.

باقىتتى ەل دەگەن قانداي ەل؟

دانييا
جاس جىگىتتەر كوپەنگاگەندە بەس مەترلىك بيىكتىكتەن سۋعا سەكىرۋدە. وزدەرى قالىپتاستىر­عان قوعام ولاردى فيزيكالىق بەلسەندىلىككە شاقىرادى. دانييالىقتاردىڭ دۇنيەجۇزىندە ارتىق سالماقتان زارداپ شەگۋ بويىنشا ەڭ تومەن كورسەتكىشكە يە بولۋىنىڭ سىرى – وسىندا. دۇنيەجۇزىندەگى باقىت تۋرالى ەسەپتە بۇل مەملەكەت تىزىمنىڭ جۋان باسىندا تۇر.
كوري ريچاردس

دانييا، كوستا-ريكا، سينگاپۋر. ۇشەۋىنە ورتاق نارسە نە؟ ولاردىڭ حالقى وزىن قاۋىپسىز سەزىنەدى، ماقساتتارى – انىق، ومىرىنەن لاززات الادى. بۇلار – كۇيزەلىستى جەڭىپ، قۋانىشتى كوبەيتە بىلگەن ەلدەر. وعان ولار قالاي جەتتى؟

كوستا-ريكا
ارەنال جانارتاۋى سولتۇستىكتىڭ قۇنارلى جازىعىندا جايىلىپ جۇرگەن جىلقىنىڭ فونىنداعى كوركىمەن كوزدىڭ جاۋىن الادى. ەلدىڭ تاۋلى ايماعى ۇلكەن شارۋا قوجالىعىن اشۋعا قولايسىز، سوندىقتان وڭىر ەشقاشان الىپ جەر يەلەنۋشىسىن كورمەگەن. كوستا-ريكانىڭ شاعىن كاسىپكەرلەرى سايلاعان پرەزيدەنتتەر بىلىمگە باسىمدىلىق بەرىپ، ەلدى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتكەن، الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىكتى قالىپتاستىرىپ، اۋىلدارعا تەگىن كلينيكا اشىپ بەرگەن.
روبەرت حاردينگ، اۋرورا

اۆتور: دەن بيۋتتنەر فوتو: كوري ريچاردس جانە مەتيۋ پالي

الەمدەگى ەڭ باقىتتى ادام كىم؟

ول الەحاندرو سۋنيگو بولۋى مۇمكىن. ورتا جاستاعى، بالالى-شاعالى ول كۇنىنە كەمىندە التى ساعات ۋاقىتىن ادامدارمەن ارالاسۋعا جۇمسايدى. تۇندە كەم دەگەندە جەتى ساعات ۇيىقتاپ، جۇمىس ورنىنا جاياۋ بارادى. كۇندەلىكتى جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستىڭ وزىنە تيەسىلى التى پورتسيياسىن جەيدى. ونىڭ جۇمىس ۋاقىتى اپتاسىنا 40 ساعاتتان اسپايدى. وز ىسىن جاقسى كورەدى ارى ارىپتەستەرىمەن بىرگە جۇمىس ىستەگەننەن لاززات الادى. اپتاسىنا بىرنەشە ساعات ەرىكتى رەتىندە تۇرلى شارالارعا قاتىسادى. قىسقاسى، ول كۇندەلىكتى ىسىن وزىن باقىتتى ەتەتىن نارسەلەرگە ارنايدى. ويتكەنى ول كوستا-ريكانىڭ جاسىل، تىنىش ورتالىعىندا وزىمەن بىر پىكىردەگى ادامدارمەن بىرگە تۇرادى.

كەلەسى ۇمىتكەر – سيدزە كلەممەنسەن. ول وزىنىڭ سۇيىكتى جارى جانە ۇش كىشكەنتاي بالاسىمەن بىرگە تار جاتاقحانادا تۇرادى. مۇندا ولارمەن بىرگە باسقا دا ادامدار بار. وتاعاسى سيدزە وزىنىڭ الەۋمەتتانۋشى ماماندىعى بويىنشا قىزمەت ەتەدى. جۇمىسى جەڭىل دەپ ايتا المايسىڭ. از جالاقىسىنان كوپ سالىق تولەگەنىمەن، دەنساۋلىق پەن بىلىم بەرۋ قىزمەتىن تەگىن پايدالانادى. ول دا، بالا-شاعاسى دا كۇندەلىكتى ۆەلوسيپەدپەن جۇرەدى. سيدزە كلەممەنسەن تۇراتىن دانييانىڭ ولبورگ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى «ۇكىمەت بىزدى قانداي قيىندىقتان دا قورعاي الادى» دەگەن سەنىممەن ومىر سۇرەدى ەكەن.

سينگاپۋر
«سۋپەراعاشتار» دەپ اتالاتىن كۇن نۇرى شامدارى 200-دەن استام وسىمدىك تۇرىن بەينەلەيدى. بۇل نىساندار شىعاناق باعىنىڭ شىنارلارى ەسەپتەلەدى. اۋماعى بىرگە كۇتىمى ەرەكشە، رەكۋلتيۆاتسييالانعان جەر تەلىمىندە سالىنعان باق سينگاپۋردىڭ جاھاندىق قالا بولۋعا دەگەن ۇمتىلىسىنىڭ ايقىن كورىنىسى.

كەزەكتەگى كەلەسى ادام – دۋگلاس فۋ. تابىستى كاسىپكەر مىنگەن BMW كولىگىنىڭ باعاسى – 750 مىڭ، ال تۇرىپ جاتقان ۇيىنىڭ قۇنى 10 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا. ۇيلەنگەن، مەكتەپ جاسىنداعى تورت بالانىڭ اكەسى. بالالارى – وقۋدا وزات. دۋگلاس فۋ جوعارعى وقۋ ورنىندا وقي جۇرىپ-اق وز كومپانيياسىن اشقان. ىسى ىلگەرى قاراي قارىشتاپ باسقان تۇستا، ياعني قازىرگى تاڭدا كومپانيياسى 59 ملن اقش دوللارىنا باعالاناتىن كوپۇلتتى كاسىپورىنعا اينالىپ شىعا كەلدى. قىزمەتكەرلەرى، سەرىكتەستەرى مەن قالىڭ ەلدىڭ الدىندا زور بەدەلگە يە. ول جەتىستىككە جەتۋ ۇشىن سوزسىز كوپ تەر توكتى، الايدا سينگاپۋردان وزگە جەردە وسىنداي باقىتقا يە بولا الماسىن انىق بىلەدى جانە باسىنداعى باقىتىن باعالاي الادى.

