.

جانكەشتى جان

«NatGeo» قوعامىنىڭ نازارىن اۋدارعان العاشقى جاڭالىقتار تاسپاعا تۇسپەدى. دجەين گۋدولل فوتوعا تۇسكەندى ۇناتپادى، الايدا ەڭبەگىنە قولداۋ تابۋدىڭ جولى وسى بولعاندىقتان، كونۋگە ماجبۇر بولدى.

ول شيمپانزەلەر تۋرالى تىڭ زەرتتەۋلەرمەن اتى شىققان جاس عالىم ەدى. جۋىردا تابىلعان سۋرەتتەر ونىڭ ەڭبەك جولى مەن جەكە ومىرىنەن قۇپييا سىر شەرتەدى.

كادر مەن قادىر مىنا كادرلار 2015 جىلى قويمادان تابىلعان پلەنكالار قورابىنان شىقتى. ول 1960 جج. باسىندا «گومبە ستريم» قورىعىندا تۇسىرىلگەن. قازىر بۇل اۋماقتا تانزانييا مەملەكەتى ورنالاسقان. اۆتورى – كينەماتوگراف حۋگو ۆان لاۆيك.

«National Geographic» قوعامى فوتوگراف حۋگونى شيمپانزەلەردىڭ ومىرىن باقىلاپ، «كورەرمەندەر كوزايىمى» دجەيننىڭ شيمپانزەلەرمەن ويناپ جاتقان، تىپتى شاشىن جۋعان كەزدەگى ساتتەرىن فوتو جانە ۆيدەو تۇسىرۋ ۇشىن جىبەردى.

نىسانادا – فوتوگراف دجەيننىڭ وكىنىشىنە قاراي، حۋگو پەرفەكتسيونيست بولىپ شىقتى. مىنا كادردا ول گومبەدە اعاش بۇتاعىندا سالبىراپ، راقاتتانا شىلىم شەگىپ تۇر. ول جارىق پەن فوتوەكسپوزيتسييا دۇرىس بولماسا، شيمپانزە قانداي قىزىق جاساسا دا، تۇسىرمەيتىن ەدى. جاڭالىققا جانى قۇمار حۋگو تاماقتانۋ ايماعىنا قۇم توسەپ تاستادى. ويتكەنى بۇل شيمپانزەلەردىڭ بەتىنە جارىق تۇسىرەتىن. اقىر اياعىدا دجەين سۋپەر 8 مم كامەرا الىپ تىندى، وسىلايشا، ول شيمپانزەلەردى جارىققا قاراماي-اق، كەز كەلگەن ساتتە تۇسىرە الاتىن ەدى.

National Geographic دەرەكتى فيلمدەرى

رەجيسسەرى – برەتت مورگەن، اۋەنىن جازعان – فيليپ گلاسس. «دجەين» دەرەكتى فيلمىندە بۇرىن كورسەتىلمەگەن، گۋدولل حانىمنىڭ ومىرى جايلى كادرلار قولدانىلدى.


اۆتور: توني گەربەر، فوتو: حۋگو ۆان لاۆيك

«مەنىڭ جازعاندارىمدى وقىعان بولارسىزدار،

– دەدى 2015 جىلى دجەين گۋدولل تىڭدارماندارىنا لەكتسييا وقىپ تۇرىپ، – دەگەنمەن وز اۋزىمنان ايتقاننىڭ جونى بىر باسقا». ونىڭ ايتقاندارى بۇرىن كوپ مارتە جازىلعان، كورسەتىلگەن نە باسقا جولدارمەن الەمگە تارالعان. جاس اعىلشىن كەلىنشەك افريكادا شيمپانزەلەردى زەرتتەپ، پريماتتار تۋرالى عىلىمدا توڭكەرىس جاسايدى. ونىڭ جانۋارلارعا دەگەن ىقىلاسى ەرەكشە ەدى. زەرتتەۋ سالاسىندا رەسمي بىلىم-تاجىريبەسى جوق بولسا دا، ەرلەر ۇستەمدىك ەتەتىن عىلىم مەن باق سالاسىندا وزىنىڭ دارا جولىن سالىپ، ۇلكەن جاڭالىقتار اشىپ، تابيعات قورعاۋدا الەمگە تانىمال تۇلعاعا قالاي اينالدى؟ اڭگىمەمىز دە سول تۋرالى بولماق.

دجەيننىڭ اتىن شىعارعان – «گۋدولل حانىم مەن جابايى شيمپانزەلەر» فيلمى. 1965 جىلى كورەرمەندەرگە جول تارتقان فيلمدى «National Geographic» تۇسىرگەن. ەندى ونى لاپتوپتان ونىڭ وزىنە كورسەتىپ وتىرمىن. بيىل 83-كە شىققان پريماتولوگ وزىنىڭ «28 جاسىنا» ۇڭىلە قاراپ وتىر.

ەكراندا جاس دجەين قازىر تانزانييادا ورنالاسقان گومبە ستريم قورىعىندا جاياۋ كەتىپ بارادى. دالالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى. وزىنىڭ ايتۋىنشا، ول فوتوگراف حۋگو ۆان لاۆيكتىڭ سۋرەتكە تۇسىرۋى ۇشىن گومباداعى العاشقى التى ايدا باسىنان كەشكەندەردى قايتالاپ كورسەتىپ جۇرگەن. سول بىر ۋاقىت جالعىز­دىق پەن جاڭالىقتىڭ ەستەن كەتپەس كەزەڭى بولاتىن. ول كەزدە فوتواپپاراتتار مەن بەينەكامەرالار زەرتتەۋگە كەلمەگەن-تۇعىن.

