.

اسپاندى بيلەگەن الىپتار

بويىنىڭ ۇزىندىعى كەرىكتەي Quetzalcoatlus northropi – بۇرىن-سوڭدى بولعان ۇشاتىن تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىسى. كۋۆەيت مادەنيەت ورتالىعىنا ارنالعان تابيعي كولەمدەگى بۇل ۇلگى ميننەسوتادا قۇراستىرىلىپ جاتىر.

پتەروزاۆرلار – ۇشاتىن جانۋارلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ىرىسى، ەڭ قاھارلىسى، ەڭ عاجابى. بۇل پىكىرمەن كەلىسپەيتىندەر دە بار.

ريچارد رەي كوننيفف، فوتو: روبەرت كلارك

جۇرتتىڭ كوبى «پتەروزاۆر» دەسەڭىز تۇسىنبەي قارايدى، سوسىن «پتەروداكتيل سيياقتى» دەۋگە تۋرا كەلەدى.

بۇل – XVىىى عاسىردا تابىلعان بىرىنشى پتەروزاۆرلاردىڭ جالپى اتاۋى. عالىمدار قازىردىڭ وزىندە پتەروزاۆرلاردىڭ 200-دەن استام تۇرىنىڭ بولعاندىعىن انىقتاپ وتىر. بىراق حالىقتا پتەروزاۆرلار تۋرالى «مەزوزوي اسپانىن 162 ملن جىل بيلەپ-توستەگەن قاناتتى اجداھا» دەگەن تۇسىنىك بار. بىز اردايىم ولاردى ۇشكىر باستى، جارعاق قاناتتى، قانقۇيلى ارەكەتتەرىمەن ايگىلى اۋە رەپتيلويدى رەتىندە تانيمىز.

بىراق قاڭقا سۇيەكتەرىنىڭ كوپتەپ تابىلۋى پتەروزاۆرلاردىڭ تاڭعالارلىق بەينەسىن، دەنە تۇرقى مەن مىنەز-قۇلقىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەي پالەونتولوگتار «پتەروزاۆرلار قازىرگى قۇستارداي مەكەنىن مەنشىكتەپ تىرشىلىك ەتكەن» دەگەن ويعا كەلدى. ۇشاتىن جانۋاردىڭ ىشىندەگى بۇرىن-سوڭدى تابىلعان ەڭ ىرىسى – بويىنىڭ ۇزىندىعى كەرىكتەي، قانات قۇلاشى – 10،5 مەتر جانە دينوزاۆرلاردىڭ بالاسىن ىلىپ الىپ كەتەتىن كەتتسالكواتل نورتروپي تارىزدى قۇبىجىقتار ەدى. ولاردىڭ اراسىندا دەنە تۇرقى تورعايداي عانا كىشكەنەلەرى دە بولعان ەكەن. كەيبىرى قالىڭ ورمانداردا ۇشىپ جۇرىپ، جاندىكتەرمەن قورەكتەنسە كەرەك. الباتروستاي بىرنەشە كۇن بويى قاناتى تالماي مۇحيتتاردان ۇشىپ وتەتىن ىرىلەرى دە، تۇزدى قايراڭداردا تۇرىپ، قورەگىن سۇزىپ جەيتىن قىزعىلت قوقيقازدايى دا بار ەدى.

قىتايدان تابىلعان مىنا Jeholopterus-تىڭ تاسقا اينالعان قاڭقاسىنان ونىڭ تەرى تالشىعى اسا بايقالمايدى. تەك بىرلى-ەكىلى مامىق – ولاردىڭ جىلىقاندى بولۋى مۇمكىن ەكەنىنە مەڭزەيدى.
ومىرتقالىلار پالەونتولوگيياسى جانە پالەوانتروپولوگيياسى ينستيتۋتى، بەيجىڭ.

