.

ۇيسىز ھام ۇمىتسىز…

كۋتۋپالونگ لاگەرىندەگى لاشىعىنىڭ جانىندا تۇرعان بوسقىن ايەل. مۇندا تۇراتىن روحيندجا حالقىنىڭ كوبى ميانمادا باستالعان اسكەري لاڭكەستىكتەن قاشىپ كەلگەن.

ازعانتاي عانا مۇسىلمان روحيندجا حالقى ميانما بۋدديستەرىنىڭ قانىشەرلىگىنەن زارداپ شەگىپ كەلەدى. ىرگەلەس بانگلادەشتە بوسقىندارعا لاگەر ۇسىنىلعانمەن، ول جەردە دە ومىر جەتىسىپ تۇرعان جوق.

اۆتور: برۋك لارمەر، فوتو: ۆيليام دەنيەلس

بيلە!» – دەپ وفيتسەر قورقىنىشتان دىرىلدەپ تۇرعان قىز­عا دۇرسە قويا بەردى. نەبارى 14 جاستاعى افيفي مەن ون شاقتى روحيندجالىق قىز-كەلىنشەك ايدالاداعى بىر قاشاعا قامالعان. وتكەن جىلى قازاندا ولاردىڭ باتىس ميانماداعى اۋىلدارىن سولداتتار باسىپ العاندا، ەرلەر مەن بالالار باس ساۋعالاپ، ورمانعا تىعىلۋعا ماجبۇر بولدى.

سول ساتتە، افيفا تان لاززاتىنا قۇمارتقان سولداتتاردىڭ ەكى ايەلدى كۇرىش القابىنا سۇيرەلەپ اكەتىپ بارا جاتقانىنا قاراپ قالعان بولاتىن. «قازىر دەرەۋ بيلەمەسەڭ، سەنى باۋىزدايمىز»، – دەپ جىنىن شاشتى وفيتسەر. كوز جاسىنا بۋلىققان افيفا ارى-بەرلى تەربەلگەندەي بولدى. سولداتتار «ريتمگە» قول شاپالاقتاپ تۇرعاندا، وفيتسەر ونىڭ بەلىنەن قۇشاقتاعان كۇيى: «ۋھ، ەندى جاقسى بولدى عوي، سولاي ەمەس پە؟» – دەدى ىرجالاقتاپ.

افيفا ەسىنە الىپ وتىرعان بۇل وقيعا 2015-2016 روحيندجا حالقىنا جاسالعان قيياناتتىڭ باسى ەدى. ولاردىڭ سانى 1،1 ميلليون شاماسىندا، ميانمانىڭ راكحاين شتاتىندا ۇيسىز-كۇيسىز قاۋىپ-قاتەردە تۇرىپ كەلەدى. روحيندجا – الەمدەگى ەڭ از ۇلتتاردىڭ بىرى. بۋدديستەر وكتەمدىك ەتىپ تۇرعان مەملەكەتتە وسى ازشىلىق ۇلت مۇسىلمان دىنىن ۇستانادى. روحيندجالاردىڭ ايتۋىنشا، ولار – بۇل جەردىڭ بايىرعى حالقى. 1982 جىلى سول ۋاقىتتاعى اسكەري ۇكىمەت ولاردى ازاماتتىقتان ايىردى. قازىر ولار ميانما مەن بانگلادەشتە زاڭسىز يمميگرانت بولىپ جۇر.

بەس جىل بۇرىن بۋدديستەر مەن مۇسىلماندار اراسىندا بولعان قاقتىعىستا جۇزدەگەن ادام كوز جۇمدى. مەشىتتەرى مەن ۇيلەرى وتقا ورانعان 120 000 روحيندجا شاتىردا تۇرۋعا ماجبۇر. بۇۇ–نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، بيرما اسكەرى تورت ايعا سوزىلعان لاڭكەستىك ناۋقان كەزىندە ادامداردى قىرعىنعا ۇشىراتتى. جاپپاي تۇتقىنعا الىپ، اۋىلداردى قيراتىپ، ايەلدەردى زورلادى. روحيندجا باسكەسەرلەرى شەكارا بەكەتتەرىنە شابۋىل جاساپ، توعىز پوليتسييا قىزمەتكەرىن ولتىرگەننەن كەيىن باستالعان قىرعىن سالدارىنان شامامەن 74 مىڭ روحيندجا شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى بانگلادەشتە ورنالاسقان بوسقىندار لاگەرىنە كەتۋگە ماجبۇر بولعان.

بوسقىندار كۋتۋپالونگ لاگەرىنىڭ سىرتىنداعى كوكس-بازار قالاسى ماڭىندا WorldFood باعدارلاماسىنىڭ ازىق-تۇلىك كەزەگىندە تۇر. بانگلادەشكە ميانمادان جارتى ميلليونداي روحيندجا بوسىپ كەلدى.

2017 جىلدىڭ تامىز ايىندا بيرما قارۋلى كۇشتەرى روحيندجا اۋىلدارىنا باسا–كوكتەپ كىرە باستادى. قاندى قىرعىن سالدارىنان جۇز مىڭداعان روحيندجا وكىلدەرى ۇيلەرىن تاستاپ، بانگلادەشتەگى بوسقىندار لاگەرىنە اعىلىپ، باس ساۋعالاۋعا ماجبۇر بولدى. جاعداي روحيندجا ساربازدارىنىڭ 25 تامىز كۇنى قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنە وق اتىپ، ونداعان ادامدى قىرعاننان كەيىن لاپ ەتتى. ەل اسكەرىنىڭ جاۋابى كوپ كۇتتىرگەن جوق. اۋىلدار جەرمەن–جەكسەن بولىپ، جۇزدەگەن ادام كوز جۇمدى.