رەاليتي تۆ

ۇيلەنگەننەن كەيىن دجەين مەن حۋگو كورەرمەندەر نازارىنا ىلىكتى. عاشىقتاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن كورسەتۋ ۇشىن تاعى بىر كامەرا الۋ كەرەك بولدى. ولار رەاليتي تۆ-داعى ەڭ العاشقى جۇپ بولۋلارى دا ابدەن مۇمكىن.


«National Geographic» باسشىلارى حۋگوعا قانداي سۋرەتتەر تۇسىرىلۋى كەرەكتىگى تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرگەنىن ەسكە الادى: «ولار قولىمىزعا تىزىم ۇستاتتى: دجەيننىڭ قايىقتا وتىرعانى، دجەيننىڭ دۇربىمەن قاراپ تۇرعانى، دجەيننىڭ كارتاعا ۇڭىلۋى». «گۋدولل حانىم مەن جابايى شيمپانزەلەر» فيلمى 1965 جىلى 22 جەلتوقساندا CBS ارناسىنان كورسەتىلگەن كەزدە سولتۇستىك امەريكادا ونى شامامەن 25 ميلليون كورەرمەن قارادى. بۇل بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلكەن اۋديتورييا ەدى.

وسىنداي كەڭ اۋديتوريياعا شىعۋى دجەيندى حالىقارالىق ارەنادا تانىمال ەتىپ، پريماتولوگييا سالاسىنداعى باس اينالدىرار مانسابىنا جول اشتى. «National Geographic» دجەين تۇلعاسىنان تەلەسىمباتتى زەرتتەۋشى مەن كوگىلدىر ەكرانعا لايىق بايانداۋشى وبرازىن كوردى: ايەلدەردىڭ عىلىمعا بارۋىنا باتىلدىق جەتىسپەگەن ۋاقىتتا بۇل وتە ماڭىزدى ەدى.

ەسكيز: اۆتور كەلىسىمىمەن دجەين گۋدولل ينستيتۋتى

قويىن داپتەر ھام جازبالار

گومبەدە دجەين قويىن داپتەرىنە كورگەن-بىلگەندەرىن جازىپ-سىزىپ جۇردى. باستاپقىدا ول شام جارىعىندا وتىرىپ جازاتىن. وزى دەۆيد گرەيبيرد دەپ اتاعان شيمپانزە ونىڭ لاگەرىنە كەلگەن العاشقى «قوناق» ەدى. ۋاقىت وتە كەلە دەۆيد بانان نە كيىم ىزدەگەن ۇيىرلەس­تەرىن دە ەرتىپ اكەلە باستادى. مىنا جەردە ول زات ساقتايتىن قوبديشانىڭ ىشىن اقتارىپ وتىر.


كەيىن دجەين كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنەن عىلىم كانديداتى اتاعىن الدى، ونداعان كىتاپ جازىپ، جاڭا بۋىن عالىمدارعا تالىم بەردى. ول دامۋشى ەلدەردە تابيعات قورعاۋ باستامالارىنا مۇرىندىق بولىپ، شيمپانزەلەر ۇشىن بىرنەشە قورىق اشتى. بۇگىن دجەين گۋدولل اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ Roots & Shoots باعدارلاماسى شامامەن جۇز ەلدە جۇزەگە اسىرىلادى. باعدارلاما اياسىندا جاستار تابيعات قورعاۋ سالاسىنىڭ كوشباسشىلارى بولۋعا تالپىنىس جاسايدى. ال دجەين الى دە جىلىنا 300 كۇن ساپار شەگىپ، ار ەلدىڭ ۇكىمەت وكىلدەرىمەن كەزدەسەدى، مەكتەپتەرگە بارادى، لەكتسييا وقيدى.

دجەين 40-تان استام فيلمنىڭ تاقىرىبىنا اينالدى جانە ولار كوگىلدىر ەكراننان سانسىز مارتە كورسەتىلدى. قازىر ول «National Geographic» ارناسىنداعى وز ومىرى مەن ەڭبەگى تۋرالى جاڭا دەرەكتى فيلمگە دايىندالىپ جاتىر. ەكى ساعاتتىق «دجەين» فيلمىندە شيمپانزەلەرگە دەگەن ىقىلاسىمەن اتى شىققان تۇلعا تۋرالى بۇرىن كورسەتىلمەگەن دۇنيە كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلماق.

حۋگو العاش گومبەگە 1962 جىلى دجەين اشقان جاڭالىقتار تۋرالى تۇسىرۋگە بارعان سوڭ مىڭداعان سۋرەت، 65 ساعاتتان استام فيلم­نىڭ بەينەكورىنىستەرى تاسپاعا تۇسىرىلدى. جۇمىستىڭ بىر بولىگى 1965 جىلى شىعارىلعان فيلمدە پايدالانىلىپ، «National Geographic» جۋرنالىندا جارىق كوردى. ارتىق كادرلار پلەنكا قوراپتارىنا سالىنىپ، ارتىنان ۇمىت بولدى. ول 2015 جىلى پەنسيلۆانييا شتاتىنداعى جەراستى قويمالارىنىڭ بىرىنەن تابىلدى. وسى قۇندى تاسپالاردان وتە ەرەكشە دۇنيە شىعارى سوزسىز ەدى: ولار دجەين­دى جاڭا قىرىنان كورسەتەدى. ونىڭ كوزىنەن تەلەديدار الدىنداعى كورەرمەنگە دەگەن زور ماحابباتتى ­اڭعارۋعا بولادى.