ەڭ قىزىقتى جادىگەر – پتەروزاۆرلاردىڭ تاسقا اينالعان جۇمىرتقاسى. الگى جۇمىرت­قالاردى سكانەرلەۋ ارقىلى عالىمدار قۇندى دۇنيەگە تاپ بولادى. جۇمىرتقا ىشىندەگى ەمبريون بۇل تۇردىڭ قالاي داميتىنىن تۇسىنۋگە كومەكتەستى. تىپتى بىر جۇمىرتقا قىتايلىق پتەروزاۆر Darwinopterus-تىڭ دەنەسىنەن تابىلدى. وسىلايشا، «ت حانىم» (ۇرعاشى پتەروزاۆر) – جىنىسى دال انىقتالعان العاشقى پتەروزاۆر بولدى. ونىڭ باسىنداعى ايدارى «تارتىمدىلىق ۇشىن قىزمەت ەتۋى مۇمكىن» دەگەن جورامال العاش دالەلدەندى. بۇل جاڭالىقتار پتەروزاۆرلارعا جاڭا عىلىمي ومىر بەردى. پتەروزاۆر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ كوبىرەك بىلۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ارتا تۇستى.

بيگ-بەند ۇلتتىق پاركىنەن تەحاسقا اتتانعان بريتاندىق پتەروزاۆر زەرتتەۋشى دەيۆ مارتيلل قىسقا بارلاۋ جاساۋ تىزىمىن ۇسىندى: بىرىنشىدەن، سىلدىرماقتى جىلان تاۋىپ، ونى تاماشالاۋ. ەكىنشىدەن، وتىر­عان كەتتسالكواتل باسىنىڭ قاڭقا سۇيەگىن تابۋ. ارينە، بىرىنشى جۇمىستى ورىنداۋ وڭايىراق. بىراق ول نيزار يبراحيم دەگەن پالەونتولوگ ارىپتەسى ەكەۋى بىردەن ەكىنشى كەزەكتەگى جۇمىسقا كىرىستى.

پتەروزاۆر زەرتتەۋشىلەردىڭ بىرىنشى قاعيداسى – وپتيميست بولۋ. ولاردىڭ قاڭقا سۇيەگى وتە سيرەك ساقتالعان. قاعازداي جۇقارىپ الدەقاشان توزاڭعا اينالىپ كەتكەن. كەتتسالكواتلگە تان مالىمەت تاپشى. زەرتتەۋشىلەر مارتيلل مەن يبراحيم جارىقشاقتى تاۋ بەتكەيى اراسىنان سۇيەك ىزدەپ ۇش كۇن جۇردى. اتى قىزىقتىراتىن پتەروداكتيل جوتاسىنان ارى-بەرى وتىپ، كەتتسالكواتلدى تاپقان عالىمنىڭ «تۋرا وسى جەردە» دەپ قالدىرعان كارتالارىن قايتا-قايتا قارادى. گەولوگييالىق قاباتتاردىڭ قۇپيياسىن اشىپ، ۇمىت بولعان الەمدى كوز الدارىنا ەلەستەتتى.

بىراق ولار ەشتەڭە كەزدەستىرمەدى، پتەروزاۆردىڭ تيتتەي دە بەلگىسىن كورگەن جوق. ابىروي بولعاندا Alamosaurus دينوزاۆرىنىڭ جامباسى تابىلىپ، سول كوڭىل جۇباتتى. بىراق دينوزاۆر – پتەروزاۆر ەمەس. پتەروزاۆرلاردىڭ پىشىنى، كولەمى، مىنەزى الۋان تۇرلى. وتە سيرەك كەزدەسەتىن سۇيەك قاڭقالارىن تابۋعا ابدەن قۇمارتقان ەكى پالەونتولوگ پاركتەن شىعىپ بارا جاتىپ كەتتسالكواتلدى ىزدەگەن جولدارىن كارتاعا تۇسىردى.

برازيليياداعى Caiuajara dobruskii-دىڭ سۇيەگى وز زەرتتەۋىن كۇتۋدە. فراگمەنتتەردىڭ كوپ تابىلۋى عالىمداردىڭ پتەروزاۆرلار تۋرالى كوزقاراسىن وزگەرتتى.

پتەروزاۆرلار تۋرالى، تىپتى ولاردىڭ تۇرى مەن مىنەز-قۇلقى تارىزدى نەگىزگى ماسەلەلەرگە قاتىستى ۇنەمى كەرەعار عىلىمي تۇجىرىمدار ايتىلادى. مۇنىڭ بىر سەبەبى – ماڭىزدى دەرەكتەردىڭ بولماۋى جانە زەرتتەۋشىلەردىڭ بولجامدى بىرنەشە عانا ۇلگىگە قاراپ ايتۋىندا. كەي عالىمدار پتەروزاۆر­لاردى «جەر باۋىرلاپ ۇشقان» دەپ سۋرەتتەيدى. ال بىرەۋلەرى ولاردى قاناتتارىن ەكى جاعىنا مۇقييات جيناپ، زومبي تارىزدى تورتاياقتاپ جۇرگەن دەپ ەلەستەتەدى. تاعى بىرەۋلەرى – پتەروزاۆرلاردىڭ اەروناۆتيكالىق تۇرعىدان يكەمسىزدىگى سونشا، ولار جارتاس­تاردان شالقالاي سالبىراپ، تومەن قاراي قۇلدىراي جونەلەتىن قاسيەتىمەن عانا كوپ ۋاقىتتى اۋەدە وتكىزگەن دەسەدى.

