.

قورىققانى ما، قۋانعانى ما؟

نينا ستروچليك

مىسىعىڭىز سىز تۋرالى نە ويلايدى ەكەن؟ بۇل وي سىزدى كوپتەن تولعاندىراتىن دا شىعار. ونىڭ جاۋابىن Behavioural Processes جۋرنالىنا شىققان ماقالادان تابا الاسىز. زەرتتەۋدە ەرەسەك مىسىقتار تورت ستيمۋل ساناتى بويىنشا سىنالادى: تاماق، ويىنشىق، يىس جانە ادامدارمەن وزارا قارىم-قاتىناس. مىسىقتاردىڭ كوبى ويىندى، تىپتى تاماقتان دا جوعارى قويا­تىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.

«مۇنداي زەرتتەۋلەر 90 جىلدارى يتتەرگە جاسالسا، بۇگىنگە دەيىن مىسىقتارعا جۇرگىزىلگەن ەمەس، – دەيدى ورەگون مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى كريستين ۆيتالە شرەۆە، –بىز وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ جاتىرمىز». ول: «اقش-تا مىسىقتار يكەمسىز جانە جاتىرقاعىش دەگەن ستەرەوتيپ قالىپتاسقان، بىراق ولاي ەمەس، ۇيرەتۋگە بولادى»، – دەيدى.

مىسىق تۋرالى بىز باسقا نە بىلەمىز؟ مىسالى، مىنا سۋرەتتەگى مارعاۋ قورقىپ تۇر ما، الدە ويىنعا قۇمارتىپ تۇر ما؟ (جاۋاپ: ول كامەرا الدىندا ىلىنىپ تۇرعان ويىنشىققا سەكىرىپ جاتىر). مىسىقتىڭ ەموتسيياسىن انىقتاۋ ايتارلىقتاي قيىن: يتالييادا ۆەتەرينار عالىمدار جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە مىسىق يەلەرى ولاردىڭ كۇيزەلگەنىن بايقامايتىنىن انىقتاعان. «يتتىڭ يەلەرى ولاردىڭ ىس-قيمىلى ارقىلى كوپ نارسەنى اڭعارا الادى»، – دەيدى اۆتور چيارا ماريتي.

عالىمدار مىسىق قۇپيياسىن تابۋ ۇشىن بەل شەشە كىرىسكەن تارىزدى. وتكەن جىلى شۆەد ۋنيۆەرسيتەتى مىسىق پەن ادامنىڭ بايلانىسىنا ارنالعان بەس جىلدىق زەرتتەۋىن باستاپ كەتتى. ماقسات – ادام سوزىنە مىسىقتىڭ قالاي ارەكەت ەتەتىنىن انىقتاۋ جانە «ميياۋدى» تۇسىنىكتى تىلگە اينالدىرۋ.


مىسىق زەرتتەۋ عىلىمى

مىنەز: Journal of Comparative Psychology باسىلىمى دەرەگىنشە، يت پەن مىسىققا بىردەي بەرىلگەن قيىن تاپسىرمانى شەشۋدە يتتەر ادامداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە تىرىساتىنى بايقالسا، مىسىقتار كوپ جاعدايدا ماسەلەنى وز بەتىنشە­­ جاساۋعا تالپىناتىنى انىقتالعان.

تارالۋى: فرانتسۋز عالىمدارى 200 مىسىققا دنق زەرتتەۋىن جۇرگىزىپ، ولاردىڭ الەمگە اۋەلى مەسوپوتامييا ويپاتىنان شىعىپ، كەيىننەن تەڭىزشىلەر ارقىلى تاراعانىن دالەلدەدى.

فوتو: سەت كاستيل

       

پىكىر جازۋ