانا ەمەس، ەت كەلگەندە تۇتاناتىن سەمسەرلەسۋ ھام قۇرباندىق شالىناتىن قاتىگەز كورىنىستەرگە دە تولى ەدى، – دەيدى پۋ. – ايقاسقا شىعاتىندار ۇرىس الدىندا شاراپقا سىلقييا تويىپ الاتىن». قۇمىرالاردى اشقاندا ونىڭ اۋزىن قىلىشپەن شاۋىپ تاستايتىن. پۋدىڭ ايتۋىنشا، كوراننىڭ باسشىلارى كوشەدەگى سىنعان قۇمىرالار ارقىلى وزدەرىنىڭ داۋلەتى مەن قۇدىرەتىن پاش ەتۋدى ماقسات ەتتى.

ونىڭ ەسەبىنە سەنسەك، وسىندا مەكەن ەتكەن كەلتتەر بىر عاسىردا 50 مىڭنان 100 مىڭ قۇمىراعا دەيىن شاراپ ىشكەن. بۇل بىر جىلدا يتالييادان جەتكىزىلەتىن قىمبات قىزىل شاراپتىڭ 28 مىڭ بوتەلكەسىنە پارا-پار. پۋ: «شاراپتى نەگىزىنەن اقسۇيەكتەر ىشتى، – دەيدى. – قارا حالىق سىرا مەن بالشاراپ ىشكەن بولۋى كەرەك».

1810 جىلى باۆارييانىڭ مۇراگەر حانزاداسىنىڭ ۇيلەنۋ تويىنان باستاۋ الاتىن ميۋنحەننىڭ وكتوبەرفەست دۋمانى بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ىرى فەستيۆالدەردىڭ بىرى سانالادى. مۇندا جىل سايىن بىر ليتر سىرا ىشۋ ۇشىن التى ميلليوننان استام ادام جينالادى. سىرا قايناتۋ ىسىندە باۆارييانىڭ ىقپالى ايتارلىقتاي زور بولدى. ونىڭ 1516 جىلى رەينحەيتسگەبوت دەپ اتالاتىن سىرا زاڭى سىرا دايىنداۋشىلاردى سۋ، قۇلماق جانە اشىتقىمەن شەكتەپ، سىرا قايناتۋدا بىرىزدىلىك قالىپتاستىردى. بۇگىنگى تاڭدا قايسىبىر سىرا ماماندارى ەسكى تاسىلگە قايتا ورالىپ، بايىرعى قوسپالار مەن توسىن اشىتقىلاردى قايتا بىر بايقاپ كورىپ جاتىر.

الەمنىڭ ىشىمدىك قولدانىسى

ىشۋ داستۇرى باي، باقۋاتتى ەۋروپا ىشىمدىكتى كوپ قولدانادى. ىشپەيتىندەردىڭ دەنى زاڭى مەن داستۇرى ىشۋگە تىيىم سالاتىن تاياۋ شىعىس پەن وڭتۇستىك-شىعىس ازييا ەلدەرىنە تيەسىلى.

دجەيسون ترەت جانە رايان ت.ۋيليامس، NGM قىزمەتكەرلەرى

دەرەككوزدەر: الەمدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى عالامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ وبسەرۆاتوريياسى; بۇۇ-نىڭ حالىق ساناعى بولىمى

البەتتە، بۇل سان بۇگىنگى تاڭدا ەش تاڭدانىس تۋعىزباسا كەرەك. قازىر بۇكىل الەم ىشىمدىككە ابدەن مەلدەكتەگەن. ىشىمدىگىنىڭ ديستيلياتسيياسى عاجاپ ورتا عاسىر داۋىرىنەن بەرى ادامزات بالاسى نە ىشپەدى دەسەڭىزشى؟! بۇگىندە الەم بويىنشا ون بەس پەن ودان اسقاندار كۇنىنە – بىر، ال ەگەر تەك ىشەتىندەردى عانا ەسەپكە الساق، ەكى ىشىمدىك تۇتىنادى ەكەن. بۇل جەردە بىز مۇلدە تاتىپ المايتىن ادامداردى ەسەپكە الىپ وتىرعانىمىز جوق. اۋرۋلاردى باقىلاۋ مەن الدىن الۋ ورتالىعىنىڭ ەسەبىنە جۇگىنسەك، قۇراما شتاتتاردا الكوگولدى ىشىمدىكتەردەن جىلىنا 88 مىڭ ادام كوز جۇمىپ، 249 ميلليارد دوللار شىعىن كەلەدى ەكەن.