«باسى مەن موينىنىڭ دەنەسىنەن ۇش-تورت ەسە ۇزىن بولۋى سيرەك ەمەس»، – دەيدى پتەروزاۆر اناتوميياسى مەن قوزعالىسىن زەرتتەپ جۇرگەن مايكل حابيب. عىلىمي يلليۋستراتورلاردىڭ وزدەرى جيى قاتەلەسەدى. «ولار، نەگىزىنەن، قۇستىڭ مودەلىن الادى دا، وعان جارعاق قانات پەن ايدار ورنالاستىرادى، بىراق پتەروزاۆردىڭ دەنە تۇرقى قۇستىكىندەي بولماعان عوي».

لوس-انجەلەس ايماعىنىڭ جاراتىلىستانۋ تاريحى مۋزەيىندە جۇمىس ىستەيتىن حابيب تەرەڭدەتىلگەن ماتەماتيكالىق تاسىل مەن اناتومييالىق بىلىمدى ۇشتاستىرىپ، پتەروزاۆر بيومەحانيكاسىن قايتا قاراۋعا بەل بۋدى.

حابيب تە باسقا زەرتتەۋ­شىلەر سەكىلدى «العاشقى پتەروزاۆرلار شامامەن 230 ملن جىل بۇرىن جەمتىگىنىڭ ارتىنان سەكىرىپ جۇرىپ، تاپ بەرۋگە بەيىمدەلگەن جەڭىل دە كۇشتى باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردان پايدا بولعان» دەگەن پىكىردە. جاندىكتەردى ۇستاپ الۋ نەمەسە دۇشپانىنان قۇتىلىپ كەتۋ ۇشىن قاتتى جۇگىرۋى ونىڭ «سەكىرىپ، بىراز ۋاقىت تومەن تۇسپەۋىنە ۇلاستى» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى حابيب. پتەروزاۆرلار العاشقىدا قالىقتاۋى مۇمكىن، سوسىن قۇستار مەن جارقاناتتاردان ونداعان ميلليون جىل بۇرىن قاناتىن سەرمەپ ۇشاتىن العاشقى ومىرتقالىلارعا اينالدى.

تىسىن اقسيتقان بۇل Anhanguera piscator – پالەونتولوگتار ۇشىن تابىلعان ولجا. قاڭقاسى جيى تابىلعان ايماق – برازيلييا.
NSM-PV 19892، ۇلتتىق تابيعات جانە عىلىم مۋزەيى، توكيو.

بيولوگييادا العاشقى رەت قولدانىلعان اەروناۆيگاتسييالىق تەڭدەۋدىڭ كومەگىمەن حابيب جانە ونىڭ بيومەحانيك جولداستارى «جارتاستان سالبىراۋ» دەگەن گيپوتەزانى جوققا شىعاردى. ولار وزگە زەرتتەۋشىلەر ۇسىنعان جەردەن قوس اياقتاپ تىك ۇشۋ ىرىلەرىنىڭ جامباسىن سىندىرىپ جىبەرەتىنىن دالەلدەدى. «تورت اياقپەن كوتەرىلگەن دەۋ شىندىققا جاقىنىراق»، – دەيدى حابيب.

پتەروزاۆرلاردىڭ قاناتتارى ار قاناتىنا يىقتان جىلىنشىگىنە دەيىن جالعاسقان جارعاقتان تۇرادى جانە قاناتىنىڭ الدىڭعى شەتىن بويلاي سوزىلعان ۇزىن جارعاق تورتىنشى ساۋساققا ۇلاسقان. برازيلييا مەن گەرمانيياداعى وتە جاقسى ساقتالعان ۇلگىلەر قانات جارعاق بۇلشىق ەتتەر مەن قان تامىرلارىنان تۇرعانىن جانە فيبروزدىق تۇتىكتەرمەن كۇشەيتىلگەنىن كورسەتتى.

