.

پۋتين پيعىلى جانە رەسەي قوعامى

ماسكەۋ. كيريلل ۆسەلەنسكيي كورنيز ۇشىندا قالىقتاپ تۇر. ال ديما بالاشوۆ ونى سۋرەتكە تۇسىرۋدە. دۇيىم جۇرتقا وسىنداي تاۋەكەلشىل قىلىعىمەن تانىلعان جىگىتتەردىڭ جاسى 24-تە. ولار وزىنىڭ كەزەكتى جەتىستىگىن Instagram-دا بولىسىپ، ماز بولىسادى.

كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتكەلى 25 جىل وتسە دە، رەسەيدىڭ جاڭا بۋىنى ەسكى كۇنىن كوكسەپ، ۇلتشىل پرەزيدەنتىن قاھارمان كورەدى.

ونى العاش تەمىرجول ستانساسىنىڭ قوناقۇيىندە كەزدەستىردىم. ول مەنى قايدا اپارارىن بىلمەدى. بىز ورال تاۋلارىنىڭ بوكتەرىندەگى، ونەركاسىپ ورتالىعىنا اينالعان تومەنگى تاگيلدىڭ ىبىرسىعان كوشەلەرىمەن تومەن قاراي ىلديلاي جونەلدىك. ونىڭ اتى ساشا ماكارەۆيچ. جاسى 25-تە، وزى تسەمەنت زاۋىتىندا ىستەيدى.

سەرۋەندەپ جۇرىپ قىزىل جۇلدىزدار مەن يمپەرييالىق، كەڭەستىك، سونداي-اق رەسەيلىك اسكەري مەدالدارى بار سارعىلت-قارا گەورگيي لەنتالارىمەن قاپتالعان كىشكەنتاي بىر قاباتتى عيماراتتىڭ جانىنان وتتىك. «مۇندا كىرەيىك پە – دەدى ساشا، – بىراق بۇل جەر – 90-جىلداردى ەسكە تۇسىرەدى».

ماسكەۋدەگى پاتەرلەردىڭ بىرىندە الەكساندر مەن ۆيكتورييا حلينيندەر تۇرمىس تاۋقىمەتىن ۇمىتۋ ۇشىن ەرەكشە كوستيۋم كيىپ، ويىن وينايدى. سول ۇشىن ولار تۇرلى جانۋارلار كوستيۋمىن ساتىپ العان. 1990 جىلدارداعى حاوس پەن ۆلاديمير پۋتين داۋىرىنىڭ جاستارى ۇشىن تۇراقتى جۇمىس تاۋىپ، وتباسىن ساقتاپ قالۋ قيىنداپ بارادى.

ساشا دا سول 90-جىلدارى تۋعان. ول دۇنيەگە كەلەر كەزدە – 1991 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەڭەستىك جۇيە ىدىراپ، بۇل وزگەرىس ورىس­تارعا بىر زۇلىمدىقتىڭ نىشانى سەكىلدى كورىندى. قىزىل تۋدىڭ ورنىنا رەسەيلىك ۇشجولاقتى تۋ كوتەرىلدى. «ەندى باتىس سيياقتى مولشىلىقتا ومىر سۇرەمىز» دەگەن ارماندى ۋاقىت كەلىپ جەل ۇشىرعانداي جوق ەتتى. ويتكەنى «بۇيرىقتىق» ەكونوميكانى – نارىقتىق فورماعا، ال ابسوليۋتتى مونارحييا مەن توتاليتاريزم جۇيەسىندە عاسىرلاپ ومىر سۇرگەن قوعامدى دەموكراتييانى دارىپتەيتىن ەلگە اينالدىرۋ وتە قيىن ەدى.

وز باسىم 90-جىلداردى كورمەدىم. وتباسىم ماسكەۋدەن 1990 جىلى ساۋىر ايىندا كوشىپ كەتكەن. العاش ەلگە 2002 جىلى ورالعانىمدا ۆلاديمير پۋتين داۋىرىنىڭ ناعىز قىزعان شاعى ەدى. ول تۋربۋلەنتتى 90-جىلداردى ارتتا قالدىر­عانداي بولدى. سول ۋاقىتتان بەرى مەن رەسەيگە جيى كەلىپ جۇردىم. بىرنەشە جىل بويى سوندا تۇرىپ، مەنشىكتى تىلشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم.

مەن بىلەتىن رەسەيلىكتەردىڭ كوبى – 74 جىلدىق كەڭەستىك «ەكسپەريمەنتتە» قالىپتاسقاندار. بىز وتباسىلارىمىزدىڭ شاعىن تاريحى مەن تراگەديياسىنا وسى تاريحتىڭ ودان دا ۇلكەنىرەك دراماسى تۇرعىسىنان قارايمىز. الايدا قازىرگى ۇرپاق تەك 90-جىلدارداعى مەشەۋ رەسەي مەن پۋتين قول استىنداعى كەيىنگى قاتال كەزەڭدى عانا بىلەدى. كەڭەس وداعىنىڭ قۇلاعانىنا تۋرا 25 جىل وتكەندە مەن ساشا سيياقتى جاستارمەن كەزدەسۋ ۇشىن بيىل رەسەيگە تاعى باردىم. ولار كىمدەر؟ بۇل ومىردەن نە كۇتەدى؟ وز ەلدەرى ۇشىن نەنى قالايدى؟

«جابايى جالبىز» فەستيۆالى ماسكەۋدەن شامامەن 150 شاقىرىم جەردە وتەدى. جىل سايىن بۇل جەرگە 36 مىڭنان استام ادام كەلىپ، تاڭعى ۇشكە دەيىن تۇرلى توپتاردىڭ اندەرىن تىڭداپ جاتادى. كەيبىرەۋلەرى تىپتى شاتىر قۇرىپ، بۇرىنعى قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن Accident نەمەسە بەيرۋتتان كەلگەن Wanton Bishop سەكىلدى توپتاردىڭ ونەرىن تىڭدايدى.

