.

قازاقستان – باعىتىن تاپقان باقىتتى ەل

قازىر ەلدەگى 18 ميلليون حالىقتىڭ 72 پايىزدان استامى مەملەكەت قۇراۋشى – قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. 1989 جىلى بۇل كورسەتكىش 43 پايىزداي عانا ەدى.

حالقى 2 ميلليوننان اساتىن الماتىدا كەزدەسۋ ۋاقىتىن كەسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. كوشەدەگى ەرەكشە كەپتەلىس ايجان جاناتقىزىمەن كەزدەسەتىن ۋاقىتىمنان جارتى ساعاتقا كەشىگىپ بارۋىما سەبەپ بولدى. بىر كەزدەرى 800 مىڭ تۇرعىنعا ارناپ سالىنعان قالا كوشەلەرىنىڭ تارلىعى بۇگىندەرى انىق بايقالادى. 5 جىل بۇرىن عانا ىسكە قوسىلعان جەراستى مەتروسى قالاداعى كولىك قاتىناسىن الى دە بولسا تولىق جەڭىلدەتە العان جوق. سوندىقتان كولىك ىشىندە ساعاتتاپ تۇرىپ قالۋدى الماتىلىقتار قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدايتىن بولعان. كۇزدىڭ جايما شۋاق كۇنىندە اباي مەن سايىن كوشەسى قيىلىسىنداعى كوپقاباتتى ۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرگەنىمدە ايجان اپاي ۇزىن ورىندىقتا تەرەڭ تىنىستاپ وتىر ەكەن. كەشىككەنىم ۇشىن كەشىرىم سۇراپ، كەيىپكەرىمنىڭ قاسىنا جايعاسىپ وتىردىم. قىزۋ اڭگىمەمىز باستالىپ كەتتى.

كسرو كۇيرەگەن تۇستا كەي ساراپشىلار قىزىل يمپەرييانىڭ قۇرامىندا بولعان 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندە «سوعىس ورتى ەڭ الدىمەن قازاقستاندا تۇتانادى» دەپ بولجاعان بولاتىن. ساياساتكەرلەردىڭ ولاي ويلاۋىنا سەبەپ تە جوق ەمەس ەدى. جەر كولەمى الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن كوپۇلتتى ەل بولعاندىقتان الەۋمەتتىك قاقتىعىستاردىڭ بۇرق ەتە قالۋ مۇمكىندىگى جوعارى-تۇعىن. 1989 جىلعى جالپىۇلتتىق ساناقتا رەسپۋبليكاداعى 16 ميلليون حالىقتىڭ تەك 43 پايىزى عانا قازاقتار ەكەنى بەلگىلى بولدى. سول 43 پايىز جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى وز انا تىلىندە سويلەي المايتىن. ال بۇگىندە جاعداي تۇبىرىمەن وزگەردى. دال قازىر قازاقستانداعى 18 ميلليون حالىقتىڭ 72 پايىزدان استامى مەملەكەت قۇراۋشى – قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. جەرگىلىكتى ۇلت سانىنىڭ وسىمىنە شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ دا ۇلەسى زور. ولار ەل حالقىنىڭ 10 پايىزىنا جۋىقتاپ قالدى. سولاردىڭ بىرى – وسى ايجان اپامىز. «بىز ول كەزدە موڭعولييا استاناسى ۇلانباتىردا تۇراتىنبىز. قازاقستان وز تاۋەلسىزدىگىن جارييا­لاعان كۇنى اكەم: «جينالىڭدار. قازاقستانعا كوشەمىز!» – دەپ كەسىپ ايتتى، – دەپ ەسكە الادى ايجان جاناتقىزى. – قازىر ويلاپ قاراسام، «تاۋەلسىزدىك» دەگەن بىر اۋىز قاسيەتتى سوز ۇشىن اكەم بار جيعان مال-مۇلكى مەن اتاق-ابىرويىن بىر-اق كۇندە تاستاپ كەتىپتى عوي».

ايجان اپاي بۇكىل اۋلەتىمەن الماتىعا العاش كوشىپ كەلگەن جىلدارى بىر بولكە نان ساتىپ الۋ ۇشىن تاڭعى تورتتەن كەزەكتە تۇرۋعا تۋرا كەلگەنىن، بالا-شاعاسىمەن بىرگە ىشەر اس تاپپاي اشىققان كۇندەرى، تىپتى جاتاتىن جەر تاپپاي دا قالعان كەزدەرى بولعانىن ايتادى. «جاتاقحانادا تۇرىپ جاتقانىمىزدا ەكىنشى ۇلىم بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولىپ كەتتى. بىلگەن ادامعا سول بىر توقىراۋ جىلدارىنان امان-ەسەن شىعۋدىڭ وزى ۇلكەن جەڭىس ەدى، – دەيدى سۇحباتتاسىم. – 2005 جىلى كۇيەۋىم جۇرەك تالماسىنان مارقۇم بولىپ، تاۋقىمەت جۇگى، تىپتى اۋىرلاي تۇستى. بىراق بىز قالعان بالا-شاعامىزبەن ول قيىنشىلىقتارعا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ، اتامەكەنىمىزگە بوسقا كوشىپ كەلمەگەنىمىزدى دالەلدەي الدىق».