سۋنيگو، كلەممەنسەن جانە فۋ ۇشتىگى بىزگە باقىتتىڭ ۇش مىسالىن كورسەتەدى. ۇشەۋىنىڭ ومىرى وزىندىك ەرەكشەلىگى بار تۇرلى-تۇستى ۇش جولاق ىسپەتتى. بۇل جولاقتاردى بىز لاززات الۋ، ماقسات قويۋ جانە ماقتان ەتۋ سەزىمدەرىنىڭ جيىنتىعىنا بالاساق دال كەلەتىندەي. ال ولار تۇرعان مەملەكەتتەردى باقىت گۇلىنە سۋ قۇيعان باعبانعا تەڭەۋگە بولادى. بىز بۇل ەلدەردى شارلاي جۇرىپ، ماقالامىزدا ونداعى ادامداردىڭ باسقالارعا قاراعاندا نەلىكتەن باقىتتىراق ەكەندىگىنىڭ سىرىن بارىنشا اشىپ كورسەتكىمىز كەلدى.

باسقا كوستا-ريكالىقتار سيياقتى سۋنيگا دا وز ومىرىنەن بارىنشا لاززات الادى. عالىمدار باقىتتىڭ مۇنداي تۇرىن كۋرسيۆ دەپ اتايدى. زەرتتەۋ بارىسىندا ادامداردان سوڭعى 24 ساعات ىشىندە قانشالىقتى جيى كۇلىمدەگەنى، كۇلگەنى نەمەسە قۋانعانىن سۇراۋ ارقىلى باقىتتىڭ «ولشەمى» انىقتالدى. اتالمىش ەلدىڭ ازاماتتارى، باسقا جەرلەرگە قاراعاندا، شاتتىق سەزىمىن جيىرەك سەزىنەتىندەرىن ايتادى.

Gallup كومپانيياسى كلەممەنسەننىڭ ەلىندە ساۋالناما جۇرگىزىپ، «كەشە قىزىقتى نە ۇيرەندىڭىز» بولماسا، «سۇيىكتى ىسىڭىزبەن اينالىستىڭىز با» دەگەن ساۋالناما ارقىلى باقىتتىڭ ولشەمىن شىعارىپتى. سوڭعى قىرىق جىلدا ەۋروپا بويىنشا باقىت رەيتينگىن باستاپ تۇرعان دانييادا ادامعا ومىرىن قىزىقتى سۇرە الاتىن جاعدايدىڭ بارى جاسالعان.

الەۋمەتتانۋشىلار سينگاپۋرلىق فۋدىڭ وتانداستارىنان وز ومىرلەرىن 0-10 شكالاسى بويىنشا باعالاۋىن وتىنەدى. ناتيجەسىندە، سينگاپۋر ازييادا سەنىمدى تۇردە بىرىنشى ورىنعا شىقتى.

جىل سايىنعى «الەمدىك باقىتتىلىق كورسەتكىشى» (World Happiness Report) جارييالايتىن باياندامادا زەرتتەۋشىلەر ادام شاتتىعىنىڭ تورتتەن ۇشى التى فاكتوردان تۇراتىنىن انىقتاعان: مىقتى ەكونوميكالىق دامۋ، ومىر سۇرۋ ۇزاقتىعى، ساپالى الەۋمەتتىك قارىم-قاتىناس، جومارتتىق، سەنىمدىلىك جانە وزىڭىز قۇقىلى جەكە باسىڭىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى. وسى فاكتورلار قالىپتاسقان مادەني قۇندىلىقتار مەن مەملەكەتتىك ساياساتقا، اسىرەسە، ەل ۇكىمەتىنىڭ جۇمىسىنا تىكەلەي بايلانىستى. باسقاشا ايتقاندا، ەڭ باقىتتى مەملەكەتتەر وز ازاماتتارىنىڭ باقىتىن باۋىرىنا باسىپ قورعايتىنىنا كوز جەتكىزەمىز.

زۋنيگا، كلەممەنسەن جانە فۋ وز ماقساتتارىنا ادال، سوندىقتان قولدا بارىن بەرىك ۇستاپ، ۋىسىنان شىعارماۋعا تىرىسادى. كۇندەلىكتى قۋانىش-شاتتىعىنان دا باس تارتپايدى. سوندىقتان ولار وز ىستەرى مەن جەتكەن جەتىستىكتەرىنە ماقتانىشپەن قارايدى. ولارعا كوپ جاعدايدا مەملەكەتى، ۇلتى جانە تۋما-تۋىستارى اسەر ەتىپ، كوزگە كورىنبەس قۋات بەرىپ تۇرادى. وسى فاكتورلار ولاردىڭ بويىنا ۇزاق مەرزىمدىك بيىك ماقساتتارعا ۇمتىلدىراتىن مىنەز-قۇلىق قالىپتاستىرعان.

دەن بيۋتتنەر – New York Times گازەتىنىڭ ۇزدىك قالامگەرى، سوڭعى 15 جىل بويى باقىت فاكتورىن زەرتتەپ كەلەدى. ونىڭ «باقىتتىڭ كوك ايماقتارى» دەپ اتالاتىن 4 كىتابى «National Geographic» قولداۋىمەن جارىققا شىقتى. باقىت سىرىن اشۋ ۇشىن جەكە رەاكتيۆتى ۇشاقپەن بۋتان، دانييا، گرەكييا جانە جاپونيياعا بيۋتتنەرمەن بىرگە ساپارعا شىعىڭىز. natgeoexpeditions.com/bluezones سىلتەمەسىنەن قاراڭىز.

