.

بىرى – تەڭىز، بىرى – اسپان ەركەسى

نيل دەگراسس تايسون – National Geographic ارناسىنداعى StarTalk باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزۋشىسى. باعدارلامانىڭ وتكەن كورسەتىلىمدەرىن natgeotv.com سىلتەمەسىنەن تابا الاسىز.

مۇحيتتانۋشى سيلۆييا ەرل جەر شارىنداعى مۇحيتتاردى زەرتتەۋ ەڭبەگى ۇشىن «تۇڭعيىق پاتشايىمى» اتانسا، استروفيزيك نيل دەگراسس تايسون – نەگىزىنەن، اسپان زەرتتەۋشىسى. ەكەۋى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەسە، ورتاق نۇكتە تابىلار ما ەدى؟!

نيل دەگراسس تايسون: سيلۆييا، سىزدى سۋ استىندا تۋعان دەپ ەستىدىم. «جەلبەزە­گىڭىز دە بولعان ەكەن» دەگەن قاۋەسەت بار. ادام بولعان سوڭ امالسىز سۋدان شىققان سەكىلدى كورىنەسىز… بۇدان باسقا بىزگە جۇمباق تاعى نەڭىز بار؟

سيلۆييا ەرل: اتتەڭ، سولاي بولسا عوي!

نت: تاراتىڭقىراساڭىز؟

سە: بالا كەزىمدە نيۋ-دجەرسي جاعالاۋىندا جۇزىپ جۇرگەنىمدە مەنى تولقىن تارتىپ كەتتى. دەم جەتپەي بارا جاتتى. سوندا دا ارپالىسا بەردىم. بىر كەزدە اياعىم سۋ تۇبىنە تيگەندەي بولدى. ۇمىتىلماس اسەر الدىم. بىلە بىلسەڭىز، ناعىز زەرتتەۋشىلەر – بالالار. ولار دا عالىمدار سەكىلدى تىنباي سۇراق قويىپ، ار نارسەنى قوزعاي بەرەدى. ولار ۇشىن بارى – جاڭا، بارى – تاماشا.

نت: مۇحيت دەگەندە قالا بالاسى رەتىندە مەنىڭ ويىما تەك سۋدا تۇنشىعۋ ەلەستەيدى.

سە: ولاي ەمەس، سىز قازىر سۋدا دا دەمالا  الاسىز. سۋاستى كەمەسى نەمەسە ەكەۋ­مىز دۇنيەگە كەلمەستەن بۇرىن ويلاپ تابىلعان تەحنولوگييالارعا مىڭ العىس. ادامدار 1800 جىلداردا-اق باسقا كيەتىن شلەمگە جالعانعان تۇتىككە اۋا تارتىپ، سۋ استىنا تۇسەتىن. تەڭىز بەن كەڭىستىكتى قوسۋدىڭ جالعىز جولى – وسى، تىنىس الۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جۇيە.

نت: بىز كەرەمەت ەكى باسەكەلەستىككە، ياعني سۋ استى مەن عارىشقا جارىس قىزعان تۇسقا كۋامىز، ەكى باعىتتا دا تىرى قالۋ اسا ماڭىزدى. ارينە، مۇحيتقا تۇسۋگە قاراعاندا عارىشقا ۇشۋ اناعۇرلىم قىمبات.

سە: مۇحيت تۇبىنە جەتۋ وڭاي بولعانىمەن كەرى قايتاتىندار كەم دە كەم…

نت: نەگىزگى ماسەلە مۇحيتتىڭ ەڭ تۇبىنە تىرى جەتۋ، سولاي عوي؟

سە: يا، سولاي. تەك ۇش ادام عانا تەڭىز تۇبىنە بارىپ قايتقان. بۇل – 11 شاقىرىمدىق مەجە.

نت: سىز فيليپپين جاعالاۋىنا جاقىن ورنالاسقان ماريانا شۇڭعىماسى تۋرالى ايتىپ وتىرسىز عوي؟!

سە: دۇرىس تاپتىڭىز! العاشقى جورىقتى 1960 جىلى جاك پيكار مەن دون ۋولش باستادى.  كەيىننەن 2012 جىلى رەجيسسەر (ارى «National Geographic» زەرتتەۋشىسى) دجەيمس كامەرون باتىل قادامعا باردى. ول مۇحيت تۇبىن شامامەن ۇش ساعات شارلادى. الايدا ونىڭ كوپ بولىگىن الى دە ەشكىم كورگەن ەمەس.

نت: مۇمكىن ول جەرلەردە اسپان مەن عارىشتاعىداي رومانتيكا جوق شىعار؟

سە: و نە دەگەنىڭىز…

نت: وي، مەن مۇنى قاتەلەسىپ ايتقان سيياقتىمىن. جارايدى، بالكىم، ول تۇنگى اسپان تارىزدى شەكسىزدىك سەزىمىن بەرە المايتىن شىعار…

سە: ادامدار مۇحيت جايلى بارىن بىلەمىز دەپ ويلايدى. سۋ بەتىنە كوز تاس­تاساڭىز، مىڭ جىل بۇرىنعى كورىنىسكە كۋا بولاتىنىڭىز انىق. وتكەن 30 جىل ىشىندە مۇحيتتاعى بالىق قورىنىڭ 90 پايىزى شامادان تىس اۋلانىپ، تولىق قىرىلدى. مارجان كەدەرتاستارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى قاتتى بۇلىنگەن. ونىڭ تاعى بىر سەبەبى – عالامشاردىڭ جىلىنىپ، مۇحيتتىڭ قىشقىلدانۋى.