«تومەنگى تاگيل – زاۋىتتار مەن تۇرمە تولى جەر»، – دەيدى ساشا. كەزىندە پويىز بەن تانك وندىرىسى ۇشىن اتاعى شىققان قالا بۇگىندە تۇرالاعان زاۋىتتار، جۇمىسسىزدىق جانە ۆلاديمير پۋتين اتىمەن تانىمال. 2011 جىلى پۋتين ۇشىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمگە ورالۋعا نيەتتى ەكەنىن جارييالاعان كەزدە ماسكەۋ مەن وزگە ىرى قالالاردا نارازىلىق شارالارى بۇرق ەتتى. كوشەگە شىققانداردىڭ كوبى بىلىمى بار ورتا تاپ وكىلدەرى مەن جاستار ەدى. سول قىستا تومەنگى تاگيلدە زاۋىت قىز­مەتكەرى بولىپ ىستەيتىن الدەكىم ۇلتتىق ارنادان پۋتينگە نارازى­لىق شارانى باسۋ ۇشىن جىگىتتەردىڭ ماسكەۋگە بارۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزگەن بولاتىن. سويتىپ، بۇل قالا ناعىز «پۋتينلەندكە» اينالىپ شىعا كەلدى.

بۇگىندە قالانى گۇلدەندىرۋ ۇشىن تومەنگى تاگيلگە پۋتين تاعايىنداعان جاڭا مەر كەلدى. جەرگىلىكتى بىر ماگنات كەرەمەت كلينيكا سالىپ بەردى. الايدا ومىر جەڭىلدەگەن جوق. قۇلدىراعان مۇناي باعاسى مەن ۋكرايناعا باسا-كوكتەپ كىرگەنى ۇشىن باتىس سانكتسييالارىنا تاپ بولعان رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى قۇردىمعا كەتتى.

مەن قولى ساتپاق-ساتپاق، ابدەن شارشاعان ساشامەن ۇزاق جۇمىس كۇنىنەن كەيىن كەزدەسكەن بولاتىنمىن. 90-جىلداردان امان قالعاندارعا تولى بۇل باردا ول وزىن تولىقتاي ەركىن ارى قاۋىپ­سىز سەزىنە المايدى. ونىڭ سيپاتتاۋىنشا، قالا قاتىگەز كونفورميستەرگە تولى. «جەرگىلىكتى حالىق وزىنە ۇقساماعان كەز كەلگەن جانعا اگرەسسييا كورسەتەدى»، – دەدى ول. سپورتتىق كوستيۋم، قىسقا شاش پەن كەكىل – ولاردىڭ كەسپىر-بولمىسى وسىنداي. «قاتارلاستارىمنىڭ كوبى – وتىرىپ شىققانداردىڭ بالالارى. زاڭدى ەش قۇرمەتتەمەيدى»، – دەيدى ساشا. ال 6-سىنىپتا وقىپ جۇرگەنىندە مۇعالىم وعان: «ناعىز ەركەك نە اسكەردە، نە تۇرمەدە»، – دەپتى. سوندىقتان دا ساشا جۇدىرىقتاسۋدى دا، پىشاقتاسۋدى دا ۇيرەندى. بىردە ول كەزەكتى توبەلەستەن سوڭ قولىن قانعا مالىپ كەلەدى. وسىنى ايتىپ جاتقان كەزدەگى ونىڭ كۇلىمسىرەگەن تۇرىنە قاراپ شوشىپ كەتتىم…

ساشانىڭ قالاۋى – كوسموپوليتاندىق سانكت-پەتەربورعا قاشىپ كەتىپ، سول جەردەن بار اشۋ. بۇرىن وندا بىر-ەكى رەت بولعانى بار. ساشا سول جاقتا عانا وزىن ۇيىندە جۇرگەندەي سەزىنەدى. بىراق پەتەربوردان پاتەر المايىنشا، ونىڭ قىزى كوشۋگە ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. ەكەۋىنىڭ جالاقىسىن قوسا ەسەپتەگەندە بۇل ويى ارمان بولىپ قالا بەرمەك.

بۇل – تومەنگى تاگيل تۇرعىندارى ۇشىن ورتاق دۇنيە. جاستاردىڭ اسقاق ارماندارى پۋتيندىك رەسەيدە «قاماۋلى». ولار الەم ارالاعىسى كەلەدى، بىراق الاتىن جالاقىلارى ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىن ەكى ەسە قۇلدىراپ كەتكەن رۋبلمەن بەرىلەدى. كەيبىرى جەكە كاسىپ كوزىن اشقىسى كەلەدى، بىراق جەرگىلىكتى پاراقور جۇ­يەنىڭ ماسشتابىن ولشەي المايدى. سوندىقتان دا ولار وزدەرىن دە، كوزدەرىن دە ازعا ۇيرەتە باستادى. نەگىزگى قالايتىن­دارى: ۇي نە پاتەر، كولىك پەن وتباسىن قۇرۋ. ولار اڭساعان دۇنيەنىڭ ەشبىرى 90-جىلداردا امان قالىپ، كۇندەرىن ارەڭ كورگەن وتباسىلاردىڭ ۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەيتىن ەدى.

كاسىپكەر راديك ميناحمەتوۆ پۋتيننىڭ سۋرەتىن ىلىپ جاتىر. ول جەردە تاتارستان پرەزيدەنتىنىڭ دە سۋرەتى بار. رەسەي قۇرامىنداعى بۇل رەسپۋبليكا ماسكەۋدەن 700 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. نەبارى 24 جاسىندا ول تاتارستان استاناسى قازانداعى فۋتۋريستيكالىق ستاديونداردىڭ بىرىنە باستىق بولعان ەدى.