باقىتتى ادامداردىڭ ماقساتى ايقىن كەلەدى. سوندىقتان ولار وز باقىتىن ساقتاۋدا ەش نارسەدەن تايماق ەمەس.

كوستا-ريكا كۇندە شاتتىق، كۇندە توي

مارييا دەل-كارمەن يورسرەچا پاتەرسون دۇرسىلدەگەن مۋزىكا اۋەنىنە بيلەپ تۇر. كوستا-ريكالىقتار ۇشىن توي-دۋمان – تابيعي نارسە، سونداي-اق ولار وتباسىمەن جانە دوستارىمەن ۋاقىتتى كوڭىلدى وتكىزگەندى ۇناتادى.

كوستا-ريكانىڭ استاناسى – سان-حوسەنىڭ شىعىسىنداعى كارتاگو قالاسىنىڭ ورتالىق بازارىندا جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس ساتاتىن الەحاندرو سۋنيگاعا قايتا ورالايىق. 57 جاستاعى زور دەنەلى الەحاندرو – ونداعان جىلدان بەرى ساۋدا ورىندارىنداعى تانىمال ادامداردىڭ بىرى. باسقا الپىس شاقتى ساۋداگەردىڭ بىرى اۋىرىپ قالسا نەمەسە وتباسىلىق جاعدايلارعا بايلانىستى قيىندىقتارعا تاپ بولسا، ولار ۇشىن كومەككە قاراجات جينايتىن دا وسى – سۋنيگا. ول قالانىڭ سۇيىكتى، بىراق كوبىنە جولى بولمايتىن C.S. Cartaginés فۋتبول كومانداسىنا جانكۇيەر بولۋى ۇشىن اپتا سوڭىنداعى ماتچتان قالمايدى. سۋنيگا – مىنەزدى جان ارى ناعىز كوشباسشى.

بىرنەشە جىل بۇرىن تۇن ۋاعىندا وعان الدەبىر دوسى قوڭىراۋ شالىپ، قۋانىشى قوينىنا سىيماي: «سەن لوتەرەيا ۇتىپ الدىڭ!» – دەپتى.

«باقىتتى» بيلەتتى ساتىپ العان سۋنيگا 50 ميلليون كولون (سول ۋاقىتتاعى قۇنى شامامەن $93 000) الۋى كەرەك-تۇعىن. بىراق سۋنيگا دوسىنا سەنبەدى، سەبەبى ول سۋايتتىقپەن اتى شىققان بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە اۆوكادولارىن تولىق ساتا الماي، كۇنى ساتسىز وتىپ ەدى. «بۇل بىر ورىنسىز ازىل شىعار دەدىم، – دەپ ەسكە الادى ول، – قالتامدا سوڭعى سەگىز دوللار قالعان ەدى». تىڭداماستان تۇتقانى قويا سالدى. كەلەسى كۇنى جۇمىسقا كەلگەنىندە ارىپتەستەرى ونى قول شاپالاقتاپ قارسى الىپتى. ونىڭ ۇتىسى تۋرالى جاڭالىق ەل ىشىنە لەزدە تاراپ كەتكەن ەدى.

گيددي سۋنيگا ازىق-تۇلىك سورەلەرىنىڭ جانىنان ادىمداي وتىپ بارىپ ەل-جۇرتپەن امانداسادى. سۋنيگانىڭ ومىرى وڭاي بولمادى: قالانىڭ سۇرەڭسىز اۋدانىنان شىعىپ، نان تابۋ ۇشىن 12 جاسىندا مەكتەپتى تاستادى، ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەن كەزدەرى دە بولدى. 20 جاسىندا سۇيىكتىسى ونى تاستاپ كەتتى.

كەنەتتەن باسىنا «باق قونعاندا»، دوستارى «ەندى بىزدى تانىماي كەتەتىن شىعارسىڭ» دەپتى. بىراق ۇتىسقا يە بولعاننان سوڭ ارادا اپتا وتپەي جاتىپ، سۋنيگا بايلىعىن جۇرتقا تاراتىپ جىبەردى. ميلليون كولون – بيلەت ساتقان دوسىنا، ميلليون كولون – قيىن كەزدەرى كومەك قولىن سوزعان بازارداعى ورىن يەسىنە، تاعى بىر ميلليونىن – بازارداعى وزى تانيتىن قايىرشىعا. قالعان اقشانى اناسى مەن جەتى بالاسىن وسىرىپ وتىرعان تورت ايەلىنە بولىپ بەردى. بىر جىلدان كەيىن ول قايتادان تاز قالپىنا تۇستى.

سوندا دا ول: «مەن بۇدان ارتىق باقىتتى بولا الماس ەدىم»، – دەۋىنەن تايمادى.

كارتاگو قالاسىنان بىر ساعاتتىق جەردەگى لا تسەنترال اۋىلدىق مەكتەبىندە نەبارى ۇش وقۋشى وقيدى. مىنا سۋرەتتە ولار مۇعالىمىمەن بىرگە تۇسكى اس ىشۋدە. باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپتە بىلىم الۋ تەگىن جانە ەلدىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى – 97.8 پايىز.

سۋنيگا مىنەزىن تانۋ ۇشىن كوستا-ريكا تۋرالى تەرەڭىرەك بىلۋ قاجەت. ول جەردە گەوگرافييالىق جانە الەۋمەتتىك ساياسات الحيميياسى تۋدىرعان كۇندەلىكتى ومىردەن لاززات الۋعا دەگەن باقىت جولاعى بار. وسى كومبيناتسييا باسقا جەرلەرمەن سالىستىرعاندا باقىت كورسەتكىشىن كوبىرەك قامتاماسىز ەتەدى.