زەرتتەۋشىلەر ەندى «پتەروزاۆرلار ارتۇرلى ۇشۋ جاعدايلارىندا بۇلشىق ەتتەرىن قىسىپ نەمەسە جىلىنشىكتەرىن سوزىپ-تارتۋ ارقىلى قاناتتارىنىڭ پىشىنىنە ازداعان وزگەرىس ەنگىزۋلەرى مۇمكىن» دەپ ويلايدى. «پتە­رويد» دەپ اتالاتىن بىلەك سۇيەكتەر بۇرىشىنىڭ وزگەرۋى جولاۋشى ۇشاعىنىڭ الدىڭعى لامەلدەرىندەي تومەن جىلدامدىقتا كوتەرىلۋدى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرسە كەرەك.

پتەروزاۆرلار ۇشۋ ۇشىن بۇلشىق ەتى مەن دەنە سالماعىنىڭ باسىم بولىگىن قۇستاردان گورى كوبىرەك جۇمسادى. ولاردىڭ تىپتى ميى دا ۇلعايىپ، قانات جارعاعىنان كەلگەن كۇردەلى سەنسورلىق اقپاراتتى وڭدەۋ ۇشىن ۇشۋعا بەيىمدەلىپ دامىعان تارىزدى.

ناتيجەسىندە، پتەروزاۆرلار شەبەر اۆياتورلارعا ۇقساپ قالادى. الىس قاشىقتىققا باياۋ، بىراق ۇلكەن تيىمدىلىكپەن ۇشۋدى جانە مۇحيتتاردىڭ ۇستىندەگى اۋانىڭ السىز جىلى اعىندارىندا قالىقتاپ تۇرۋدى ۇيرەنگەن كوپتەگەن تۇرى پايدا بولدى.

حابيبتىڭ ايتۋىنشا، بىرنەشەۋى تىپتى «گيپەرۇشقىش» بولىپ تا الۋى مۇمكىن. «مىسالى، قانات قۇلاشى ۇش مەتردەي الباتروسقا ۇقساس «نيكتوزاۆر» دەگەن تەڭىز پتەروزاۆرىنىڭ ار مەتر قاشىقتىقتى وتكە­رەتىن ۇشۋ كوەففيتسيەنتى «زاماناۋي جارىس پلانەرىنىڭ دياپازونىمەن شامالاس»، – دەيدى حابيب.


دەنەسىنىڭ ىرىلىگىنە قاراماي پتەروزاۆرلار كوك جۇزىندە كاسىبي اۆياتورلارشا سامعايتىن ەدى.


«جارايدى، قاناتى سولاي دەيىك، – دەدى ارىپتەسى حابيبكە. – باسىنا نە بولعان؟ ماسەلەن، كەتتسالكواتلدىڭ باس سۇيەگىنىڭ كولەمى ۇش مەترگە جۋىق، ال دەنە تۇرقى سول ۇزىندىقتىڭ شيرەگىندەي عانا بولعان دەسەدى. نيكتوزاۆردىڭ باسى ۇلكەن، وعان قوسا دال توبەسىندەگى ايدارلى ۇلكەن دىڭگەك وعان نە ۇشىن كەرەك بولعان؟»

حابيبتىڭ ويىنا بىردەن ۇلكەن باسقا سال عانا سالماق بەرىپ تۇرعان پتەروزاۆردىڭ ميى تۇستى. پتەروزاۆر سۇيەگى قۇستىڭ سۇ­يەگىندەي قۋىستانىپ كەلەدى. سۇيەك قاتپارلارىنىڭ قالىڭدىعى بىر ميلليمەترگە دە جەتپەيدى. ول مايىسۋ مەن سىنۋدان ساقتايتىن، تارام-تارام قاباتتاردان تۇرادى. زاقىمدانۋدان ساقتايتىن تىرەۋشەلەر سۇ­يەك قۋىسىن بويلاي بىتكەن. بۇل ەرەكشەلىك پتەروزاۆرلارعا ەلەۋلى كوپ سالماق قوسپاي-اق، سۇيەكتەرىن وسىرىپ، وزدەرىنە تان اناتومييالىق ەرەكشەلىكتەرىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.