«90-جىلدار بىزگە وتە اۋىر تيدى، – دەيدى 20 جاستاعى تومەنگى تاگيل تۇرعىنى الەكساندر كۋزنەتسوۆ، – 1998 جىلى اكەم بىزدى تاستاپ كەتكەندە مەن بار-جوعى ۇش جاستا ەدىم. انامنىڭ جالاقىسى مەنى تاماقتاندىرۋعا عانا جەتەتىن. ويىنشىعىم كوپ بولمادى. ۇيدە جالعىز بالامىن. وسىنىڭ بارلىعى قازىرگى ۇستانىمىما سەبەپ بولدى. مەن ۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – وتباسى». ورتالىق الاڭداعى كافەلەردىڭ بىرىندە كوفەسىن ۇرتتاپ قويىپ وتىرعان الەكساندر: «ۇيىم قاڭىراپ بوس تۇرعاندا جوعارى لاۋازىم ۇشىن تالاسقىم كەلمەيدى»، – دەيدى.

«اسكەرگە اياعىڭدى اتتاپ باسۋشى بولما، ۇلىم!» بۇل – 90-جىلدارى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ، 1994 جىلى شەشەن سوعىسىنا قاتىسقان اكەسىنىڭ الەكساندرعا ايتقان وسيەتى ەكەن. الايدا ساشا ازاماتتىق بورىشىن ورىنداۋدان ەش قاشقان ەمەس. «مەن اردايىم قارۋلى كۇش ساپىندا بولعىم كەلدى. وتباسىمداعى اربىر جاننىڭ وسى سالامەن بايلانىسى بار. ماسەلەن، مەنىڭ ۇلكەن اتام – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. ونىڭ ۇستىنە اسكەري سالا جاستارعا پوليتسييا، نە بولماسا كگب-نىڭ ورنىن باسقان فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە (فسب) جول اشادى. اسكەري قىزمەت وز تۇلەكتەرىنە ساقشى بولۋ مۇمكىندىگىن سىيلايدى. مەن ۇشىن تۇراقتى كىرىس بولسا بولعانى»، – دەيدى الەكساندر.

ەكەۋمىز سويلەسىپ وتىرعانىمىزدا قاسىمىز­عا بويى ۇزىن، شاشى قىسقا ستەپان دەگەن جىگىت كۇلىمسىرەي كەلدى. ول ساشانىڭ دوسى ەدى.  ستەپان ماعان كوزىن قىسىپ قويىپ: «سونىمەن، كەڭەس وداعىندا جاعداي قانداي بولعانىن بىلۋ ۇشىن كەلدىم دە، ول كەزدە ادامدار الدەقايدا جاقسى تۇرعانىن بىلىپ قوي»، – دەپ سالدى.


پۋتيندىك بۋىن تۇتىنى تۇزۋ وتباسى قۇرعاندى قالايدى. ەڭ بولماعاندا تۇراقتى جۇمىس بولسا دەپ ارماندايدى.


«نەمەنە؟ جاقسى ومىر سۇردى دەيسىڭ بە؟ قايدا­عىنى ايتپاشى!» – دەپ ساشا اڭگىمەگە كىرىستى. ەكەۋى بىراز داۋلاستى. اقىر اياعىندا ستەپان: «سەندەر – امەريكالىقتار، وز سانكتسييالارىڭمەن بىزدى ابدەن قىسپاققا الدىڭدار. بىزگە قارسى نە دايىنداعاندارىڭ بار؟ سوعىس پا؟» – دەپ ماعان رەسەيدىڭ قىرىمدى اننەكسييالاۋىنىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەي باستادى.

مەن امەريكالىق جۋرناليست بولعاندىقتان ستەپان وز تەگىن ايتقىسى كەلمەدى. بىراق ۇيگە قايتاتىن كەزدە كولىكپەن جەتكىزىپ تاستاۋدى ۇسىندى. «شىن مانىندە، مەن بۇل جەردەن كەتكىم كەلەدى»، – دەدى ول بىراز كوشەنى ارتقا تاستاعان كەزدە. «قاي جەردەن، تومەنگى تاگيلدەن بە؟» – دەپ سۇرادىم. «جوق، رەسەيدەن»، – دەدى ول. ونىڭ «ۇلتشىل» ۇراندارىنان كەيىن بۇل كۇتپەگەن جاعداي ەدى. «نەگە؟» – دەدىم مەن. «بۇل جەردە ىستەيتىن تۇك جوق، – دەدى ول كۇرسىنىپ، – وسىپ-دامىپ، وز-وزىڭدى تابۋ ۇشىن ەشقانداي مۇمكىندىك قاراستىرىلماعان».

«كسرو كەزىندە جانە وداق ىدى­را­عاننان كەيىن تۋعاندار­دىڭ اراسىنداعى ايىرماشى­لىق جەر مەن كوكتەي. ولار ەكى بولەك پلانە­تادان سيياقتى»، – دە­يدى سۆەتلانا الەكسەەۆنا. ول 2015 جىلى ادەبيەت سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان.