«بۇگىنگى تاڭداعى كومپۋلسيۆتى الكوگوليزم­نىڭ نەگىزىندە سول گەنەتيكالىق ھام نەيروحيمييالىق ىزدىڭ جاتۋى دا ابدەن مۇمكىن»، – دەيدى اكەسى ىشكىش بولعان روبەرت دادلي.

بۇل جەردە ەجەلگى گرەكتەرگە جۇگىنبەسكە امال جوق. گرەكتەردىڭ رۋحاني ھام زييالى ومىرىنىڭ مانى سيمپوزيۋمدار بولعان. ال سيمپوزيۋمدى شاراپسىز كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. گرەكتەر قوناقتارعا (تەك قانا ەر ادامدار) شاراپتى كراتەر اتتى ادەمى بە­زەندىرىلگەن ىدىسقا سۋ مەن شاراپتى ارالاس­تىرىپ بەرەتىن بولعان. شاراپتىڭ العاشقى توستاعانىن – دەنساۋلىق ۇشىن، ەكىنشىسىن – جاننىڭ لاززاتى ۇشىن، ۇشىنشىسىن ۇيىقتاۋ ۇشىن دەپ كوتەرگەن. كوميك-اقىن ەۆۆۋل  ب.ز.د. تورتىنشى عاسىردا «ۇشىنشى توس­تاعانىنىڭ تۇبى كورىنگەن ۋاقىتتا اقىلدى قوناقتار ۇيىنە قايتادى»، – دەپ ەسكەرتكەن. وعان سالساق، تورتىنشى توستاعان – ارتىق، ويتكەنى ول – بۇزاقىلىققا، بەسىنشىسى – ايقاي-شۋعا، التىنشىسى ماستىققا جەتەلەسە، جەتىنشىسى كوزدى بايلايدى. سەگىزىنشى توستاعان ساقشىنى شاقىرتسا، توعىزىنشىسى اشۋ شاقىرىپ، ونىنشىسى اقىل-ەس­تەن ايىرىلىپ، جيھازداردى قيراتۋعا سەپ بولادى.

تاريح دامى

زارنكوۆتىڭ اۋزى كەڭ زەرتحانا قۇمىراسىنا ارپا، نان مەن ۇنتاقتالعان بيدايدى ارالاس­تىرىپ قويعانىنا 24 ساعات ۋاقىت وتتى. تۇنىمەن جۇمىس ۇستەلىنىڭ قاسىندا تۇرعان قوسپانىڭ بەتى قاعاز تارەلكەمەن جابىق تۇردى.

زارنكوۆ سىراعا دەگەن قۇشتارلىقتى 5 مىڭ جىلدىق تاريحى بار ان وياتقانىن ايتتى. شۋمەرلەردىڭ سىرا قۇدايى نينكاسيگە ارنالعان گيمنى زارنكوۆ كەڭسەسىنىڭ سورەلەرىندەگى سىرا قايناتۋ نۇسقاۋلىقتارى سىندى ەستىلەدى ەكەن. سوڭعى اۋدارمالاردىڭ بىرى – «نينكاسي، سەنىڭ اشىتقىڭ قۇدىرەتتى قالاق ارقىلى كوتەرىلگەن كەزدە ول بال تۇنباسىنداي اڭقيدى».

ەكەۋمىز كوپىرشىكتى قۇمىراعا قارادىق. مەندە بىراز قوبالجۋ بار. كوفە سۇزگىشى ارقىلى شۋمەر سىراسىن تۇندىرىپ جاتقان زارنكوۆ كوڭىلى قالىپ قويماسىن دەدى مە: «بۇعان كومىرقىشقىل گازى قوسىلعان جوق، قۇلماق جوق. سۇزگىدەن وتكىزىلمەدى. ەۋروپالىق سىرانىڭ دامى جوق مۇندا، – دەپ ماعان الدىن الا ەسكەرتتى. – كەيىن شەگىنسەك، ول كەزدە شاي، كوفە، سۇت، تىپتى شىرىن مەن سوداداي بالاما جوق ەدى عوي. ميكرواعزالارعا تولى جىلى سۋدان الدەقايدا دامدى».

مەن پلاستيك ىدىسقا ازعانتاي عانا قۇيدىم. بيدايدىڭ قالدىقتارى بەتىنە قالقىپ شىقتى.

يىسكەپ كوردىم.

دام تاتتىم.

شىنتۋايتىندا… عاجاپ دام! كوزىمدى جۇمسام، دۇنيەنىڭ وزگەرىپ سالا بەرەتىنىن تۇسىندىم.

       

پىكىر جازۋ