سايىپ كەلگەندە، وسى قۇندى ماتەريالدار قيىن شاقتاعى دجەيننىڭ نازىك قىرلارىن اشادى: افريكانى تەك «تارزان» فيلمى مەن دارىگەر دۋليتل كىتاپتارىنان عانا بىلەتىن جاس ايەلدىڭ قييالعا شومۋى، جاس عالىمنىڭ اشقان جاڭالىقتارى ادامداردىڭ ەڭ جاقىن «تۋىستارى» تۋرالى ەجەلگى تۇسىنىكتى توڭكەرگەن كەزى.

گومبەدە جۇرگەندە دجەين تۇرلى تابيعي قاۋىپ-قاتەردى باستان وتكەرەدى: بەزگەك اۋرۋى، پارازيتتەر، جىلاندار، داۋىلدى اۋا رايى. كەڭ الەمدى تانۋدا بۇل قيىندىقتار كورەگەن «ستراتەگييا» مەن جۇمساق «ديپلوماتييانى» جيى تالاپ ەتتى.

وسىنىڭ بارىنىڭ اراسىندا جۇرگەن دجەين­نىڭ فيلوسوفيياسى دا دال سونداي بولدى: جۇمىسىن جالعاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەر بولسا، ول دورەكىلىككە شىدادى، قويىلعان تالاپتاردى ارتىعىمەن ورىنداپ، اقىماقتارمەن سوز تالاستىر­مادى جانە باسقا دا قيىندىقتارعا توزە بىلدى.

انگلييادا تۋعان ول (تولىق اتى-جونى ۆالەري دجەين مورريس-گۋدولل) بالا كەزىنەن اڭداردى جاقسى كورىپ، افريكادا ولارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدى قالادى. وتباسىنىڭ دجەيندى كولەدجدە وقىتاتىن مۇمكىندىگى بولمادى، سوندىقتان حاتشىلىق مەكتەبىندە وقىدى. ول وكسفوردتا جۇمىس ىستەپ، كەيىننەن لوندونداعى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرەتىن كينوكومپانييادا ەڭبەك ەتتى. 1956 جىلدىڭ جازىندا ول ۇيىنە ورالىپ، كەنيياعا مۇحيت اسىپ بارۋعا قاراجات جيناۋ ۇشىن داياشى بولىپ تا ىستەدى.

نايروبيدە جۇرگەندە ول قايمىقپاي پالەوانتروپولوگ لۋيس س.ب.ليكيمەن كەزدەسۋگە وتىنىش بىلدىردى. ليكيدىڭ ىرى مايمىلدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ادامنىڭ قالاي پايدا بولعانىن زەرتتەپ جۇرگەن كەزىندە باستالدى. ليكي دجەيندى حاتشىلىق قىزمەتكە الىپ، ونىڭ بويىنان عالىمعا تان قاسيەتتى بايقايدى. ول دجەيننىڭ تانزانييادا شيمپانزەلەردى زەرتتەۋىنە قاجەتتى قاراجات جينادى.

كەزدەسكەنىنە از عانا ۋاقىت وتكەندە، ول وزىنىڭ دجەينگە عاشىق بولىپ قالعانىن بىلەدى.دجەين وزىنەن 30 جاس ۇلكەن جانە وتباسى بار ليكيدىڭ بۇل قىلىعىنان شوشىعانىن جازادى.

ارادا جىلدار وتكەن كەزدە ليكيدىڭ وتباسى تۋرالى كىتاپ اۆتورى ۆيردجينييا مورەللمەن بولعان بىر سۇحباتتا دجەين بىلاي دەيدى: «مەن ول كىسىنىڭ بەتىنەن قاقسام شيمپانزەلەر تۋرالى وقۋىما كەدەرگى كەلتىرەدى دەپ قاتتى قورىقتىم». بىراق ليكي ەشقاشان قولداۋىن توقتاتپادى. 1960 جىلدىڭ جازىنا تامان دجەين تانگانيكا كولىنىڭ جاعالاۋىنداعى «گومبە ستريم» قورىعىنا لاگەرىن ورنالاستىردى. ونىڭ التى اي دالادا زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە جەتەرلىك قاراجاتى بولدى.

دجەين باسىنان-اق زەرتتەۋ جۇمىستارىندا وزىنىڭ تۇيسىگىنە سۇيەندى. تاجىريبەدە جانۋارلاردى زەرتتەۋ كەزىندە ولارعا نومىر بەرىلەتىنىن بىلمەگەن دجەين وز باقىلاۋىندا شيمپانزەلەرگە فيفي، فلو، ماكگرەگور مىر­زا، دەۆيد گرەيبيرد دەپ ات قويىپ الدى. ول شيمپانزەلەر تۋرالى: «تۇرلى مىنەزى مەن وزىندىك تۇلعالارى بار تىرشىلىك يەلەرى»، – دەپ جازدى.