ولاردىڭ ايدارلى باس قاڭقاسى مەن ارانداي اشىلعان اۋىزدارىنىڭ پروپورتسيياسىن حابيب «كۇلكىلى» دەيدى. «ۇلكەن باستا ۇلكەن اۋىز بولادى، ال ول تاماق جەگەنگە جاقسى»، – دەيدى ول.

برازيلييادا تابىلعان سۇيەكتەر ۇيىندىسى Caiuajara dobruskii دەگەن تۇرگە جاتاتىن 47 پتەروزاۆردىكى بوپ شىقتى. سۇيەكتەردىڭ بۇل شوعىرى كەيبىر پتەروزاۆرلار توپتالىپ تىرشىلىك ەتكەندىكتەن بىر جەردە ولگەنىن دالەلدەسە كەرەك.
سەنپالەو، UNIVERSIDADE DO CONTESTADO، برازيلييا

قىتايدىڭ سولتۇستىك-شىعىسىنداعى ساۋدا ورتالىعى. تسزينچجوۋ قالاسىنىڭ شۋلى كوشەسىندە ەلدىڭ جەتەكشى پالەونتولوگتارىنىڭ بىرى – ليۋي جۋنچاڭ كەلۋشىلەردى كادۋىلگى كەڭسە عيماراتىنىڭ كۇڭگىرت دالىزىمەن ەرتىپ كەلە جاتىر. تسزينچجوۋ پالەونتولوگييالىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى كەز كەلگەن مۋزەيدىڭ ماقتانىشى بولا الاتىن جادىگەرلەردى كورسەتۋ ۇشىن تەرەزەسىز كىشىگىرىم شولاننىڭ ەسىگىن ايقارا اشتى. وندا قاناتتى دينوزاۆرلاردىڭ، ەجەلگى قۇستاردىڭ جانە پتەروزاۆرلاردىڭ تولىق دەنە بىتىمىن كورسەتە الاتىن تاسقا اينالعان تاقتايشالار ۇيىلىپ جاتىر.

ليۋيدىڭ يىعىنا جەدەعابىل تاس تاقتايشادا قانات قۇلاشى تورت مەترگە جەتەتىن، تاۋىقتىكىندەي تيتىمدەي ارتقى اياعى بار، الىپ پتەروزاۆر – Zhenyuanopterus-تىڭ قاڭقاسى بار ەكەن. بىر جاعىنا قيسايعان ۇزىن دا جىڭىشكە باسىنىڭ باسىم بولىگىن ينەدەي ۇشكىر تىستەرى بار اۋىز ارانى الىپ جاتىر. «ول سۋ بەتىندە جۇزىپ جۇرىپ بالىق تا اۋلاعان»، – دەيدى ليۋي. بۇل – ول 2001 جىلدان بەرى سۋرەتتەگەن 30-عا جۋىق پتەروزاۆردىڭ بىر تۇرى، قالعاندارى سورەلەردە الى عىلىمي تۇردە سيپاتتالۋىن كۇتىپ جاتىر.

تسزينچجوۋ مۋزەيى – پتەروزاۆرلاردى زەرتتەۋدىڭ زاماناۋي مالىمەت كوزى جانە تاس­قا اينالعان قازبالاردى تابۋدا قىتايدى الدىڭعى شەپكە جەتكىزگەن لياونين پروۆينتسيياسىنداعى وسىنداي ون قاڭقا مۋزەيىنىڭ بىرى ەكەن.

سونىمەن قاتار، لياونين پروۆينتسيياسى – حىح عاسىردا اتىشۋلى «سۇيەك سوعىسى» كەزىندە باسەكەلەس بولعان العاشقى امەريكالىق پالەونتولوگتار گوفونييل چارلز مارش پەن ەدۆارد درينكەر كوۋپتىڭ ەڭ كوپ قاڭقا سۇيەكتەرىن جيناعان جەرى.

بۇل باسەكەلەستىك قىتاي گەولوگييا عىلىمدارى اكادەميياسىنىڭ قىزمەتكەرى ليۋيدى بەيجىڭ قالاسىنداعى ومىرتقالىلار پالەونتولوگيياسى مەن پالەوانتروپولوگيياسى ينستيتۋتىنىڭ (وپپي) وكىلى ۆان سياولينگە قارسى قويدى. «مارش پەن كوۋپ تارىزدى ولار باسىندا بىرگە جۇمىس ىستەپ، كە­يىن بولەك كەتتى. ەكى قوشقاردىڭ باسى بىر قازانعا سىيمادى»، – دەيدى ول تۋرالى ­وپپي-دە جۇمىس ىستەيتىن پالەونتولوگ شۋنسين تسزيان.

