.

كاسىپكەرگە قۇندى كەڭەس

كەترين تسۋكەرمان

سوڭعى رەت قاي دامحانانىڭ مازىرىنەن تەڭىز بالدىرىن كوردىڭىز؟ جاپون مەيرامحاناسىن ەسەپكە الماي-اق قو­يىڭىز. ويىڭىزعا ەش نارسە كەلمەي وتىر ما؟ بالكىم، مۇنىڭ سەبەبى جاپونييادان باسقا جەردە سيرەك كەزدەسەتىن تەڭىز بالدىرىنىڭ ەرەكشە دامى كەڭ تارالماعاندىعىندا جاتقان شىعار.

ولاردىڭ جيىنتىق اتاۋىن كەيدە «تەڭىز كوكونىسى» دەپ تە اتايدى. ادەتتە، سالقىن جاعالاۋلاردا كەزدەسەتىن تەڭىز ورامجاپىراعى تىڭايت­قىشسىز-اق وسەدى دە كومىرقىشقىل گازىمەن «دەم الادى». ازوت، فوسفور سەكىلدى كومىرقىشقىل گازى دا كليمات وزگەرىسىن ورشىتۋى مۇمكىن. بىراق ماسەلە سوندا، ازىرگە تەڭىز ورامجاپىراعىنىڭ مولشەرى جەتكىلىكسىز بولىپ تۇر.

ەندەشە، ونى وسىرۋمەن اينالىسىڭىز. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سالادا قىتاي كوش باستاپ تۇر. «ولار 2015 جىلى جەتى ميلليون توننادان استام تەڭىز ورامجاپىراعىن وندىردى»، – دەيدى بريتاندىق كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەڭىز ەكولوگى مۇحاممەد ويىنلولا. جاپونييا مەن كورەيا دا تەڭىز ورامجاپىراعىن وسىرۋمەن عاسىرلار بويى اينالىسىپ كەلەدى.

«ەگەر بۇل كاسىپ كەڭەيەتىن بولسا، – دەيدى ويىنلولا، – ول اتموسفەراداعى ميللياردتاعان توننا كومىرقىشقىل گازىن سىڭىرىپ الار ەدى». تەڭىز ورامجاپىراعىنىڭ يندۋستريياسى دامۋىمەن بيوتۇرلىلىك تە ارتادى. ولار مينەرالدار مەن تالشىقتارعا باي جانە گەلگە اينالاتىن قاسيەتى بار. ولاردى كوسمەتيكا مەن دارۋمەندەر جاساۋعا، سونداي-اق جاساندى توعاندا وسىرىلەتىن بالىقتار مەن ىرىقارا مال جەمى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.

تەڭىز بالدىرلارى جىلى نەمەسە سالقىن مۇحيت سۋىندا وسەدى. تەڭىز ورامجاپىراعىنىڭ، يرلاندييا مۇگىنىڭ جانە سۇتشوپتىڭ مىنا قوسپاسى مەن جاعالاۋىندا ورىلعان.

فوتو: رەبەككا حەيل، NGM قىزمەتكەرى

       

پىكىر جازۋ