كەڭەس وداعى قۇردىمعا كەتكەندە بارشا جۇرتتىڭ كەۋدەسىندە ۇمىت وتى جاندى. كوپشىلىك رەسەيدى تەز ارادا گۇلدەپ، باتىستىق ۇلگىدەگى دەموكراتييالى ەلگە اينالادى دەپ سەندى. بىراق 1991 جىلعى وپتيميزم كۇلگە اينالدى. جوسپارلى ەكونوميكا قۇلاعان كەزدە حالىقتىڭ بىر بولىگى اقىلعا سىيماس بايلىققا كەنەلدى. ال ەندى بىرەۋلەر كەنەتتەن قايىرشىعا اينالدى. بۇرىن قول جەتپەگەن ونىمدەر دۇكەن سورەلەرىنە سىيماي، ولاردى ساتىپ الاتىن اقشا اۋىق-اۋىق قۇنسىز­دانۋمەن بولدى. قىلمىس ەتەك جايدى. اسىرەسە كوممەرتسييا سالاسىندا قىلمىس كۇرت وستى. بيلىك اشىق ساياساتقا كوشكەنىمەن، از ۋاقىتتا حالىق مۇنىڭ لاس بيزنەس ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ ۇلگەردى.

سىرتتان كەلگەن وسىنداي شىندىققا ۇيرەنۋ ۇشىن حالىق بار كۇشىن سالدى. بۇل تەڭدەسسىز بوستاندىق كەزى ەدى، بىراق ول كوبىن جولدان اداستىردى. «وسى قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى شىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەندە حالىق وزگەرىستىڭ تىم باياۋ جۇرىپ جاتقانىنا كوزى جەتتى. وسىلايشا، بۇل قۇندىلىقتار دا بىرتىندەپ ماڭىزىن جوعالتىپ، وزگە ماسەلەلەردىڭ كولەڭكەسىندە قالدى. «ال جاس ۇرپاق كەڭەستىك قوعام نەگىزدەرىن دارىپتەي باستادى»، – دەيدى ماسكەۋدەگى تاۋەلسىز داۋىس بەرۋ ۇيىمىنداعى «لەۆادا» ورتالىعىنىڭ الەۋمەتتانۋشىسى ناتاليا زوركايا.

ساشا، الەكساندر، ستەپانداردىڭ زامانى ولاردىڭ اكە-شەشەسى مەن اتا-اجەسى تۇرعان ۋاقتان مۇلدە بولەك. بۇل سالىستىرۋعا كەلمەيدى دە. سوعان قاراماستان ولار كەڭەستىك داۋىردى پىر تۇتادى. ەڭ سوراقىسى دا – وسى. بۇل جاس جىگىتتەر مەن بويجەتكەندەردىڭ كەڭەستىك جۇيە كەزىندەگى توقىراۋ مەن شەكتەۋ، قاتىگەزدىك تۋرالى بىلمەگەندەرى مەن ەستىگەندەرى كوپ. ولار تۇراقتى ارى قالىپتى ومىردى قالايدى. 90-جىلدارداعى قيىن-قىستاۋ كەزەڭ سالدارىنان كەيىن ولار پۋتين داۋىرىنەن تەك وتباسى قۇرىپ، ەكى قولعا بىر كۇرەك تابىلۋىن اڭسايدى.

قولدارىنا شۇبەرەك تاڭىپ، گراناتانىڭ سۋرەتى بار تۋ ۇستاعان «وزگە رەسەي» وپپوزيتسييالىق پارتيياسىنىڭ قولداۋشىلارى ماسكەۋ كوشەلەرىنە شىققان كەز. بۇل پارتييانىڭ نەگىزىن 2010 جىلى ەلدە تىيىم سالىنعان ۋلترا-ۇلتشىلدار قالادى. پۋتين ۇكىمەتى بۇل پارتييانى مويىنداعان جوق.

ولار وز بولاشاعىنا سەنىمسىز. «لەۆادا» ورتالىعىنىڭ دەرەگى بويىنشا كەڭەس وكىمەتى ىدىراعاننان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن العاشقى ۇرپاق، ياعني 18-24 جاستاعىلاردىڭ 65 پايىزى بولاشاقتى بىر، ارى كەتسە ەكى-اق جىل العا جوسپارلايدى ەكەن. «بۇل – وتە وزىمشىل بىراق وتە نازىك ۇرپاق»، – دەيدى ن.زوركايا. سونداي-اق ولار ساياسي ينەرتتى بولىپ كەلەدى. بيلىك جار سالماعان جاڭالىق حالىققا جەتپەيدى. جاستاردىڭ 83 پايىزى بىردە-بىر ساياسي نەمەسە قوعامدىق شارالارعا قاتىسپاعانىن ايتادى.

ليزا مەنى اينەك عيماراتتاردىڭ بىرىندەگى جارقىراعان لوببيدە كۇتىپ الدى. بۇل عيمارات لوندون مەن شانحاي اراسىنداعى كوپىر ىسپەتتەس. زاۋلىم عيماراتتاردى بىر-بىرىمەن جالعاستىراتىن كافە مەن دۇكەندەرى بار.  پۋتين مەن سىرتقى ىستەر مينيسترى سەرگەي لاۆروۆتىڭ سۋرەتتەرى بار تۋننەلمەن ونىڭ ارتىنان ەردىم. تۇسكى اسقا تاپسىرىس بەردىك. ۇزىن سارى شاشتى، وڭى اجارلى، قىمبات ساعات تاققان سانقوي ليزا بورشش ىشىپ وتىرىپ اڭگىمەسىن ايتتى. اكە-شەشەسىن رەنجىتپەس ۇشىن ول مەنەن وزىنىڭ تەگىن كورسەتپەۋدى وتىندى.

سپورتتىق جانە اسكەري لاگەرلەردە دەسانتشىلار 10 جاسقا جەتكەن بالالارعا قارۋ ۇستاۋدى ۇيرەتۋدە. پۋتين شەشەنستانداعى سوعىستى جەڭىپ، ۋكرايناعا باسا-كوكتەپ كىرىپ، قىرىمدى باسىپ الۋى ارقاسىندا ەل بەدەلىن قالپىنا كەلتىردى. اسىرەسە، جاستار وز ەلىن الەمدىك دەرجاۆا قاتارىنان كورگىسى كەلەتىنىن جاسىرمايدى.

