.

اعاشتىڭ كيەسى

دىڭىنە بەس ادامنىڭ قۇشاعى ارەڭ جەتەتىن، جەتى عاسىردان بەرى وسىپ تۇرعان الىپ اعاشتى قازاق حالقى كيەلى سانايدى.

ەل ىشىندە بۇل اعاشقا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەر مەن بولعان وقيعالار جيى ايتىلادى. دەندرولوگ ماماندار عىلىمي انىقتاما بەرمەسە دە، ونىڭ كادىگىمگى قاراعاش ەكەنى مالىم جانە ەل ايتىپ جۇرگەندەي ونىڭ جاسى 700 ەمەس، 750 جىلدان دا كوپ بولۋى مۇمكىن.

وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان، قازىردە ماجىلىس دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ «اۋليەاعاش» تۋرالى مىناداي قىزىقتى دەرەك كەلتىرەدى: «اعاش جايىندا العاش رەت 1757 جىلى قىتاي يمپەراتورى تسيانلۋن سوز ەتكەن. ول وزىنىڭ جازعى رەزيدەنتسيياسىندا نۇرالى سۇلتان باستاعان قازاقتىڭ 11 ەلشىسىن قابىلداپ، ۇزاق اڭگىمەلەسكەن ەكەن. سوندا يمپەراتور قازاق ەلشىلەرىنەن: «بىزدىڭ ادامدار سىزدەردىڭ جەرلەرىڭىزدە كولەڭكەسىنە 50 اتتى ادام سىيىپ كەتەتىن، 500 جىل ومىر سۇرىپ تۇرعان الىپ اعاش بار دەپ ايتىپ كەلدى. سول راس پا؟» – دەپ سۇراعاندا قازاق ەلشىلەرى ونداي اعاشتىڭ جەتىسۋ جەرىندە راسىمەن بار ەكەنىن، بىراق ولار بۇل ساپاردا التاي ارقىلى كەلگەندىكتەن ونى كورە الماعاندىعىن ايتادى.

1941 جىلى اۋليەاعاش اۋىلىنا قىرىق شاقتى وتباسى سىرتتان كەلىپ قونىس­تانادى. اۋىل ادامدارىنىڭ: «كيەلى اعاشقا تيمەڭدەر، قاھارىنا ۇشىرايسىڭدار!» – دەگەن ەسكەرتپەسىن ەلەمەگەن بىر جىگىت اعاشتىڭ بۇتاقتارىن كەسىپ، ۇيىنە اكەلەدى. اعاشتى اكەلگەن تۇنى بىر وتباسىنىڭ سەگىز بىردەي مۇشەسى بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولىپتى. سول كۇننەن باستاپ، ول اعاشتىڭ تەگىن اعاش ەمەس ەكەنى، بويىندا قانداي دا بىر ميستيكالىق كۇشتىڭ بارى دۇيىم جۇرتقا لەزدە تاراپ كەتەدى.

قالىڭ اعاشتىڭ قۇشاعىنا ەنگەن ساتتە بويىڭىزدى ەرەكشە سەرگەكتىك بيلەپ، ەنەرگەتيكاسى وتە كۇشتى ەكەنى بىردەن سەزىلەدى جانە ونداعى جاس اعاشتاردىڭ بارلىعى، الىپ اعاشقا يىلىپ تۇرعانداي كورىنىس بەرەدى.

جەر بەتىندە اعاشتار اراسىندا وزىنىڭ مەجەلى جاسىنان ارتىق ومىر سۇرەتىندەرى كەزدەسىپ تۇرادى. «اۋليە­اعاشتىڭ» ۇزاق جىلدار بويى وسىپ تۇرۋىنا ونداعى توپىراقتىڭ قۇرامى مەن جەراستى سۋىنىڭ اسەرى بار بولسا كەرەك، – دەيدى قازاق  ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى ورمان، جەر رەسۋرستارى جانە فيتوسانيتارييا فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى، پروفەسسور مايا شابالينا. – الايدا قازاقستاندا بۇل اعاشتى ارنايى زەرتتەگەن ەشكىم جوق».

اۆتورى: داۋرەن قۇدايبەرگەن، فوتو: ەكپىن حاسەنجان

       

پىكىر جازۋ