جانۋارلاردىڭ ورنىن انىقتاماققا دۇربى سالىپ، كوپ ۋاقىتىن ۇيقىسىز وتكىزدى. قويىن داپتەرىن تولتىرا جۇرىپ، مايمىلداردىڭ وزىنە بوي ۇيرەتۋى ۇشىن اقىرىنداپ جاقىنداۋمەن بولدى.

زەرتتەۋلەرى اياقتالۋعا جاقىنداعان كەزدە دجەين ۇش جاڭالىق اشتى، بۇل قالىپتاسقان عىلىمي كوزقاراستىڭ استان-كەستەڭىن شىعارعان نارسە ەدى.

بىرىنشى جاڭالىعى – بىر شيمپانزەنىڭ كىشكەنتاي بىر جانۋاردىڭ ولەكسەسىن مۇجىپ وتىر­عانىن كورگەنى. بۇل «مايمىلدار ەت جەمەيدى» دەگەن باسىم سەنىمگە كەرەعار ەدى. وسى شيمپانزەنىڭ ەشكى سيياقتى ەرەكشە سۇر ساقالى ۇشىن دجەين ونى دەۆيد گرەيبيرد، ياعني دەۆيد–سۇرساقال دەپ اتادى.

دجەين سۇرساقالدى تاعى ەكى اپتا اڭدىدى. بۇل جولى ونىڭ كوزىنە ىلىككەنى، شىنىمەن، ەرەكشە ەدى. دەۆيد–سۇرساقال بىر تال شوپتى جۇلىپ الىپ، اققۇمىرسقالار ۇياسىنا سالدى. شوپتى قايتا شىعارعاندا وعان جىبىرلاعان قۇمىرسقالار جابىسىپ تۇردى. ول شوپتى جۇتا سالدى. تاعى بىر جولى دجەين ونىڭ اققۇمىرسقا اۋلاۋ ۇشىن بىر بۇتاقتى جاپىراقتارىنان سىلىپ وتىرعانىن كورەدى. وسىلايشا، مايمىل قۇرالدى پايدالانۋ جانە جاساۋدى كورسەتتى. بۇرىن بۇل ەكى قابىلەت تەك ادام بالاسىندا بار دەلىنەتىن.

دجەين بۇل جاڭالىقتى لۋيس ليكيگە تەلەگراممامەن جىبەرگەن كەزدە ونىڭ جاۋابى كەلەسىدەي بولدى:

«ەندى بىز قۇرال مەن ادام ۇعىمىن قايتا انىقتاۋىمىز كەرەك نەمەسە شيمپانزەلەردى ادام دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك».

وسى جاڭالىقتى اشقاننان كەيىن «National Geographic» قوعامى دجەينگە گومبەدەگى جۇمىسىن جالعاستىرۋى ۇشىن گرانت بولەدى.

دجەين زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن جازىپ، جارييالاي باستاۋىمەن ول عىلىمي ورتانىڭ سكەپتيكالىق سىنىنا ۇشىرايدى. قالاي دەگەنمەن ونىڭ عىلىمي بىلىمى جوق-تۇعىن.

1962 جىلدىڭ كوكتەمىندە دجەين لوندون زوولوگييالىق قوعامىنىڭ پريماتتار تاقىرىبىنداعى سيمپوزيۋمىندا تۇساۋكەسەر جاساپ، قاتىسۋشىلاردىڭ كوبىنە جاقسى اسەر قالدىرادى. ولاردىڭ اراسىندا زوولوگ جانە جازۋشى دەسموند مورريس تە بولدى. دجەينگە كۇلىپ قاراعاندار دا كەزدەستى. Associated Press اگەنتتىگىنىڭ ماقالاسى بىلاي دەپ باستالدى: «بۇگىن ەركەكتەرگە قاراعاندا مايمىلدارعا كوپ ۋاقىتىن بولەتىن سارى شاشتى قىپشا بەل كەلىنشەك دجۋنگليدە مايمىلداردىڭ ادەتتەرىن زەرتتەۋگە قالاي 15 اي ۋاقىتىن جۇمساعانىن اڭگىمەلەدى».

دجەين اشقان جاڭالىقتى راستايتىن فوتودەرەكتەر بولعاندا تالاس تۋماس ەدى، الايدا دجەين «National Geographic» قوعامىنىڭ فوتوگراف جىبەرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن كەرى قايتاردى. ول مۇنى وزگە بىرەۋ ونىڭ مايمىلدارمەن قۇرىپ جاتقان قارىم-قاتىناسىنا كەدەرگى كەلتىرەدى دەپ تۇسىندىردى.

«National Geographic» افريكاعا كامەرا مەن بىرنەشە ورام پلەنكاسى بار اپپاراتتى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگى جونىندەگى نۇسقاۋمەن بىرگە سالىپ جىبەرەدى. دجەين قاجىرلى ەڭبەك كورسەتەدى. بىراق ول جىبەرگەن فوتولار جۋرنال رەداكتورىنىڭ ستاندارتتارىنا ساي كەلمەي شىعادى. رەداكتورلار قايتادان دجەينگە فوتوگراف جىبەرۋ تۋرالى وتىنىش جاسايدى. تاعى باس تارتقان دجەين فوتو تۇسىرۋ تاجىريبەسى بار سىڭلىسىن سوز ەتەدى. ولاردىڭ تۇرلەرى دە، داۋىستارى دا وزارا ۇقساس، سوندىقتان دجەين سىڭلىسىنىڭ بىرگە جۇرگەنى شيمپانزەلەردى ۇركىتپەيتىنىن ايتادى.