ول 1992 جىلى رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنداعى بلاگوۆەششەنسك قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ الدىندا بىر جىل بۇرىن تاريح مۇعالىمى بولىپ ىستەگەن اكەسى ماسكەۋ كوشەلەرىنە شىعىپ، دەموكراتييانى قۋانا قارسى العان ەدى. الايدا كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن ول وز وتباسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ وزگە جولدارىن ىزدەۋگە ماجبۇر بولدى. وسىلايشا، قىتاي استى. رەسەيگە كيىمنەن باستاپ، تەحنيكاعا دەيىن تاسىدى. «ول تونالماس ۇشىن ۇيگە اقشانى كويلەگىنىڭ ىشىنە تىگىپ كەلەتىن»، – دەدى اڭگىمە بارىسىندا ليزا.

قازىر ليزا – ىرى باتىس كومپانيياسىنىڭ بىرىندە زاڭگەر. بۇل كەرەمەت، بىراق ونىڭ قالاعانى ول ەمەس-تۇعىن. «مەن كوپ جازاتىنمىن، اردا­يىم جۋرناليست بولعىم كەلەتىن»، – دەپ ول اجەسى ساقتاپ كەلگەن وزىنىڭ قىسقا اڭگىمەلەرى بارىن ايتتى. الايدا اتا-انام جۋرناليستيكانىڭ قادىرسىز، اقشا كورسە جولدان تاياتىن كاسىپ ەكەنىن العا تارتتى. 1990 جىلدارى سولاي بولدى دا… قالتالىلار جۋرناليستيكاعا باعىت-باعدار بەرىپ وتىراتىن. «سەن بۇل سالادا كوپ اقشا تاپپايسىڭ، ۇيدىڭ ەڭ اقىلدىسى دا، ۇلكەنى دە – سەن، سىڭلىڭ ەكەۋىڭدى قامتاماسىز ەتە الاتىن تۇراقتى جۇمىس كەرەك»، – دەيتىن ولار. كەيىن اكە-شەشەسى اجىراسىپ كەتتى. اكەسىنىڭ كاسىبى ورگە دومالادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ليزا بىر جىل بويى – ورەگوندا، كەيىن لوندوندا وقۋعا مۇمكىندىك الدى.

Instagram-دا 7 ميلليون وقىرمانى بار 29 جاستاعى اكتريسا ن.سامبۋرسكايا – رەسەيدىڭ الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى ەڭ تانىمال جۇلدىزداردىڭ بىرى. بۇعان قاراماستان، ول وزگە ماسكەۋلىكتەر سەكىلدى كىشىگىرىم پاتەردە تۇرادى. وزگە ەلدەردەگى جاستار سيياقتى ورىس جاستارى دا سمارتفوندارىنان بىر ەلى ايىرىلمايدى.

باتىستىق ۇلگىدەگى زاماناۋي ايەلگە اينالعان ول شەشەسىنە جىگىتتەرى مەن ەسىرتكىگە تولى كەشتەر تۋرالى ايتادى. بۇعان قاراماستان ليزا – ناعىز ورىس. وپپوزيتسيياداعى بىلىمى بار ماسكەۋ­لىكتەر سيياقتى: «پۋتيندى سۋقانىم سۇيمەيدى. بىراق شەتەلدىكتەر ونى سىناپ، قارالاي باستاسا، مەن اردايىم رەسەيدى قورعاپ شىعامىن»، – دەيدى. ول لوندوندا جۇرگەن كەزىندە جەرگىلىكتى حالىق رەسەي مەن ورىس ايەلدەرىن مازاق قىلاتىن. «تىپتى، «پوشتا ارقىلى تاپسىرىس بەرە سالۋعا بولاتىن دايىن بىزبيكەلەر» دەپ كەكەتەتىن. شەتەلدە جۇرىپ مۇنداي قورلىق سوز ەستۋ سونداي اۋىر ەدى، كوزىم جاسقا تولاتىن»، – دەيدى ليزا.

2011 جىلى ليزا ماسكەۋدە ەتەك جايا باستاعان ليبەرالدى ساياساتقا قىزىعا باستادى. ول جەلتوقساندا وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدا باقىلاۋشى بولۋى ۇشىن «حالىقارالىق امنيستييا» ۇيىمى مەن «يابلوكو» ليبەرالدى پارتيياسى قاتارىنا قوسىلدى. ونى سىڭلىسى وقىعان مەكتەپتەگى داۋىس بەرۋ ۋچاسكەسىنە جىبەرەدى. مۇعالىمدەردىڭ داۋىس بەرۋ كەزىندە وزگە ادام ورنىنا سايلاۋ پاراقشالارىن تولتىرعانىن كورگەن ول وز كوزىنە وزى سەنبەدى. ارالاسپاق بولىپ ەدى، ايعاي ەستىدى. وسىلايشا، ونى تۇك كورىنبەيتىن بۇرىشقا وتىرعىزىپ قويدى. مۇنداي باسسىزدىق بۇكىل ەل بويىنشا بولىپ جاتتى. كوپ باقىلاۋشى ماسكەۋ مەن وزگە ىرى قالالاردى سوڭعى 20 جىلداعى ەڭ ىرى جاپپاي نارازىلىق شاراسىنا اكەپ سوققان ۆيدەولاردى تەلەفوندارىنا تۇسىرىپ، عالامتوردا ونلاين جارييالادى.