سولداتتار افيفانىڭ اۋىلىنان كەتىپ بارا جاتىپ، كۇرىش القابىنا وت قويىپ، ۇيلەردى توناعان. «بىز ۇيىمىزدى تاستاي المادىق»، – دەيدى افيفانىڭ اكەسى مۇحاممەد يسلام. ول مۇنى ماعان وتباسىنىڭ 11 مۇشەسىنەن بەسەۋى بانگلادەشتەگى بوسقىندار لاگەرىنە كەتكەن ناۋرىز ايىندا ايتقان بولاتىن.

بيرما سولداتتارى ۇيىن ورتەگەن كەزدە نۇر ايشا ىشىندە قالىپ، بەتى مەن قولىن كۇيىك شالعان. بوسقىندار لاگەرىندەگى بامبۋك مەشىتتە ەرلەر ناماز وقىپ جاتىر. روحيندجا حالقى – مۇسىلمان، ال ميانمادا بۋدديستەر ۇستەمدىككە يە. بۋدديستەر روحيندجا حالقىنا وشپەندىلىكپەن قارايدى.

بوسقىندار باسپانالارىن اعاش-جۇعاشتان قۇراستىرىپ الادى. بىراق وسى جۇپىنى لاشىقتاردىڭ وزى مامىرداعى تسيكلون كەزىندە قۇلاپ قالعان. جەرگىلىكتى مەديتسينالىق قىزمەتكە قول جەتكىزە الماعاندىقتان، روحيندجا ايەلدەرى حالىقارالىق ۇيىمدارعا جاۋدىرەپ قارايدى.

بۇۇ-نىڭ ميانماداعى ادام قۇقىقتارى بويىنشا ارنايى وكىلى يانگي ليدىڭ ايتۋىنشا، اسكەري شابۋىلداردى ادامزاتقا قارسى قىلمىس دەۋگە «ابدەن بولادى». ال جارتى عاسىرلىق اسكەري بيلىكتەن كەيىن كەلگەن ميانما كوشباسشىسى سان سۋۋ كي دە سولاي ويلايدى. «ەتنيكالىق تازالاۋ جۇرىپ جاتىر دەپ ويلامايمىن». BBC ارناسىنا ول دال وسىلاي دەدى. اسكەري كەڭەسكە قارسى ۇزاققا سوزىلعان كۇرەسى ۇشىن نوبەل سىيلىعىن العان اۋنگ سان سۋۋ كيدىڭ كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋدى بىلاي قويعاندا، مۇنداي ايۋاندىققا قارسى شىقپاۋىن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ بەلسەندىلەرى دە تۇسىنە الماي دال. افيفا، ونىڭ اكەسى مەن ۇش باۋىرى بەس اي بويى قاشىپ جۇرگەن. ولار ميانما مەن بانگلادەشتى بولىپ تۇرعان ناف وزەنىن العاش رەت كەسىپ وتپەك بولعاندا بيرما پاترۋلدىك كەمەسى ولار مىنگەن قايىققا وق جاۋدارىپ، بىرنەشە ادامدى وپات ەتتى. بوسقىندار سانى 500 مىڭعا جەتتى. ولاردىڭ كوبى شەكارا بويىنا سوزىلعان لاگەرلەردە ومىر سۇرۋگە ماجبۇر. ال افيفانىڭ اناسى مەن قالعان بەس بالا الى ميانمادا جاسىرىنىپ جۇر.

جاسى قىرىققا كەلگەن نۇر ايشا اسكەريلەر ونىڭ ۇيىن ورتەگەن كەزدە، ول ۇيدە بولعانىن ايتسا، 14 جاسار ادجيم اللا كۇيىپ قالعان سول قولىن كورسەتتى. ول مەدرەسەدەن كەلگەندە، پوليتسييا اتقان وق ونىڭ سول قولىنا تيگەن ەدى. سول تۇنى ونىڭ ۇش دوسى وققا ۇشىپ، قازا تاپقان.

نگان چاۋنگ اۋىلىنان شىققان 27 جاستاعى ياسمين وزىن بەس جاسار قىزىنىڭ كوزىنشە سولداتتار كەزەكپەن زورلاعانىن ايتادى. ونىڭ باسىنا كەلگەن سۇمدىق بۇل عانا ەمەس، ول سەگىز جاسار بالاسىن كۇرىش القابىنان ارقاسىنا وق تيگەن كۇيىندە تاپتى. «ول جەردە بىزدىڭ ومىر سۇرۋىمىزگە ەش مۇمكىندىك قالمادى»، – دەيدى ول كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ.

مىنا روحيندجالىق بەنگال شىعاناعىنداعى بىر اۋىلدا تۇرادى. جەرگە ەروزييا بولدىرماۋ ۇشىن ول اعاش ەگىپ قويعان. جانىندا جاعالاۋعا كەلەتىن تۋريستەرگە ارنالعان قوناقۇيى دە بار.

افيفانى سوڭعى رەت كورگەنىمدە ول بولاشاق لاشىعىنىڭ ورنىن سىپىرىپ، ال اكەسى ار بۇرىشقا بامبۋك شىبىقتارىن قاداپ جۇرگەن بولاتىن. مامىر ايىنىڭ اياعىندا سوققان داۋىل بالۋحالي لاگەرىندەگى لاشىقتارمەن بىرگە ولاردىڭ دا پاناسىن قيراتىپ كەتتى.

راكحا­ين­­دا اسكەري وپەراتسييالار قايتا باستالعانى جونىندە اقپار بار. توبەگە ۇيىرىلگەن قاسىرەت بۇلتى بىر سەيىلەر ەمەس.

       

پىكىر جازۋ