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ومىر سۇرۋ جاسى 67-دەن 72-گە دەيىن ۇزارىپ، بالا تۋۋ كورسەتكىشى – 60 پايىزعا، بالالارعا تولەنەتىن جاردەماقى 7 ەسەگە وستى. الەمدەگى 130 ەلمەن ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلدى. سونداي-اق قازاقستان – يادرولىق قارۋدان وز ەركىمەن باس تارتقان جەر بەتىندەگى ساناۋلى ەلدەردىڭ بىرى. جاڭا استانا سالىندى، دارىندى جاستاردى شەتەلدەردەگى وزىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى رەتىندە كورشىلەس ەلدەرمەن شەكاراسىن ناقتىلاپ العاندىعىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. 25 جىلداعى قازاقستانعا كەلگەن ينۆەستيتسييا كولەمى 250 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. بۇل ورتالىق ازيياعا تارتىلعان بارلىق ينۆەستيتسييا­نىڭ 80%-ىنا تەڭ. 1995 جىلدان بەرى قازاقستاندىقتاردىڭ جىلدىق تابىسى 40 ەسە وسسە، تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ونىمى 7 مىڭ دوللارعا جۋىقتادى.

توعىزبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كۇزگى جيىن-تەرىن ناۋقانىندا. «باقىت دەگەن مەن ۇشىن – ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن بالا-شاعامنىڭ اماندىعى»، – دەيدى اۋىل تۇرعىنى تىلەۋحان الىپبايۇلى.

«قازاقتا بالانىڭ سانىن ايتپايدى، بىراق قۇداي بەرگەن 4-5 نەمەرەم بار. بارى دە سپورت، ونەر، عىلىمعا اۋەس، – دەدى اپاي قۋانىشتى جۇزى بال-بۇل جانىپ. – نەسىنە جاسىرايىن الدى قىرىققا كەلگەن بالالارىمنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-بىرەۋى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرە المادى. تانىسىڭ بولماسا قالاعان جۇمىسىڭا ورنالاسۋ قيىن. بىراق ولار وزدەرى تالپىنىپ جۇرىپ بىرنەشە تىلدى مەڭگەرىپ الدى دا، قازىر شەتەلدىك كومپانييالاردا جۇمىس ىستەپ جۇر»، – دەيدى ايجان اپاي.

قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا اسا باي بولا تۇرا، حالقىنىڭ جاعدايى جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. قر ستاتيستيكا اگەنتتىگى بيىلعى جىلعى ورتاشا جالاقى مولشەرى 142 مىڭ تەڭگە دەپ بەكىتكەنىمەن (شامامەن 400 دوللارداي) سوڭعى جىلدارداعى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بىرنەشە رەت قۇنسىزدانۋى حالىق تۇرمىسىنا ەداۋىر كەرى اسەرىن تيگىزدى. كوپتەگەن ازاماتتار ەل ىشىن جايلاعان قىمباتشىلىققا نارازىلىعىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە اشىق ايتادى. ماسەلەن، بىر عانا استانا-اقتاۋ باعىتى بويىنشا ۇشاق بيلەتىنىڭ بارىپ-قايتۋ قۇنى بىر جالاقىنىڭ مولشەرىندەي. كەيدە ىشكى باعىتتار شەتەلدىك رەيس­تەرگە قاراعاندا قىمباتىراق بولىپ شىعادى. اۋىلدى جەرلەر مەن شاعىن قالالار بويىنشا دا تولىق شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەتەرلىك. 2010 جىلى بەيكۇنا ادامداردىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان قىزىلاعاش سۋقويماسىنىڭ جارىلۋى، 2011 جىلعى جاڭاوزەن قالاسىنداعى قايعىلى وقيعالار مەن شەنەۋنىكتەر اراسىنداعى جەمقورلىق فاكتىلەرى دە حالىقتىڭ زەردەسىنەن شىعار ەمەس.

«قالاي بولعاندا دا مەن وزىمدى قازاقستاننىڭ ناعىز جاناشىرى، پاتريوتى سانايمىن. وتانىم تۇرعاندا مەنىڭ باقىتتى بولماۋىم مۇمكىن ەمەس»، – دەدى ايجان اپاي مەنىمەن قوشتاسىپ جاتىپ. ول كىسىنىڭ سوزىنىڭ جانى بار بولاتىن. سەبەبى قازاقتار وز تاۋەلسىزدىگىن جوعالقان سوڭ اراعا ەكى عاسىر سالىپ بارىپ قايتارىپ الدى. وتان، تاۋەلسىزدىك، ازاتتىق، دەموكراتييا ۇعىمىن قازاق حالقى تەرەڭ تۇسىنەدى. سوندىقتان ول قانشا قينالسا دا، بۇگىنگى كۇنىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ، بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋعا وزىن كوندىرىپ ۇيرەنگەن.

فوتو: سارسەنبەك قىزايبەكۇلى، ەربولات شادراحوۆ

       

پىكىر جازۋ