Rhamphorhynchus دەگەن پتەروزاۆر مەن جىرتقىش بالىق بىر جەمتىكتى كوزدەپ، پتەروزاۆر – اۋەدەن، بالىق سۋ استىنان تاپ بەردى. ەكەۋى دە تەڭىز تابانىنا باتىپ، تاس قاڭقاعا اينالدى.
ۋف فوتونى تۇسىرگەن گەلمۋت تيشلينگەر

وسىنىڭ ارقاسىندا ولار 16 جىلدان بەرى تىنىم تاپپاي، پتەروزاۆردىڭ 50-دەن اسا جاڭا تۇرىن تاپتى، ال ول دەگەنىمىز – عىلىمدا بەلگىلى پتەروزاۆرلاردىڭ شيرەگىنە تەڭ. پالەونتولوگييالىق جاڭالىقتىڭ كوبىسى مو­يىندالماي جاتادى. بۇل تۇرلەردىڭ كەيبىرى جارامسىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق ەكەۋىنىڭ دە الاتىن اسۋلارى كوپ ەكەنى ايدان انىق.


سونشالىقتى ىرى جىرتقىش بولا تۇرا جويىلىپ كەتۋى قاتتى ويلاندىرادى.


«ولار قولدارىندا بار قازبالاردى سۋرەتتەۋ ۇشىن ساعات توعىزدان بەسكە دەيىن الى ون جىل جۇمىس ىستەۋلەرى كەرەك»، – دەيدى قىز­عانىشىن جاسىرا الماعاندار. «مەنىڭشە، ون جىل دا جەتكىلىكسىز»، – دەدى تسزيان قاسىن كەرە سال قوبالجي سويلەپ.

قايتكەن كۇندە ولاردىڭ تابىسى جارىستاعىداي، دەر كەزىندە قاجەتتى جەردە تابىلۋعا دا كوپ بايلانىستى بولار. گەرمانييا، برازيلييا، اقش جانە انگلييامەن قاتار، قىتاي – جەر بەتىندەگى پتەروزاۆرلاردىڭ تاس قاڭقاسىنىڭ توقسان پايىزى تابىلاتىن الەمدەگى بەس ەلدىڭ بىرى. بۇل «پتەروزاۆرلاردىڭ تۇر-تۇرى تەك وسى بەس ەلدە عانا كوپتەپ تىرشىلىك ەتكەن» دەگەندى بىلدىرمەيدى. ولاردىڭ تاسقا اينالعان بولشەكتەرى بارلىق جەردەن، تىپتى انتاركتي­دادان دا تابىلدى. پالەونتولوگتاردىڭ ويىنشا، بارلىق جەردە تىرشىلىك ەتكەن الۋان تۇرلى پتەروزاۆرلاردىڭ تەك سول بەس ەلدە جاقسى ساقتالعانى – گەولوگيياداعى بەلگىسىز بىر عاجاپ دۇنيە.

بىراق لياونين پروۆينتسيياسىنىڭ ورنى بولەك. «بور كەزەڭىندە، – دەيدى ليۋي وزىنە تان سالقىنقاندىلىقپەن، – لياونيننىڭ قوڭىرجاي ورماندارى مەن تاياز تۇششى كولدەرى دينوزاۆرلارعا، ەجەلگى قۇستار مەن پتەروزاۆرلارعا قاجەتتى باي بيوتسەنوز القابىن قالىپتاستىردى. كە­يدە­ قاتتى داۋىل تۇرىپ، جانارتاۋ­لاردان كۇل اتقىلاپ، كەنەت كەي جانۋارلاردى توپ-توبىمەن كوككە كوتەرىپ، سوسىن لا­يلى بالشىققا لاقتىرىپ تاس­تاۋى دا مۇمكىن. ونداي اپاتتار قۇرباندارىن لەزدە، كەيدە اناەروبتى جاعدايدا كومىپ تاستاعان، سودان جۇز ميلليوننان استام جىل بويى ولاردىڭ شوگىندىسى بۇلىنبەي، قاز-قالپىندا جاقسى ساقتالعان».