سۋنيگانىڭ جاعدايىن الىپ قارايىق. ول تۇراتىن مەملەكەت وتكەن عاسىردىڭ باسىم بولىگىندە وز ازاماتتارىنا شىنداپ قولداۋ كورسەتتى. ورتالىق امەريكا قۇرلىعىنىڭ باسقا ەلدەرىندە ارتۇرلى جولمەن بيلىككە كەلگەن پرەزيدەنتتەر تاۋەلسىزدىك العاننان كە­يىن تەك وز مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتىپ جاتقاندا، كوستا-ريكا دامۋدىڭ باسقا جولىن تاڭدادى. شىڭدى-شىڭىراۋلى تاۋ جوتالارى، جەرگىلىكتى ارزان جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى – مۇنداي جاعدايلار ۇلكەن پلانتاتسييالاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن. شاعىن كاسىپكەرلەر مەن ورتالىق جازىقتىقتىڭ ەركىن ويلى فەرمەرلەرى حالىقارالىق كوفە نارىعىنا جول تاپقاننان كەيىن مول تابىسقا كەنەلە باستادى. كوستا-ريكالىقتار مۇعالىمدى پرەزيدەنت ەتىپ سايلادى. ويتكەنى ولار سونى قالادى. بيلىكتەن حالىقتىڭ ال-اۋقاتىن كوتەرەتىن ساياسات جۇرگىزۋىن تالاپ ەتتى.

1869 جىلدان باستاپ كوستا-ريكا زاڭى بويىنشا باستاۋىش مەكتەپ بارلىق بالا، اسىرەسە قىزدار ۇشىن مىندەتتى بولدى. 1930 جىلعا قاراي ەلدەگى ساۋاتتىلىق لاتىن امەريكاسى بويىنشا ەڭ جوعارى دەڭگەيگە جەتتى. سونىمەن بىرگە اۋىلدىق جەرلەرگە تازا سۋ جەتكىزىلىپ، بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا ينۆەستيتسييا سالىندى. 1940 جىلدار اسكەر تاراتىلعان كەز بولدى. 1961 جىلعا قاراي جالپىحالىقتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جونىندە زاڭ قابىلدانىپ، كوپتەگەن اۋىلدا تەگىن العاشقى مەديتسينالىق كومەك امبۋلاتورييالارى پايدا بولدى.

سول مىندەتتەمە الى دە جالعاسۋدا. وتكەندە – سۋىق قىس تاڭىندا جاپىراقتى ورتالىق جازىقتىقتاعى پارايزو قالاسىندا مەديتسينالىق قىز­مەتكەر يلەنا الۆارەس چاۆەسپەن بىرگە پاتسيەنتتەرىن ارالادىم. ول EBAIS (Equipos Básicos de Atención Integral en Salud) مەملەكەتتىك جۇيەسىندە قىزمەت ەتەدى. بۇل جۇيە 1990 جىلداردىڭ ورتاسىندا اربىر كوستا-ريكالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ۇشىن قۇرىلعان.

يلەنا الۆارەس چاۆەس كوستا-ريكادا مەديتسينالىق قىزمەتكەر بولىپ ىستەيدى. ول 68 جاستاعى جالعىز باستى جەسىر ايەل مادجەلا وروزكونىڭ نەگىزگى فيزيولوگييالىق كورسەتكىشتەرىن تەكسەرۋدە. پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋلەر ومىر ۇزاقتىعىن ارتتىرادى.

شامامەن 3500 ادامعا قىزمەت كورسەتۋ ۇشىن دارىگەر، مەدبيكە، قۇجات جۇرگىزۋشى جانە بىرنەشە مەديتسينالىق قىزمەتكەردەن قۇرالعان شاعىن توپتار جاساقتالادى. الۆارەس چاۆەستىڭ تاپسىرماسى – كۇنىنە ون شاقتى ۇيگە كىرىپ شىعۋ. ار ۇيدە ول ناۋقاستىڭ كارتاسىنداعى جازبالاردى جاڭارتۋعا، قان قىسىمىن ولشەۋگە، ۆاكتسينا ەگۋگە، كەڭەس بەرۋگە جانە تۇرىپ قالعان سۋدى تەكسەرۋگە (مۇنداي سۋدا زيكا ۆيرۋستىق ماسالارى جۇمىرتقا سالادى) جارتى ساعات جۇمسايدى.

89 جاستاعى اۋرورا برەنەستىڭ ۇيىندە الۆارەس دارى-دارمەك قورىن تەكسەرىپ، قان قىسىمىن ولشەدى. «مەن كوپ جاعدايدا پاتسيەنتتەرىمنىڭ قانت ديابەتىنە نەمەسە جۇرەك تالماسىنا شالدىقپاۋىن قاداعالايمىن، – دەيدى ول، – ولاردىڭ كوبى جالعىز تۇرادى، وزدەرىنە كومەك كورسەتىلگەنىنە دان ريزا».

1970 جىلدان بەرى كوستا-ريكادا ورتاشا ومىر ۇزاقتىعى 66 جاستان 80 جاسقا دەيىن ارتتى جانە سابي ولىمى جەتى ەسە ازايدى. EBAIS باعدارلاماسىن ەنگىزگەن كوستا-ريكانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى حوسە مارييا فيگەرەس «مۇندا جىلدار بويى پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا جۇيەسىنە ەكپىن جاسالدى، ويتكەنى، اشىعىن ايتقاندا، جاقسى دەنساۋلىق ساقتاۋ ساياساتىنىڭ ماقساتى – ادامداردىڭ اۋىرماۋىن قامتاماسىز ەتۋ»، – دەيدى ول.

«قىسقاشا ايتقاندا، كوستا-ريكانىڭ الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسى كوپ ادامنىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرادى، – دەيدى ەكونوميست جانە مەحيكوداعى لاتىن امەريكاسىنىڭ الەۋمەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتىندە باقىت ساراپشىسى بولىپ ىستەيتىن ماريانو روحاس، – بۇل ولارعا قاۋىپسىز، سالىستىرمالى تۇردە ساۋ جانە ومىردىڭ ۇلكەن اۋىرتپاشىلىقتارىنان ادا بولۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ارى ادامداردىڭ كوبىنە الى دە نانىن تابا الاتىنداي جاعداي تۋدىرادى».