قازان قالاسى. «مۇحاممادييا» مەدرەسەسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ۇزىلىستە جۇرگەن كەز. قالا حالقىنىڭ جارتىسى ورىس بولسا، قالعانى – تاتار. تاتارلاردىڭ كوبى – مۇسىلمان. جالپى، يسلام – رەسەيدە ەكىنشى ۇلكەن دىن. بۇل مەكتەپتە دىنتانۋ، لينگۆيستيكا جانە تاتار تاريحى مەن مادەنيەتى ساباقتارى بەرىلەدى.

اقىر اياعى ليزانىڭ جۇيكەسى توزدى. «قويانشىعىم ۇستادى. ەكى ساعات بويى جىلادىم، – دەدى ول. – بۇدان بىلاي ساياساتقا ارالاسپايمىن. ەشقاشان. مۇنىڭ ماعان ەش قاتىسى جوق. جۇيە­گە قارسى كۇرەسۋگە مەنىڭ دارمەنىم جەتپەيدى». بۇل ۋادەسىندە رۋبل قۇنسىزدانىپ كەتكەننەن كەيىن دە تۇردى. ۆاليۋتانىڭ قۇلدىراۋى ليزانى ەڭ قاتتى جاقسى كورەتىن ىسىنەن، ساياحاتتاۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى. «يا، قيىن جاعدايعا تاپ بولدىق. ەندى وز-وزىمىزدى شەكتەۋگە تۋرا كەلەدى»، – دەپ تومسىرايادى ول.

ليزانىڭ ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندەگى زاڭ مەكتەبىندە بىرگە وقىعان قۇربىسى كسەنييا وبيدينانىڭ دا پىكىرى وسىنداي. ونىڭ دا اكە-شەشەسى ەرتە اجىراسىپ كەتكەن. سول سەبەپتى ول ۇشىن ەڭ ماڭىز­دىسى – وتباسى مەن تۇراقتىلىق، ياعني جالاقاسى جوعارى تۇراقتى جۇمىس. سوندا عانا ول شەشەسى مەن سىڭلىسىنە كومەكتەسىپ ارى ەل ارالاي الادى. الايدا ساياسي جانە ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى ارمانىنان ۇزاپ بارادى. ويتكەنى كسەنييا جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىن شەتەلدىك زاڭگەرلىك فيرمالار جاپپاي ەلدى تاستاپ كەتىپ جاتىر.

سانكت-پەتەربوردىڭ Emerald گراند-قوناقۇيىندەگى مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ كەشى. تۇلەكتەر كوڭىل كوتەرۋدە. كوممۋنيزمنىڭ قۇلدىراۋى كەدەيلەر مەن بايلار اراسىندا الشاقتىقتى قالىپتاستىردى. 1990 جىلداردى بىلەتىن جاستار ۇشىن ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك باستى ماقسات بولىپ قالا بەرمەك.

ولار بۇل جولعا قالاي تۇستى؟ بۇعان ۆلاديمير پۋتين تۇلعاسى جاۋاپ بەرە الادى. ول 2000 جىلى 90-جىلدارعا قارسى ۇمىتكەر رەتىندە بيلىككە كەلدى. بۇل سول كەزدەگى ۇرپاقتىڭ ەندى عانا جان-جاعىنداعى الەمگە نازارى تۇسكەن كەز بولاتىن. ول: «قاۋىپسىز ومىر مەن وركەندەۋدى اكەلەمىن»، – دەپ ۋادە بەردى. 90-جىلداردىڭ باسىندا جاسالعان ەكونوميكالىق رەفورما مەن مۇناي باعاسىنىڭ ەڭ قىمبات تاريحي كورسەتكىشكە جەتۋىنىڭ ارقاسىندا پۋتين ۋادەسىنىڭ بىرازىن ورىنداي الدى.

تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق ال-اۋقات كۇن تاربىندەگى يدەولوگيياعا اينالدى. ول اراسىندا كسرو جاساعان كۇنالاردى جۋىپ-شايىپ، ەسكە الىپ وتىرۋدى دا ۇمىتپادى. پۋتين كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋىن حح عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن گەو­ساياسي قاسىرەتىنە تەڭەدى. ونىڭ سوزىنشە، بۇلاي سەزىنبەگەندىردىڭ جۇرەگى جوق، يوسيف ستالين سال عانا شەكتەن شىققان «ەففەكتيۆتى مەنەدجەرگە» اينالىپ شىعا كەلدى. باسپا مەن تەلەۆيزييا بيلىك سالىپ بەرگەن جاڭا جولدى، سوسىن وسى بىر «نوستالگييانى» كورسەتە باستادى. بۇگىندە وسىنداي ساياساتتىڭ ارقاسىندا رەسەيلىكتەردىڭ 58 پايىزى كەڭەستىك جۇيە مەن تارتىپتىڭ ورالعانىن قالاسا، 40 پايىزىنا جۋىعى تىپتى ستالين زامانىن اڭسايدى.

سەرگيەۆ پوساد اۋدانىنداعى ماسكەۋ رۋحاني اكادەميياسىنىڭ سەمينارييا ستۋدەنتتەرى جاڭا زاۆەت، ليتۋرگييالىق اۋەندەر، يكونا سالۋ جانە ت.ب. پاندەر ۇيرەنەدى. كوممۋنيستەر تاراپىنان قىسپاققا ۇشىراعان ورىس پراۆوسلاۆ شىركەۋى قايتا جانداندى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى ۋاقىتتىڭ باسىم بولىگى بىرىگۋ جولىنداعى بەيشارا ىزدەنىسپەن وتتى. باسىندا دەموكراتييا ورناعانىمەن، كەيىن كونسيۋمەريزم، ياعني تۇتىنۋشىلىق، ۋەستەرنيزاتسيياعا اينالىپ شىعا كەلدى. «تۇتىنۋ ارقىلى كەلگەن بۇل جاڭعىرتۋ دا جەتكىلىكسىز ەدى»، – دەيدى الەۋمەتتانۋشى ن.زوركايا. 2000 جىلى Ikea جاڭا ورتا تاپ ۇشىن سانگە اينالدى. بۇل كەڭەستىك ەمەس، ەۋروپالىقتارداي تۇرۋدىڭ قولجەتىمدى جولى ەدى. «قانداي دا بىر كوپ شىعىنسىز-اق وركەنيەتتى ومىردىڭ دامىن سەزۋ مۇمكىندىگى تۋدى، – دەيدى ول، – بىراق وسى بىر دەكور تۇگەلدەي دەرلىك ادام بولمىسى مەن قۇندىلىقتاردى جاسىرىپ، شىنايى رەسەيدى كورسەتپەدى».