«شيمپانزە – تويعان جەرىندە»

دجەين جاڭا قورەكتەندىرۋ الاڭقايىنىڭ ورنىندا وتىر. مۇنى حۋگو ەكەۋى سالعان. العاشقىدا ولار قورەكتەندىرۋ الاڭقايىن لاگەر قاسىنا قويعان. شيمپانزەلەردىڭ بانان سۇراپ كەلگىشتەۋى كوبەيگەن سوڭ ولار الاڭقايدى ۇزاققا اپاردى.

سۋرەت سىنى

دجەين «سابي» فلينتكە ەرەسەك شيمپانزەنىڭ فوتوسىن كورسەتىپ تۇر. حۋگو فوتوپلەنكانى ارمەن قاراي وڭدەۋگە ۋاشينگتونعا جىبەرەتىن. فوتو بويىنشا پىكىر العانشا ارادا اپتالاپ ۋاقىت وتەتىن.


اينالىپ كەلگەندە، سىڭلىسىنىڭ سۋرەتتەرىنە دە جۋرنال رەداكتورلارىنىڭ كوڭىلدەرى تولمايدى.

«National Geographic» جۋرنالى دجەيننەن وز ەڭبەگى تۋرالى ماقالا جازۋىن سۇرايدى، بىراق رەداكتور: «جانۋارلاردىڭ «ادەمى» سۋرەتتەرىنسىز ول تابىستى بولا المايدى»، – دەپ ەسكەرتەدى. دجەين وزىنىڭ ەڭبەگى جۋرنال بەتىندە جارىق كورمەيىنشە، «National Geographic» ونىڭ زەرتتەۋلەرىن قارجىلاندىرۋى سۇراق استىندا قالاتىنىن تۇسىندى.

ليكي دجەينگە كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ Ph.D. باعدارلاماسىنا تۇسۋىنە كومەكتەسەدى. ول مۇندا بۇرىن-سوڭدى جوعارى بىلىمسىز قابىلدانعان ات توبەلىندەي ادامنىڭ بىرى بولدى. سونداي-اق ليكي دجەيننىڭ گومبەدەگى ەڭبەگىن قاعازعا تۇسىرىپ، ديسسەرتاتسييا جازىپ جاتقانىن ايتىپ، «National Geographic» جۋرنالىنان دجەينگە قولداۋ كورسەتۋلەرىن وتىندى.

جۋرنال: «بۇل حانىمعا… جوعارى بىلىمى بولماعاندىقتان گرانت بولىنبەيدى»، – دەپ بۇل وتىنىشتى قابىلداماعان سوڭ اشۋعا بۋلىققان ليكي دجەيننىڭ جەتىستىكتەرىن تىزبەلەي جازىپ، قىزمەتتىك حات جىبەرەدى. «National Geographic» باسشىلارى وتىنىشتى قاناعاتتاندىرىپ، دجەينگە گرانت بولەدى. شارت بويىنشا بۇل جولى گومبەگە كاسىبي فوتوگراف جىبەرىلەدى دەپ كەلىسىلدى. ليكيدىڭ كەڭەسىمەن «National Geographic» بۇل جۇمىسقا حۋگو ۆان لاۆيكتى جالدايدى.

2015 جىلى دجەينمەن سۇحباتتاسقانىمدا ول: «لۋيس حۋگونى جىبەرۋ ارقىلى ەكەۋمىزدى قوسقىسى كەلگەنى انىق. بۇل كۇمان تۋدىرمايدى جانە كەيىن ول مۇنى مويىندادى»، – دەدى. دجەين ليكيدىڭ وزىنە دەگەن شەكسىز ماحابباتى، قالاي دەگەنمەن، ريياسىز بولعانىنا سەنەدى.

حۋگو گومبەگە 1962 جىلدىڭ تامىز ايىندا جەتەدى. ولار بىر-بىرىنە لايىق ەدى: ەكەۋى دە تابيعات دەگەندە ىشەر استارىن جەرگە قويادى جانە جۇمىستارىن بەرىلە ورىندايدى. دوسىنا جازعان حاتىندا دجەين بىلاي دەيدى: «بىز وتە باقىتتى وتباسىمىز. حۋگو وتە سۇيكىمدى جانە بىزدىڭ اراقاتىناسىمىز وتە جاقسى».

دجەين مەن حۋگو شيمپانزەلەردىڭ مىنەز-قۇلىقتارىن قۇجاتتاي جۇرىپ، دجەيندى كادرعا كىرگىزۋدى ارتىق دەپ سانايدى. بىراق «National Geographic» باسشىلارى كامەرانىڭ دا تۇسىرىلۋىن سۇرايدى.

فلينت دجەين كەلگەننەن كەيىن تۋعان العاشقى «سابي» بولاتىن. دجەين وسىلاي شيمپانزەلەردىڭ وسۋىن باقىلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. شيمپانزەلەردىڭ دە وعان بويلارى ۇيرەنىپ كەتتى.