دانييا تۇرمىسىن تۇزەپ، ارمانعا ۇمتىلعان ەل

كوپەنگاگەندە وقۋشىلار وزدەرى وسىرگەن كوكونىستى جيناپ جۇر. ولار قورشاعان ورتانى تەرەڭىرەك تۇسىنۋ ۇشىن ارنايى باعدارلاما اياسىندا جينالعان كوكونىستى وزدەرى پىسىرىپ جەيدى. مۇنداي قوعامدىق شارالار دانييالىقتاردىڭ بولمىسىندا بار.

دانييا سيدزە كلەممەنسەن سيياقتى ادامدارعا قولداۋ كورسەتەدى. 35 جاستاعى قىسقا قوڭىر شاشتى، شولاق جەڭدى كويلەك پەن ماروككالىق شاركەي كيگەن، مۇرنىندا بريلليانت اشەكەيى بار كەلىنشەك اسۇيدە شايىن سوراپتاپ وتىر.

«مەملەكەت ماعان بارلىق قاجەت نارسەمدى بەرىپ وتىر، – دەيدى كلەممەنسەن، – بالالارىم باقىتتى، كۇيەۋىم كەرەمەت ادام جانە جۇمىسىمدى جاقسى كورەمىن. باسىما ەشبىر جاماندىق كەلمەيتىنىن بىلەمىن».

كلەممەنسەن مەن ونىڭ وتباسى – ولبورگ قالاسىندا «بوفالەسكاب» دەپ اتالاتىن جاتاقحانا تيپىندەگى ۇيدە تۇراتىن 22 وتباسىنىڭ بىرى. ار وتباسىنىڭ شاعىن لەگو تارىزدەس ۇيى بار، بىراق ۇلكەن اۋلا، كىر جۋۋ بولمەسى، شەبەرحانا، قويما، كولىك تۇراعى جانە اسحانا بارىنە ورتاق. اسحانادا تاماق بارىنە ورتاق دايىندالادى.

سكانديناۆييا ستيلىندەگى تۇرعىن ۇي كەشەنى وزىندىك سان ۇيلەسىمىن ۇسىنادى. بۇل – جالپى، دانييا قوعامىنا تان نارسە، مۇندا سەنىم مەن قاۋىم قۇندىلىقتارىنا ەرەكشە مان بەرىلەدى. «دانييانىڭ الەۋمەتتىك ەۆوليۋتسيياسىنىڭ ىزىن 1864 جىلعى ىى شلەزۆيگ سوعىسىنان كورۋگە بولادى، – دەدى كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى پيتەر گۋندەلاك، – بۇل كەزەڭدە دانييا وز تەرريتوريياسىنىڭ تورتتەن بىرىن پرۋسسيياعا بەرىپ قويدى. وسى جەڭىلىستەن كەيىن بىزدىڭ «الەمنىڭ سۋپەردەرجاۆاسى بولامىز» دەگەن امبيتسييامىزعا بالتا شابىلدى. بيلىك ۇلتتىق ەرەكشە­لىگىمىزدى كۇشەيتىپ، ىشكى دامۋ ساياساتىنا كوشتى».

دانييالىقتار مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە، بىلىم الۋ مەن قارجىلىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە قۇقىعىمىز بار دەگەن سەنىممەن ومىر سۇرەدى. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى تەگىن بىلىممەن بىرگە مەملەكەتتەن شاكىرتاقى دا الادى. سابيلى بولعان اتا-انالارعا ۇكىمەت تولىق جالاقى مولشەرىندە اقى تولەپ، ولار بالا كۇتىمى بويىنشا بىر جىل دەمالىس الا الادى. دانييادا ادامدار تىنىمسىز ەڭبەك ەتەدى، بىراق جۇمىس ۋاقىتى اپتاسىنا 40 ساعاتتان اسپايدى جانە جىلىنا كەمىندە بەس اپتا ەڭبەك دەمالىسى بار. مۇنداي جومارتتىقتىڭ باعاسى سالىقتارمەن تولەنەدى – مۇندا ولاردىڭ مولشەرى الەم بويىنشا ەڭ جوعارىلاردىڭ قاتارىندا. 41 پايىزدان 56 پايىزعا دەيىن جەتەدى، مۇنداي تەڭگەرىمنىڭ «ارقاسىندا» قوقىس تازالاۋشىنىڭ دارىگەردەن جوعارى بولماسا دا، ونىمەن شامالاس جالاقى الاتىنداي مۇمكىندىگى بار.

قوعاممەن ارالاسۋدىڭ دانييالىق قۇشتارلىعىنا قۇشاق جايعان كۋبالىق يمميگرانت جارتىلاي دانييالىق قىزىمەن بيلەپ جۇر. جاقىن ۋاقىتتا ورىن العان داعدارىس دانييالىقتاردىڭ ەنتۋزيازمىن ازايتسا دا، ولار، ادەتتە، يمميگرانتتاردى جىلى قارسى الادى.

«دانييالىق باقىت ۇعىمى ۇكىمەتپەن بايلا­نىسىنا دەيىن سوزىلاتىن جايلىلىق جانە قامقورلىق سەزىمىمەن تىعىز بايلانىستى»، – دەيدى كوپەنگاگەندە تۇراتىن امەريكالىق انتروپولوگ دجوناتان شۆارتس.