2012 جىلى ۇشىنشى پرەزيدەنتتىك مەرزىمى باستالعالى بەرى پۋتين ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا اگرەسسيۆتى نەوكەڭەستىك يدەولوگييانى كۇشەيتتى. ول بۇرىنعى وداق قۇرامىنا مۇشە بولعان ۋكراينا مەن قازاقستان سەكىلدى رەسپۋبليكالاردى ماسكەۋ ىقپالىندا ساقتاپ قالعىسى كەلدى. سونداي-اق رەسەي قارۋلى كۇشتەرىن بىر شالعايداعى سيريياعا باعىتتادى. داستۇرلى الەۋمەتتىك قۇندىلىقتار بىرقاتار زاڭ ارقىلى ناسيحاتتالعاننان كەيىن وزگەشە ويلاۋ مۇلدە قاۋىپتى بولىپ كەتتى. ناتيجەسىندە، پۋتين ارمانداعان كونفورميست، ماتەرياليست جانە تاۋەكەلشىل ۇرپاق شىعا كەلدى.

مەن بۇل ماقالانى جارييالاعان كەز پۋتين تانىمالدىعىنىڭ شىڭىنا دوپ كەلدى. پۋتين سا­ي­لاۋدا 80 پايىز داۋىس جيناعان بولاتىن. وزگە جاستاعىلارعا قاراعاندا سايلاۋ كەزىندە 18 بەن 24 جاس ارالىعىنداعى جاستاردىڭ 88 پايىزى پۋتينگە داۋىس بەرگەن. ولار وز ەلىنىڭ الەمدەگى الاتىن ورنىمەن، ەلدىڭ اسكەري كۇش قۋاتىمەن ماقتانىپ، ەل بولاشاعىنا كامىل سەنەدى.

قازان ماڭىنداعى باي اۋدانداردىڭ بىرىندە تۇرعان مىنا ساۋلەتتى مەيرامحانا – سان قۋعان جاستاردىڭ ورنى. ەدىل جاعاسىنداعى Water & Snow كەشەنى مەزگىلگە قاراي تۇرلى ويىن-ساۋىق ۇسىنادى. جازدا – اشىق اسپان استىندا سۋعا شومىلىپ، تاماقتانۋعا، ال قىستا شاڭعى مەن ۆەلوسيپەد تەبۋگە بولادى.

نوۆوسيبيرسك قالاسىنىڭ تار ارى قاراڭعى اۋلالارىنىڭ بىرى. حىح عاسىردىڭ كىرپىش عيماراتتارىنىڭ اراسىندا سىرا ىشىپ، مۋزىكا تىڭداپ وتىرعان جەرگىلىكتى سىعاندى كەزدەستىردىم. بۇل – 1995 جىلعى فيليپپ كريكۋنوۆ ونەر گالەرەياسىن اشقان جەر. ول كوپشىلىك شوعىرلانعان جەردەن اۋلاق شىعىپ، ماعان اينالانى كورسەتتى. بولمەنىڭ بىرى – فليۋوروستسەنتتى القىزىل تۇسپەن جارقىراپ، ماعىناسىز سۋرەتتەرگە تولى كەرەگەدەگى سورەلەردە لەنيننىڭ مينيبيۋستتەرى تۇر. كەلەسى ەسىكتى اشساڭ، جاس قىلقالام شەبەرلەرى سەلفيدىڭ اقىلعا سىيمايتىن تۇرىن سىناپ، قوراپشاعا باسىن تىعىپ سۋرەتكە تۇسىپ جاتىر. ونىڭ بىرەۋى اينەك سىنىقتارىنا، ەكىنشىسى Burger King قالدىقتارىنا تولى.

مەن فيليپپتى سول كۇنى كەزدەستىردىم. ەرەكشە ساندەنگەن جاس قىزدارعا تولى نوۆوسيبيرسك قالاسىنداعى كافەدە باسىمىز قوسىلدى. بۇل – رەسەيدىڭ ەڭ ىرى ۇشىنشى قالاسى. ەلدىڭ ونەركاسىپ جانە عىلىمي-يننوۆاتسييالىق ورتالىعى ەسەپتەلەتىن وسى قالادا اقشا كوپ. بىراق اكەسىز وسكەن بالانىڭ بىرى – فيليپپ سول بايلىقتىڭ دامىنەن كەندە. رەسەيدەگى باسقا كوپتەگەن بالا سيياقتى ول دا شەشەسى مەن اجەسىنىڭ قولىندا وستى. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارعى اتاسى ستالين كەزىندە اتىلىپ كەتىپتى. اجەسى ەلگە تانىلعان حيمييا مامانى بولدى. شەشەسى دە عىلىم سالاسىندا جۇمىس ىستەدى. «بىراق ۇيدەگىلەردىڭ قالاعانى دا، اڭگىمەسى دە ساياسات بولدى»، – دەيدى فيليپپ.