پتەروزاۆرلاردىڭ قۋىس تا جەڭىل سۇيەكتەرى ۇشۋعا جاقسى ەدى. «ساقتالىپ قالعان پتەروزاۆر قاڭقالارىنىڭ كوپشىلىگى جالپايىپ قالعان، ولاردى قۇددى بىر اۆتوموبيل باسىپ كەتكەندەي»، – دەيدى بىر باقىلاۋشى.

سونىڭ ناتيجەسىن بۇكىل لياونينەن كورۋگە بولادى. بىر قاراعاندا، تاستاردا پتەروزاۆر جاتىر دەپ ەشكىم ويلامايدى. بىراق ميكروسكوپتاعى پرەپاراتورمەن قاتىپ قالعان شوگىندىلەردى مۇقييات الىپ تاستاپ، زەر سالا قاراساڭىز، بەلگىلى بىر پىشىن ­ايقىندالا تۇسەدى.

بەيپياوداعى پتەروزاۆر مۋزەيىندە جانە بەيجىڭ جاراتىلىس تاريحى  مۋزە­يىندە جاقىندا پتەروزاۆرلار شوۋى بولدى. جادىگەرلەردى بىرىنەن كەيىن بىرىن تاماشالاپ كەلە جاتىپ، تاسقا اينالعان قاڭقالاردىڭ تىرى كەزىن كوز الدىڭا ەلەستەتەسىڭ. ول جەردە ەجەلگى ورمان ينەلىكتەرىمەن قورەكتەنگەن جايىن اۋىز دا، تۇرى باقاعا ۇقسايتىن Jeholopterusthought دەگەن پتەروزاۆر دا بار.

بۇل شوۋدان تومەنگى جاق سۇيەگىندەگى كيلگە ۇقساس مۇشەسىمەن ايدىن بەتىندەگى بالىقتاردى سۇزىپ، سۋ ايدىنىنا قالىقتاپ ۇشىپ وتكەن يكراندراكو دەگەن جانۋاردى كورەسىڭ. سولتۇستىك-باتىس قىتايدا ۇزىن دا جىڭىشكە تۇمسىعىمەن مولليۋسكىلەر مەن وزگە دە ومىرتقاسىزداردى اۋلاپ، تۇ­يىن-تۇيىن تىستەرىمەن ۋاتىپ جەگەن دزۋنگاريپتەرۋس تە بار.

رەي ستەنفورد كولۋمبييا ايماعى، ۋاشينگتونداعى وز ۇيىنىڭ ماڭىنان پتەروزاۆرلار مەن باسقا دا جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردىڭ ىزدەرى قالعان جۇزدەگەن تاس تاقتانى تاپتى.

قورەك تابۋ ۇشىن وسىنشا تايتالاسقا تۇسكەن بەلسەندى تىرشىلىكتىڭ تاسقا اينالعان قازىرگى تۇرپاتىن كورۋ، ارينە، ەرەكشە اسەرلى. بالكىم، ولار 66 ملن جىل بۇرىن بور كەزەڭىندە قورەك كوزىنىڭ ازايۋى­نان جاپپاي قىرىلعان بولار؟ ال كەيبىر ۇساق تۇرلەرى ناۋبەتتەن قۇتىلار جول ىزدەپ جانتالاسقان دا بولۋى كەرەك.

قالاي بولعاندا دا، پتەروزاۆرلاردىڭ داۋىرى سول كەزەڭدەردەن بەرى ماڭگىلىككە اياقتالعان. بىراق سىز مىلقاۋ مۋزەيدەن جەر شارىنىڭ بىر كەزدەگى وسى بىر تىلسىم جانۋارىنىڭ قۋ قاڭقاسىن تاماشالاپ جۇرگەنىڭىزدە ولار عاجايىپ قاناتىن كەڭ سەرمەپ، بەينە بىر جارتاستان ۇشا جونەلەردەي اسەر الاسىز.


ريچارد كونيففتىڭ «جوعالعان الەمدەر: دينوزاۆرلار، اۋلەتتەر جانە جەردەگى تىرشىلىك تاريحى» جانە فوتوگراف روبەرت كلاركتىڭ «ەۆوليۋتسييا: كورنەكى جازبالار» اتتى كىتاپتارى جاقىندا شىقتى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