نت: ورمان وتاۋدى توقتاتۋ، كولدەر مەن وزەندەردى، باتپاقتى جەرلەردى ساقتاۋ بويىنشا جۇرىپ جاتقان جۇمىستار ولاردىڭ جەر بەتىندە، كوزىمىزگە انىق كورىنىپ تۇرعانىنان دەپ ويلاسىز با؟

سە: ارينە! ال مۇحيت سونداي ۇلكەن، سونداي تەرەڭ، سونداي شىدامدى. ول – قۇرتۋعا كەلمەيتىندەي الىپ. سولاي ەمەس پە؟ شىندىعى سول، ول قۇرىپ بارا جاتىر. نەگە قايداعى بىر مۇحيت ۇشىن قام جەۋىمىز كەرەك؟! مۇحيتتا ەندى تۋنەتس بالىعىنىڭ بولماۋى كىمدى الاڭداتادى؟

نت: ول بولماسا، باسقا بالىق جەيسىز.

سە: ادامدار سولاي ويلاپ كەلدى، بىراق باسقا بالىق تا قالماي بارادى. ايتايىن دەگەنىم، كەيبىر بالىق تۇرلەرى ونداعان جىل ومىر سۇرەدى. ولار بىرنەشە ايدا وسىپ-جەتىلەتىن تاۋىق ەمەس. تاۋىق بەس كيلوعا جەتۋى ۇشىن، بالكىم، بىر كيلو وسىمدىك قاجەت شىعار. سيىر بەس كيلو سالماق قوسۋى ۇشىن توعىز كيلوعا دە­يىن جەمشوپ قاجەت ەتەر. بىراق تۋنەتس كولەمى اجەپتاۋىر ۇلكەن بالىقپەن قورەكتەنەدى. وعان قورەك بولاتىن بالىقتىڭ وزى باسقا بالىقتى جەيدى. ول بالىق تا باسقاسىن جەيدى، وسىلايشا، شوپكە جەتكەنشە جالعاسادى. سوندىقتان تۋنەتسكە جەتكەنشە ون مىڭداعان توننا پلانكتون وسى ۇزىن دا شىرمالعان ازىق تىزبەگىنەن وتەدى. بارلىعى كىشكەنتاي بىر سۋشي تىلىمى ۇشىن عانا!

نت: سىز مەنى ەسىمنەن تاندىرىپ جاتىرسىز. بۇل اڭگىمەدەن كەيىن ماعان اس باتا قويماس.

سە: «اس ىشەردە كەرەك»، نە جەپ جاتقانىڭىزدى بىلگەن جون.

نت: ەندەشە، بىزگە عالامشارعا دەگەن تۇسىنىگىمىزدى قايتا قاراۋ كەرەك شىعار؟

سە: دۇرىس. ادامدار «مەن نەلىكتەن مۇحيتتى ويلاپ باس قاتىرۋىم كەرەك» دەيدى. كىم بولساڭىز دا، قايدا با­رساڭىز دا، اربىر دەمىڭىزگە مۇحيت ۇلەس قوسادى. مۇحيتتان جەردەگى وتتەگىنىڭ كوبى شىعادى، فيتوپلانكتون تارىزدەس تيتىمدەي جاسىل وسىمدىكتەر اۋا قورىن تولتىرادى. سوندىقتان وزىمىزدى ونىڭ بىر بولىگىمىز دەپ ساناۋىمىز قاجەت. بىز بۇل عالامنىڭ قوجايىنى ەمەسپىز.

نت: مەن شىتىرمان وقيعالاردى جاقسى كورەمىن. بىراق العا باسقالاردى جىبەرىپ، وزىم سوڭىنان ەرگەندى جون كورەمىن.

سە: ەندەشە، جۇرىڭىز مۇحيتتىڭ سىرىن اشايىق.

نت: كەلىستىك! كەرەمەت! تەڭىز تۇبىنە جەتكەنشە اسىقپىن، تەك امان بارىپ-كەلسەم بولدى.

سە: يا، بارىپ-كەلەمىز. ول – ورىندالاتىن شارۋا.

سيلۆييا ەرل – 1982 جىلدان بەرى Rolex جانە 1998 جىلدان بەرى «National Geographic» قوعامىنىڭ زەرتتەۋشىسى. 1979 جىلى تۇسىرىلگەن مىنا سۋرەتتە ول مۇحيت استىندا (380 مەتر) تۇر. ول سول كەزدە ادام بالاسى جەتپەگەن تەرەڭدىكتە ەكى ساعاتتان استام ۋاقىت زەرتتەۋ جاسادى.

تەلەۆيزييالىق باعدارلامادان الىنعان بۇل سۇحبات قىسقارتىلىپ، رەداكتسييالاندى.

فوتو: مارك تيسسەن، NGM قىزمەتكەرى; ۋيليام كاللەن، كونتۋر: GETTY IMAGES

       

پىكىر جازۋ