مۇنداعى باقىتتىڭ تاعى بىر «ينگرەديەنتى» – وز-وزىن تانىتۋعا ۋاقىت تابا بىلۋ. دانييالىقتاردىڭ 90 پايىزدان استامى الدەبىر كلۋب نەمەسە اسسوتسياتسييا مۇشەسى بولىپ تابىلادى: ولار سالقىن سۋدا جۇزۋدەن باستاپ، قويانداردى قورە­ك­تەندىرۋگە دەيىن تۇرلى ىسپەن اينالىسادى. دانييا قوعامى قىزۋ جۇمىس پەن دەمالىس اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قاتاڭ ۇستاۋعا شاقىرادى. «ادامدارعا قيىنشىلىق كەرەك. بىز اۋىرتپاشىلىقتار ارقىلى وز-وزىمىزگە دەگەن سەنىمىمىزدى قالىپتاستىرامىز. بۇل – باقىت سارايىن قالايتىن كىرپىش»، – دەيدى كاليفورنيياداعى كلارمونت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى ميحاي چيكسەنتميحايي.

سينگاپۋر لي كۋان يۋ جولى تابىسقا جەتكىزدى

اسكەري دايىندىق كۋرسىنىڭ اياقتالۋىن مەرەكەلەۋ ۇشىن سينگاپۋرلىق كۋرسانتتار تۇنى بويى دۇنيەجۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن جۇزبەلى ساحنادا ادىمدايدى. ەرلەر ۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلاتىن اسكەري بورىشتى وتەۋ جاس ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىعىن وياتىپ، وتانىنا دەگەن ماقتانىش سەزىمىن كۇشەيتەدى.

سينگاپۋر باقىتتىڭ وزىندىك جولىن قالىپتاستىرعان. دۋگلاس فۋ – سونىڭ ۇلگىسى.

فۋ سينگاپۋردا جىلدام قىزمەت كورسەتەتىن سۋشي مەيرامحانالارىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەلىسىنە يە، بىراق ول 22 ۇيىمعا ەرىكتى بولۋعا ۋاقىت تابادى. 14 ساعاتتىق جۇمىس كۇنى كەزىندە ول تاپسىرىسپەن تىگىلگەن كوك كوستيۋمىن كيگەن كۇيى جينالىستارعا توراعالىق ەتەدى. ول شيەلەنىستى جاعدايلاردى كۇلە وتىرىپ شەشۋ قابىلەتى مەن ىلۋدە بىرەۋگە تان جۇمىسكەرلىگى ارقاسىندا سينگاپۋر جەتىستىكتەرىنىڭ بارلىق اتريبۋتتارىن بويىنا سىڭىرگەن. فۋ سىزگە باقىتتى ەكەنىن ايتسا دا، ول الى تولىق باقىتقا قول جەتكىزبەگەندەي سەزىلەدى.

48 جاستاعى فۋ 1960 جىلدارى سينگاپۋردىڭ ىرگەتاسىن قالاعان، امان قالۋ ۇشىن تايىنباي ەڭبەك ەتكەن اعا بۋىن مەن 20-دان ەندى اسىپ جاڭا بولاشاققا قادام باسقان جاستار اراسىنداعى بەلورتا­عا جاتادى. جارتى عاسىردان سال استام ۋاقىتتا اۋماعىنىڭ ۇزىندىعى 49 شاقىرىم بولاتىن ەل ۇلكەن بالىقشى اۋىلىنان حالقىنىڭ سانى – 5،8 ميلليون، مىڭداعان زاۋلىم ۇيى بار، 150-دەن استام ساۋدا-ساتتىق كەشەنى، جيناقى، اعاش بۇتاعى تارىزدەس كوشەلەرى بار مەتروپوليسكە اينالدى.

سينگاپۋرلىقتاردىڭ جەتىستىگى مىناعان تىرەلەدى: ەرەجەلەردى اتتاماۋ، جاقسى مەكتەپتە وقۋ، دۇرىس جۇمىسقا ورنالاسۋ، وسىدان كەيىن باقىت قۇسى قولىڭىزدا دەسەڭىز دە بولادى. مەريتوكراتييا­عا تالپىناتىن جۇيەدە تالانت پەن جۇمىس كورسەتكىشى ماراپاتتالادى، تەورييا بويىنشا. سينگاپۋرلىقتار باعالاردىڭ ارتىپ جاتقانى، شامادان تىس جۇمىسقا تولى ومىرلەرى تۋرالى شاعىم ايتقانىمەن، بارلىعى دەرلىك وزدەرىن قاۋىپسىز سەزىنىپ، بىر-بىرىنە ەرەكشە سەنەدى.

وسى الەۋمەتتىك تاجىريبەنىڭ ساۋلەتشىسى بولعان ادام – لي كۋان يۋ. ول 1965 جىلى سينگاپۋردىڭ تاۋەلسىزدىك قوزعالىسىنا كوشباسشىلىق ەتكەن.

ازييانىڭ داستۇرلى قۇندىلىقتارىن تەرەڭ دارىپتەيتىن لي ۇيلەسىمدىلىك، قۇرمەت جانە ايانباس ەڭبەككە نەگىزدەلگەن قوعام قۇرۋدى العا ماقسات ەتىپ قويدى. ەڭبەككە تالپىنعان كەز كەلگەن ادامعا، قانداي تومەن جۇمىس بولسا دا، تىرلىك ەتۋگە جەتكىلىكتى جالاقىعا كەپىلدىك بەرىلدى.

ەل حالقىنىڭ كوپ بولىگىن قىتايلار (74،3%)، مالايلىقتار (13،4%) جانە ۇندىلەر (9،1%) قۇراسا دا، لي ۇكىمەتى ەشبىر ەتنيكالىق توپ ۇستەمدىك ەتپەسى ۇشىن ۇلتارالىق تىل رەتىندە اعىلشىن تىلىن ساقتادى. ول بارلىعىنا دىن بوستاندىعى مەن بىردەي بىلىم الۋ قۇقىعىن بەردى جانە ۇي ساتىپ الۋعا سۋبسيدييا بولدى.

وتباسىنىڭ ۇش مۇشەسى قايتىس بولعان كىسى تۋىستارىنىڭ كۇلى سالىنعان ۋرنا ۇستىندە قۇدايعا سىيىنۋدا. كوپتەگەن سينگاپۋرلىق ۇشىن بايلىق پەن ونى وزگەلەرگە پافوسپەن كورسەتۋ باقىت فورمۋلاسىنىڭ نەگىزگىسى سانالادى.