ماسكەۋدەگى پرودەموكراتييالىق قارسىلىقتار قىلاڭ بەرىپ، نوۆوسيبيرسك تارىزدەس قالالارعا جەتكەندە فيليپپ 16 جاستا ەدى. كوشەگە شىققان مىڭداعان ادام ەركىن ارى ادىل سايلاۋدى تالاپ ەتتى. دەي تۇرعانمەن، بۇل نارازىلىق شارالارى دەمونستراتسييادان گورى، حالىقتىڭ جاپپاي كوڭىل كوتەرۋ كەشىنە ۇقسادى. فيليپپ تە پۋتيننەن ابدەن مەزى بولعان. «حالىق نارازىلىعىن پۋتينگە جەتكىزسە دە، ەشقانداي ديالوگ بولعان جوق»، – دەيدى فيليپپ. كرەمل باقىلاۋىنداعى تەلەارنالار كورسەتكەن رەسەيدى ول مۇلدە تانىعان جوق. «ولار وزگە مەملەكەتتى كورسەتتى، سونداي سۋايت ادامداردى ومىرىمدە كورگەن ەمەسپىن»، – دەيدى فيليپپ.

ماسكەۋدەن 285 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان نيكولسكييدەگى «اۋىل كۇنى» مەرەكەسىنىڭ قارساڭى. بىر-بىرىن ۇناتقان جاستار ادەتىنشە قىدىرىپ جۇر. سوڭعى داعدارىستارعا دەيىن ەل ەكونوميكاسى مۇنايدىڭ ارقاسىندا شارىقتاپ، رەسەي جاستارى جوعارى جالاقى ۇشىن قالالارعا كەلە باستادى.

«بۇكىل ەل كوتەرىلىپ، كوشەگە شىعىپ جاتقاندا ورنىمدا تاپجىلماي قالاي وتىرامىن» دەگەن ويمەن نارازىلىق شاراسىنا قاتىستىم. ساياسي بەلسەندى ازامات بولعىم كەلدى. وزگەنى ويلاۋعا مۇرشام بولمادى. ادىلەتسىزدىك ۇشىن ىشىم كۇيىپ بارا جاتتى. بىراق بۇدان ەش ناتيجە شىقپادى»، – دەيدى فيليپپ.

ناتيجە بولمادى ەمەس، بولدى… نارازىلىق شاراسى ۇلكەن وزگەرىستەر تۋدىردى، بىراق ولاردى وڭ دەۋگە كەلمەيدى. 2012 جىلدىڭ مامىر ايىندا كرەمل كوتەرىلىستى كۇشپەن باسقاننان كەيىن ونداعان ادام جاپپاي ۇستالىپ سوتتالىپ، تۇرمەگە توعىتىلدى.

29 جاستاعى ميحايل ۆاسيلەۆ بيليارد جابدىقتارىن ساتۋمەن اينالىسادى. ول اقىن ۆلاديمير ماياكوۆسكيي ەسكەرتكىشىنىڭ جانىنداعى «تريۋمفالنايا» الاڭىندا سكەيتبورد تەۋىپ جۇر. قازىرگى جاستار ولاردىڭ اكە-شەشەسى ۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە كىرمەگەن ەركىندىككە قول جەتكىزدى.

«ىرگەسىن وزىم قالادىم»، – دەپ جۇرگەن ورتا تاپ تاراپىنان ساتقىندىققا ۇشىراعانداي بولعان پۋتين اۆتوريتارلىق ساياساتىن ۇدەتە باستادى. وسىلايشا، ەلدەگى ساياسي جاعداي تىپتەن شيەلەنىسە تۇستى. ول ەركىندىك پەن دەموكراتييانى ناسيحاتتاپ جۇرگەن ليبەرالداردى اشىق تۇردە «ۇلتتىق ساتقىندارعا» تەڭەدى.

مۇنداي قاتال جاۋاپ پۋتين «ۇرپاعىنا» قاتتى اسەر ەتتى. وسى وقيعالار ولاردى ساياساتتان اۋلاق جۇرۋگە ۇيرەتتى. «سويتىپ، مەن دە قولىمدى بىر سىلتەدىم، – دەدى فيليپپ. – نە مەن بۇل جۇيەنى جەڭەم، نە وزگە جۇيەدە – ونەر الەمىندە ومىر سۇرەمىن دەپ شەشتىم. بۇل سالا الدەقايدا جاقسى. ساياساتتا جۇيكەڭ توزىپ بىتەدى. ۋايىم-قا­يعى ۇشىن اردايىم باقىتسىز سەزىنەسىڭ، ومىردەن ەش لاززات الا المايسىڭ».

پۋتين 2018 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تۇسۋگە قارسى ەمەس. دەگەنمەن دە ونى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەدى دەۋ ەرتەرەك. بۇلاي بولاتىن بولسا، ول بيلىكتە 2024 جىلعا دەيىن قالادى دەگەن سوز. بۇل ۋاقىتقا دەيىن فيليپپتىڭ جاسى 29-عا تولادى. پۋتين العاش تاققا وتىرعان كەزدە فيليپپ بار-جوعى 5-اق جاستا بولاتىن. ول سول ۋاقىتقا دەيىن بيلىكتە پۋتيندى كورگىسى كەلە مە؟ «تۇك ەتپەيدى، مەن ومىر بويى قيسايىپ تۇرىپ كەلەمىن عوي»، – دەپ يىعىن كوتەردى فيليپپ.

اۆتور: دجۋلييا يوفف فوتو: گەرد ليۋدۆيگ


دجۋلييا يوفف. جازۋشى Foreign Policy مەن New Yorker باسىلىمدارىنا ماقالا جازىپ جۇرگەندە ماسكەۋدە تۇردى. بۇل – ونىڭ «National Geographic» جۋرنالىنا شىققان العاشقى ماقالاسى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

3 پىكىر جازىلعان

پىكىر جازۋ