سۋرەتتەر بويىنشا رەداكتور كومەكشىسى روبەرت گيلكا 1962 جىلدىڭ كۇزىندە حۋگوعا جازعان حاتىندا: «ونىڭ لاگەردە تاماق پىسىرىپ، تۇننىڭ بىر ۋاعىندا شام جارىعىمەن كورگەندەرىن جازىپ وتىرعانىن، سۋعا تۇسكەنىن، شاشىن جۋىپ جاتقان ساتتەرىن تۇسىرۋدى ۇمىتىپ كەتپەيسىڭ دەپ ويلايمىن»، – دەگەن بولاتىن. گيلكا: «اسىرەسە، دجەيننىڭ سۋ اعىنىندا شاشىن جۋىپ جاتقان سۋرەتى جاقسى بولار ەدى»، – دەپ باسا ايتتى.

لوندون. لاپتوپتا فيلم الى جۇرىپ جاتىر. بىز شاش جۋۋ ساحناسىنا كەلدىك. قازىردىڭ وزىندە دجەين بۇل كورىنىستى سۋقانى سۇيمەيدى ەكەن.

– مۇنى تۇسىرىپ العاندارىنا اشۋلاندىم، – دەيدى ول.

– نەگە؟

– ادامدار مەنىڭ شاشىمدى جۋىپ جاتقانىم نە ۇشىن كورۋى تيىس، تۇسىنبەيمىن. مۇنىڭ نەسى قىزىق، سونى تۇسىنە المادىم.

«National Geographic» رەداكتورلارى حۋگونىڭ جۇمىسىنا ريزا بولدى. 1963 جىلدىڭ تامىز ايىندا ونىڭ فوتولارى مەن دجەيننىڭ ماقالاسى «جابايى شيمپانزەلەر اراسىنداعى ومىر: جاس باتىل بريتاندىق عالىم تانگانيكادا ۇلكەن مايمىلدار اراسىندا ومىر سۇرۋدە جانە ولاردىڭ بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن مىنەز-قۇلىقتارىن زەرتتەپ جۇر» دەگەن تاقىرىپپەن جۋرنال بەتىندە جارىق كورەدى.

جۋرنالدىڭ بۇل سانى ەستەن تاندىرار تابىسقا يە بولادى. العاشقى بەتىندەگى قىسقا ماتىن دجەين جونىندە شىعارىلعان ەكى جاقتى قوعامدىق پىكىردى قامتىدى. بىر پاراگرافتا ونى «زاماناۋي زوولوگ عالىم» دەسە، ەكىنشىسى – «قاس سۇلۋ اعىلشىن قىزى» دەپ سيپاتتالدى.

دجەين مەن حۋگو گومبەدەگى زەرتتەۋ بازاسىن كەڭەيتە وتىرىپ، جاڭا فيلمدەرگە ارقاۋ بولار تىڭ يدەيالار ويلاپ تاپتى. الايدا «National Geographic» تەلەۆيزييا جانە لەكتسييالار تسيكلىنە ارنالعان فيلمدەرىندە دجەيندى باستى نازاردا ۇستاعاندى جون دەپ تاپتى.

ۇدايى كامەرا الدىندا بولۋ تالابى دجەينگە جاقپاسا دا، ول ماسەلەنى ىمىرالى جولمەن شەشىپ وتىردى. ول جوبانى قارجىلاندىراتىن «National Geographic» كوميتەتىن باسقاراتىن مەلۆين پەينگە جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «مەن، ارينە، سيۋجەتتىڭ دجەين گۋدولل توڭىرەگىندە قۇرىلۋى كەرەكتىگىن تۇسىنەمىن جانە بىز دجوانمەن قولدان كەلگەنشە بىرگە جۇمىس اتقاردىق».

بىراق حەسس فيلم تۇسىرىلىمىن قاداعالاۋ ۇشىن گومبەگە كەلگەندە دجەين قاتتى اشۋلاندى. ول اناسىنا جازعان حاتىندا بىلاي دەيدى: «بىز قازىردىڭ وزىندە تۇرى سۇمدىق بۇيىلەر مەن قىرىقاياقتاردى جيناپ، جاتىن جەرىنىڭ اينالاسىنا ۇيىپ تاستادىق. ول تەزىرەك كەتسە ەكەن دەيمىز».

1963 جىلدىڭ سوڭىندا دجەين دوستارىنا حۋگو ەكەۋى بىر-بىرىن سۇيەتىندەرى جونىندەگى سىرىن اشتى. روجدەستۆو مەيرامى كەزىندە انگلييانىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى بورنمۋت قالاسىندا جۇرگەنىندە ول تەلەگرامما الادى: «ماعان تۇرمىسقا شىعاسىڭ با. حۋگو». ول: «يا»، – دەپ جاۋاپ بەردى. ولار توي كۇنىن 28 ناۋرىز دەپ بەلگىلەدى. ودان بىر اي بۇرىن دجەين ۇشىن تاعى بىر ماڭىزدى تاريحي كۇن بولعان ەدى. بۇل – ونىڭ اقش-تاعى العاشقى ىرى قوعامدىق لەكتسيياسى.