ناتيجەسىندە، بۇگىن سينگاپۋرلىقتار باقىتتىڭ ۇشىنشى جولاعى – ساراپشىلار «ومىر قاناعاتتانۋشىلىعى» دەپ اتايتىن كۇيدىڭ مىسالى بولىپ تابىلادى. ادام وز قۇندىلىقتارىنا ساي ومىر سۇرىپ، جەتىستىكتەرىن ماقتان تۇتقان كەزدە ومىردەن قاناعاتتانا الادى. باقىتتىڭ وسى تۇرىنە قول جەتكىزۋ ۇشىن جىلدار كەتپەك.

سينگاپۋرلىقتاردىڭ كوبى شوپپينگتى ۇناتادى جانە تيتىمدەي قالا-مەملەكەتتە 150-دەن استام ساۋدا كەشەنى بار. Marina Bay Sands قوناقۇيىندەگى دۇكەندەر – تۋريستەردىڭ قىزىعىپ كەلەتىن ورىندارىنىڭ بىرى. مۇندا ليۋكس-دۇكەندەر، ەليتالى مەيرامحانالار مەن كانال بويىمەن جۇزۋگە ارنالعان سامپاندار بار. سينگاپۋردا كاسىپكەرلىك پەن بيزنەسكە قولداۋ ەرەكشە. سوندىقتان مۇندا ميلليونەرلەر كوپ.

قازاقستان – باعىتىن تاپقان باقىتتى ەل

حالقى 2 ميلليوننان اساتىن الماتىدا كەزدەسۋ ۋاقىتىن كەسىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس. كوشەدەگى ەرەكشە كەپتەلىس ايجان جاناتقىزىمەن كەزدەسەتىن ۋاقىتىمنان جارتى ساعاتقا كەشىگىپ بارۋىما سەبەپ بولدى. بىر كەزدەرى 800 مىڭ تۇرعىنعا ارناپ سالىنعان قالا كوشەلەرىنىڭ تارلىعى بۇگىندەرى انىق بايقالادى. 5 جىل بۇرىن عانا ىسكە قوسىلعان جەراستى مەتروسى قالاداعى كولىك قاتىناسىن الى دە بولسا تولىق جەڭىلدەتە العان جوق. سوندىقتان كولىك ىشىندە ساعاتتاپ تۇرىپ قالۋدى الماتىلىقتار قالىپتى جاعداي دەپ قابىلدايتىن بولعان. كۇزدىڭ جايما شۋاق كۇنىندە اباي مەن سايىن كوشەسى قيىلىسىنداعى كوپقاباتتى ۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرگەنىمدە ايجان اپاي ۇزىن ورىندىقتا تەرەڭ تىنىستاپ وتىر ەكەن. كەشىككەنىم ۇشىن كەشىرىم سۇراپ، كەيىپكەرىمنىڭ قاسىنا جايعاسىپ وتىردىم. قىزۋ اڭگىمەمىز باستالىپ كەتتى.

كسرو كۇيرەگەن تۇستا كەي ساراپشىلار قىزىل يمپەرييانىڭ قۇرامىندا بولعان 15 مەملەكەتتىڭ ىشىندە «سوعىس ورتى ەڭ الدىمەن قازاقستاندا تۇتانادى» دەپ بولجاعان بولاتىن. ساياساتكەرلەردىڭ ولاي ويلاۋىنا سەبەپ تە جوق ەمەس ەدى. جەر كولەمى الەمدە توعىزىنشى ورىن الاتىن كوپۇلتتى ەل بولعاندىقتان الەۋمەتتىك قاقتىعىستاردىڭ بۇرق ەتە قالۋ مۇمكىندىگى جوعارى-تۇعىن. 1989 جىلعى جالپىۇلتتىق ساناقتا رەسپۋبليكاداعى 16 ميلليون حالىقتىڭ تەك 43 پايىزى عانا قازاقتار ەكەنى بەلگىلى بولدى. سول 43 پايىز جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى وز انا تىلىندە سويلەي المايتىن. ال بۇگىندە جاعداي تۇبىرىمەن وزگەردى. دال قازىر قازاقستانداعى 18 ميلليون حالىقتىڭ 72 پايىزدان استامى مەملەكەت قۇراۋشى – قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. جەرگىلىكتى ۇلت سانىنىڭ وسىمىنە شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ دا ۇلەسى زور. ولار ەل حالقىنىڭ 10 پايىزىنا جۋىقتاپ قالدى. سولاردىڭ بىرى – وسى ايجان اپامىز. «بىز ول كەزدە موڭعولييا استاناسى ۇلانباتىردا تۇراتىنبىز. قازاقستان وز تاۋەلسىزدىگىن جارييا­لاعان كۇنى اكەم: «جينالىڭدار. قازاقستانعا كوشەمىز!» – دەپ كەسىپ ايتتى، – دەپ ەسكە الادى ايجان جاناتقىزى. – قازىر ويلاپ قاراسام، «تاۋەلسىزدىك» دەگەن بىر اۋىز قاسيەتتى سوز ۇشىن اكەم بار جيعان مال-مۇلكى مەن اتاق-ابىرويىن بىر-اق كۇندە تاستاپ كەتىپتى عوي».