دجەين 3700 ورىندىق DAR كونستيتۋتسييا زالىنداعى ساحنادا لەكتسييا وقۋعا ازداپ قوبالجىدى. بىراق «National Geographic» لەكتسييا كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ودان دا زور قوبالجۋلى كورىندى. 28 اقپانداعى شارا ۋاقىتى جاقىنداعان كەزدە كوميتەت ودان سوزىنىڭ ماتىنىن جولداۋىن سۇرادى. دجەين ەش نارسە جازباعان بولاتىن.

لەكتسييانىڭ جاقسى وتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسقان دجوان حەسس پەن ونىڭ توبى رەپەتيتسييا جاساۋ ۇشىن دجەيننەن رەداكتسيياعا كەلۋىن سۇراعان. 2015 جىلى گومبەدەن ونىمەن سۇحباتتاسقانىمدا ول سول ساحنانى بىلاي ەسىنە الدى: «ولار مەنىڭ لەكتسييا وقۋىم قانداي بولاتىنىن وز قۇلاقتارىمەن ەستىگىلەرى كەلدى. مەن ۇشىن الدەبىر نارسەنى الدىن الا قايتالاپ وقۋ وتە قيىن. ول – اۋديتورييادا بولاتىن نارسە. سىرا، ولار بىر-بىرىنە: «بۇل شارانى بولدىرماساق پا؟ ابىرويىمىز ايرانداي توگىلەتىن سيياقتى عوي. شىنىمەن، «National Geographic» قوعامىن مىنا جاس قاتىنمەن بايلانىستىرا الامىز با؟ ول وزىنىڭ نە ايتاتىنىن بىلمەيتىن سيياقتى عوي»، – دەپ قام جەگەن شىعار. بىراق مەنىڭ مونتاجداۋ بولمەسىندە ۇش ادامعا لەكتسييا وقۋعا نيەتىم جوق ەدى».


قىراعى حۋگو

حۋگو دجەين سالعان سۋرەتتەردى دە تاسپاعا تۇسىردى. ۋاشينگتونداعى «National Geographic» كەڭسەسىندە جۇزدەسۋ كەزىندە ونىڭ قولىنا فوتواپپارات بەرىلىپ، قالانى ارالاپ، سىناق رەتىندە بىرنەشە سۋرەت تۇسىرىپ قايتۋى سۇرالدى. حۋگو ۇلتتىق حايۋاناتتار باعىنا بەت الادى. رەداكتورلارعا، اسىرەسە، ول تۇسىرگەن بىرقازان سۋرەتى ۇناپ، ولار ونى گومبەدەگى جوباعا جۇمىسقا تارتادى.

كونستيتۋتسييا زالىندا سويلەگەن سوزىندە جانە فيلم تۇساۋكەسەرىندە دجەين وزىنىڭ عىلىمي اشىلىمدارى تۋرالى باياندادى. وز ەڭبەگىن «مەنىڭ ەڭ اسقاق ارماندارىمنان اسقان ارماندار» دەپ اتادى. ول گومبەنىڭ تاماشا تىنىش تابيعاتىن تىڭدارمانداردىڭ كوز الدىنا ەلەستەتتى. شيمپانزەلەردى ولاردىڭ مىنەز-قۇلىقتارى مەن ولاردىڭ ارقايسىسىنا بەرگەن ەسىمدەرىن اتاي وتىرىپ سيپاتتادى. ول فيفيدى «جىلدام ارى جىبىرلاق»، فيفيدىڭ اعاسى فيگاندى وزىن «شامالى ەرەسەك سەزىنەتىن جاسوسپىرىم» دەپ سۋرەتتەدى.

شيمپانزەلەردى قورعاۋ، اتۋدان نەمەسە تسيرككە ساتۋدان امان الىپ قالۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى سوز قوزعاي وتىرىپ، دجەين «دەۆيد-سۇرساقال» تۋرالى دا ايتتى: وسى بىر سەنگىش شيمپانزە ونىڭ ەڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارىنىڭ كىلتى بولدى.

«دەۆيد گرەيبيرد … ادامعا تولىقتاي سەنەدى، – دەدى ول اۋديتوريياعا قاراپ، – وسى حيكمەتتى، ادامعا قاتتى ۇقساس جاراتىلىستىڭ وز تابيعي ورتالارىندا تىنىش ومىر سۇرۋلەرىن قامتاماسىز ەتۋ – ارينە، بىزدىڭ قولىمىزدا».

ونىڭ تۇساۋكەسەرى زور ىقىلاسپەن تىڭدالدى ارى بۇل ونىڭ قوعام قايراتكەرى رەتىندە كورىنە باستاۋىنداعى ماڭىزدى بەلەس ەدى. ول «National Geographic» قوعامىنىڭ تەلەۆيزييالىق باعدارلامالار بولىمى باسشىسىنىڭ نازارىنا ىلىكتى. گومبەدە تۇسىرىلگەن ماتەريالداردىڭ كوپ بولىگى اتالعان بولىمنىڭ پرايم-تايمداعى باعدارلامالارىنىڭ بىرىنە تۇستى: گۋدولل حانىم مەن جابايى شيمپانزەلەر. باعدارلاما ماتىنىن گولليۆۋد جۇلدىزى ورسون ۋەللس وقىدى.

حۋگو مەن دجەين دايىن بولعان فيلم­دى العاش قاراعان كەزدە كوپتەگەن قاتەسىنە شاعىمدانادى. ولار ۋەللس وقىعان ماتىن عىلىمي ەمەس دەپ تاۋىپ، دجەيننىڭ تاباندى تۇردە تالاپ ەتۋىمەن ستسەناريي قايتا جازىلدى.