قازىر ەلدەگى 18 ميلليون حالىقتىڭ 72 پايىزدان استامى مەملەكەت قۇراۋشى – قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. 1989 جىلى بۇل كورسەتكىش 43 پايىزداي عانا ەدى. فوتو: سارسەنبەك قىزايبەكۇلى

ايجان اپاي بۇكىل اۋلەتىمەن الماتىعا العاش كوشىپ كەلگەن جىلدارى بىر بولكە نان ساتىپ الۋ ۇشىن تاڭعى تورتتەن كەزەكتە تۇرۋعا تۋرا كەلگەنىن، بالا-شاعاسىمەن بىرگە ىشەر اس تاپپاي اشىققان كۇندەرى، تىپتى جاتاتىن جەر تاپپاي دا قالعان كەزدەرى بولعانىن ايتادى. «جاتاقحانادا تۇرىپ جاتقانىمىزدا ەكىنشى ۇلىم بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولىپ كەتتى. بىلگەن ادامعا سول بىر توقىراۋ جىلدارىنان امان-ەسەن شىعۋدىڭ وزى ۇلكەن جەڭىس ەدى، – دەيدى سۇحباتتاسىم. – 2005 جىلى كۇيەۋىم جۇرەك تالماسىنان مارقۇم بولىپ، تاۋقىمەت جۇگى، تىپتى اۋىرلاي تۇستى. بىراق بىز قالعان بالا-شاعامىزبەن ول قيىنشىلىقتارعا قاسقايىپ قارسى تۇرىپ، اتامەكەنىمىزگە بوسقا كوشىپ كەلمەگەنىمىزدى دالەلدەي الدىق».

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا ومىر سۇرۋ جاسى 67-دەن 72-گە دەيىن ۇزارىپ، بالا تۋۋ كورسەتكىشى – 60 پايىزعا، بالالارعا تولەنەتىن جاردەماقى 7 ەسەگە وستى. الەمدەگى 130 ەلمەن ديپلوماتييالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلدى. سونداي-اق قازاقستان – يادرولىق قارۋدان وز ەركىمەن باس تارتقان جەر بەتىندەگى ساناۋلى ەلدەردىڭ بىرى. جاڭا استانا سالىندى، دارىندى جاستاردى شەتەلدەردەگى وزىق وقۋ ورىندارىندا وقىتۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداندى. تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى رەتىندە كورشىلەس ەلدەرمەن شەكاراسىن ناقتىلاپ العاندىعىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. 25 جىلداعى قازاقستانعا كەلگەن ينۆەستيتسييا كولەمى 250 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. بۇل ورتالىق ازيياعا تارتىلعان بارلىق ينۆەستيتسييا­نىڭ 80%-ىنا تەڭ. 1995 جىلدان بەرى قازاقستاندىقتاردىڭ جىلدىق تابىسى 40 ەسە وسسە، تۇرعىنداردىڭ جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ونىمى 7 مىڭ دوللارعا جۋىقتادى.

«قازاقتا بالانىڭ سانىن ايتپايدى، بىراق قۇداي بەرگەن 4-5 نەمەرەم بار. بارى دە سپورت، ونەر، عىلىمعا اۋەس، – دەدى اپاي قۋانىشتى جۇزى بال-بۇل جانىپ. – نەسىنە جاسىرايىن الدى قىرىققا كەلگەن بالالارىمنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-بىرەۋى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرە المادى. تانىسىڭ بولماسا قالاعان جۇمىسىڭا ورنالاسۋ قيىن. بىراق ولار وزدەرى تالپىنىپ جۇرىپ بىرنەشە تىلدى مەڭگەرىپ الدى دا، قازىر شەتەلدىك كومپانييالاردا جۇمىس ىستەپ جۇر»، – دەيدى ايجان اپاي.

توعىزبۇلاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كۇزگى جيىن-تەرىن ناۋقانىندا. «باقىت دەگەن مەن ۇشىن – ەلدىڭ تىنىشتىعى مەن بالا-شاعامنىڭ اماندىعى»، – دەيدى اۋىل تۇرعىنى تىلەۋحان الىپبايۇلى. فوتو: ەربولات شادراحوۆ

قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا اسا باي بولا تۇرا، حالقىنىڭ جاعدايى جوعارى دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. قر ستاتيستيكا اگەنتتىگى بيىلعى جىلعى ورتاشا جالاقى مولشەرى 142 مىڭ تەڭگە دەپ بەكىتكەنىمەن (شامامەن 400 دوللارداي) سوڭعى جىلدارداعى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بىرنەشە رەت قۇنسىزدانۋى حالىق تۇرمىسىنا ەداۋىر كەرى اسەرىن تيگىزدى. كوپتەگەن ازاماتتار ەل ىشىن جايلاعان قىمباتشىلىققا نارازىلىعىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە اشىق ايتادى. ماسەلەن، بىر عانا استانا-اقتاۋ باعىتى بويىنشا ۇشاق بيلەتىنىڭ بارىپ-قايتۋ قۇنى بىر جالاقىنىڭ مولشەرىندەي. كەيدە ىشكى باعىتتار شەتەلدىك رەيس­تەرگە قاراعاندا قىمباتىراق بولىپ شىعادى. اۋىلدى جەرلەر مەن شاعىن قالالار بويىنشا دا تولىق شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر جەتەرلىك. 2010 جىلى بەيكۇنا ادامداردىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان قىزىلاعاش سۋقويماسىنىڭ جارىلۋى، 2011 جىلعى جاڭاوزەن قالاسىنداعى قايعىلى وقيعالار مەن شەنەۋنىكتەر اراسىنداعى جەمقورلىق فاكتىلەرى دە حالىقتىڭ زەردەسىنەن شىعار ەمەس.

«قالاي بولعاندا دا مەن وزىمدى قازاقستاننىڭ ناعىز جاناشىرى، پاتريوتى سانايمىن. وتانىم تۇرعاندا مەنىڭ باقىتتى بولماۋىم مۇمكىن ەمەس»، – دەدى ايجان اپاي مەنىمەن قوشتاسىپ جاتىپ. ول كىسىنىڭ سوزىنىڭ جانى بار بولاتىن. سەبەبى قازاقتار وز تاۋەلسىزدىگىن جوعالقان سوڭ اراعا ەكى عاسىر سالىپ بارىپ قايتارىپ الدى. وتان، تاۋەلسىزدىك، ازاتتىق، دەموكراتييا ۇعىمىن قازاق حالقى تەرەڭ تۇسىنەدى. سوندىقتان ول قانشا قينالسا دا، بۇگىنگى كۇنىنە شۇكىرشىلىك ەتىپ، بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋعا وزىن كوندىرىپ ۇيرەنگەن.

       

1 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