جابايى ومىر

«مەنىڭ شيمپانزە دوستارىم» اتتى كىتابىندا دجەين گومبەدەگى العاشقى كۇنىن بىلاي ەسكە الادى: «مەن وزىمدى نە ازاپ كۇتىپ تۇرعانىن جاقسى بىلدىم. الايدا سول كۇن مەن ۇشىن ومىرىمدەگى ەڭ باقىتتى كۇن ەدى».

نوۆاتور

دجەين زەرتتەۋىنىڭ بالاماسى بولمادى. مىنا جەردە ول بالا فيفيگە ويىنشىق شيمپانزە كورسەتىپ وتىر. دجەين شيمپانزەلەرگە حۋگونىڭ قىرىناتىن ايناسىنان باستاپ «National Geographic» كوشىرمەلەرىنە دەيىن ولار ەشقاشان كورە المايتىن نارسەلەردى كورسەتەتىن.


بۇگىندە فيلمدى لاپتوپتان قاراي وتىرىپ، دجەين كەمشىلىكتەردى سانامالايدى. «مىنا قابىلاندى حۋگو تۇسىرمەگەن، ول قورداعى ماتەريالدان قوسىلعان. ال مىنا كورىنىس گومبەدە ەمەس، ول – سەرەنگەتيدەگى الدەبىر جەر». ال ۋەللستىڭ «ەكى اي سەندەلىستەن كەيىن» دەيتىن تۇسىندا دجەين ونىڭ سوزىن كەسىپ: «مەنى ەكى اي بويى شيمپانزەلەردى كورمەدىم» دەگەندەرى شىندىققا جاناسپايدى. بۇل – بارىپ تۇرعان قىپ-قىزىل وتىرىك».

كەمشىلىكتەر تەك دجەين مەن حۋگوعا عانا ماڭىزدى بولعانعا ۇقسايدى. بىراق فيلم كوممەرتسييالىق تۇرعىدا تابىستى بولدى. ەكەۋى تاعى بىر فيلم-جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە جانە شىعارماشىلىق جاعىنان باقىلاۋىمىز كوبىرەك بولادى دەپ ۇمىتتەنگەندەرىمەن، «National Geographic» باسشىلارىنىڭ ويلاعاندارى باسقا ەدى. ولاردىڭ جوبالارى حۋگوعا قاراعاندا دجەين جانە گومبەمەن كوبىرەك بايلانىستى بولدى.

گومبەدە تۇسىرىلگەن فيلمنەن كەيىنگى جىلداردا دجەين مەن حۋگونىڭ كارەراسى ەكى بولەك جولمەن كەتتى. 1967 جىلى ولاردىڭ ۇلى حۋگو ەريك لۋيس ۆان لاۆيك دۇنيەگە كەلدى. ول «گراب» دەگەن لاقاپ اتىمەن تانىمال. دجەيننىڭ قىزمەتى گومبەدە بولعاندىقتان جانە حۋگونىڭ 600 شاقىرىمنان استام قاشىقتىقتاعى سەرەنگەتيدە فيلم تۇسىرۋگە دەگەن قۇشتارلىعى ەكەۋىن الىستاتتى. 1974 جىلى ولار اجىراسىپ كەتتى. 1975 جىلى دجەين تانزانييا ۇكىمەتىنىڭ قىزمەتكەرى دەرەك برايسونعا تۇرمىسقا شىقتى.

گراب سەگىز جاسقا كەلگەندە اجەسىنىڭ جانىندا تۇرىپ، بورنمۋتتا مەكتەپكە بارىپ جۇردى. دەرەك پەن دجەيننىڭ وتباسىلىق ومىرى نەبارى بەس جىلعا سوزىلدى: دەرەك 1980 جىلى قاتەرلى ىسىكتەن كوز جۇمدى. قىرىق جىلعا سوزىلعان كارەراسىنان كەيىن حۋگو 2002 جىلى ەمفيزەمادان قايتىس بولدى.

كادردا دجەين – 28 جاستا، ول توبە باسىندا وتىر. تۇن جامىلعان سيقىرلى ۋاقىت. حۋگو كادردى كەرەمەت تۇسىرگەن. ەكراندا دجەين جامىلعىسىن يىعىنا تارتىپ وتىر. قاڭىلتىر كەسەسىن اۋزىنا اپارىپ، جۇتىمدايدى. «مىنا كەسە بوس، سىزگە شىندىعىن ايتايىن، ىشىندە دىم دا جوق»، – دەيدى ول.


ەرەكشە «اق مايمىل»

مايمىلدار دا ادامدارعا تاڭدانادى. فلونىڭ قىزى فيفي دجەيننىڭ كويلەگىن ۇستاپ، تارتىپ قىزىقتاپ قاراپ وتىر.

توني گەربەر – ماراپاتتالعان فيلمنىڭ پروديۋسەرى ارى نيۋ يوركتە ورنالاسقان پروديۋسەرلىك كومپانييانىڭ يەگەرى. ول National Geographic-كە ونداعان دەرەكتى فيلمنىڭ ستسەنارييلەرىن جازدى.

       

پىكىر جازۋ