.

 «جىبەك جولى» كيەسى

ەجەلگى «جىبەك جولى» ىزىمەن وتەتىن اۆتوتراسسا بويىندا، وزبەكستاننىڭ تورتكۇل ەلدى مەكەنىندە قوي تەرىسىنەن يلەنگەن ۇلتتىق تون ىلۋلى تۇردى. بۇل قۇر جول عانا ەمەس ەدى، بۇل كوممەرتسييالىق باعىتتار جەلىسى بولاتىن. ونىڭ بويىمەن بىر كەزدەرى شىعىس جارتىشارىنىڭ كوپ بولىگى وتەتىن.

بىر كەزدەرى تۇيە قومىن تەڭسەلتكەن ورتالىق ازيياداعى 2400 شاقىرىمدىق كەرۋەن جولىنا جاياۋ ساپار.

سۋ. تازا، تۇششى، نارلى. ۇش جىلدان استام ۋاقىت ونى تىنىمسىز ىزدەدىم. العاشقى ادامداردىڭ تاس داۋىرىندە كومەسكىلەنىپ كەتكەن ىزدەرىن جاڭعىرتىپ جاياۋ كەزىپ كەلەمىن. ەفيوپييادان باستالعان وسى ساپارىمدا تۇيەلەردى سۋاراتىن شالشىق سۋدان، سورى شىققان قۇمداۋىت شولدەرگە دەيىن كوردىم. ارابييانىڭ حيجاز دالاسىندا وازيستەن وازيسكە اۋىر ساپار شەكتىم. كاۆكازدىڭ ناعىز قىتىمىر قىسىندا اينالام سۋعا تولى بولسا دا شولدەن قاتالادىم، سەبەبى ول مۇز بولىپ قاتىپ جاتقان-تۇعىن.

بۇل جولى دا مەنى تاعى بىر كەزەكتى قيىندىق كۇتىپ تۇر ەكەن. سۋىمدى الدەكىم قازىپ الىپ كەتىپتى. وسى تاياز شۇڭقىردا بىر كەزدەرى التىننان دا قۇندى 60 ليتر سۋ كومىلگەن بولاتىن. مەنىڭ سۋىم.

قىزىلقۇمداعى سۋىمدى جىندار ۇرلاعانى راس پا؟

جىندار دەگەن كىمدەر؟

كوشپەندى دالا حالقىنىڭ سەنىمىندە ورتالىق ازييانىڭ ۇشى-قيىرسىز كوكجيەگىن مەكەندەيتىن قاڭعىعان رۋحتار بار. ولار ارا-تۇرا جولاۋشىلارعا زيياندىق جاسايدى، يا بولماسا كومەكتەسەدى. وسى ايماقتىڭ مالشىلارى جىنداردىڭ بىر تۇندە مىڭداعان شاقىرىمعا ۇشا الاتىنىن ايتادى جانە ولار جىلان، بولماسا قاسقىر كەيپىنە دە ەنە الادى-مىس. ماركو پولو قىتايدىڭ باتىسىنداعى لوپ شولىنەن وتكەن كەزدە كەرۋەندەردەگى ادام اتىن ايتىپ ايعايلاعان جادىگويلەردىڭ بولعانىن جازادى. «تالاي ساۋداگەر قايتا-قايتا باعىتىنان اداسىپ، كەرۋەنىن تابا الماي مەرت بولعان»، – دەيدى ول.

قىسقارتۋعا ۇشىراعان مۇنايشى يسلامبەك اقماعامبەتوۆ قازاقستاننىڭ مۇنايعا باي ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جۇك كولىكتەرى توقتايتىن اسحانادا تاماقتانىپ وتىر. بىر كەزدەرى «جىبەك جولىندا» ساۋدالانعان كوپ تاۋاردى قازىر مۇناي الماستىرعان، الايدا ونىڭ باعاسى تومەندەۋى جۇمىسپەن قامتۋعا كەرى اسەرىن تيگىزدى.

ال قىزىلقۇم قايدا؟

قازاقستاننىڭ بىر بولىگىنەن وزبەكستاننىڭ وڭتۇستىگىنە دەيىن سوزىلىپ جاتقان «ارسىز» شول دالا 2200 جىل بويى ەڭ ايگىلى ساۋدا باعىتى – «جىبەك جولىمەن» وتكەن تالاي كەرۋەن­شىلەردىڭ ومىرىن جالماعان. قازىردىڭ وزىندە ونىڭ مي قايناتار ىستىعى مەن تىكەندى-بۇتالى قۇمى قورقىنىش تۋدىرادى. ول ماعان دا كەدەرگىسىن كەلتىردى.

«شوپاندى كىنالاماڭىز»، – دەدى جولسەرىگىم ازيز حالمۋرادوۆ جەرگىلىكتى باقتاشىلاردى «اراشالاپ». ازيز – نامىسقوي وزبەك جىگىتى. «مۇندا سۋ ۇرلاۋ – ۇلكەن قىلمىس، – دەيدى ول شارشاعانىنان تىزەرلەي وتىرىپ، – وعان ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەيدى».

بىراق شوپاندار بولماسا، كىم سوندا؟

ازيز ەكەۋمىز وتتاي ىستىق قىزىلقۇمداعى دوڭدى اسىپ كەلەمىز. وسى جەردەن جاياۋ جۇرىسپەن ەكى كۇن قاشىقتاعى اتاقتى وازيس-قالا – بۇحارادان كومەك سۇراپ، سپۋتنيكتىك تەلەفون پايدالانامىز. جەرگە شوگىپ، ساعىم باسقان كوكجيەككە كوز تاستاپ وتىرمىز. VIII عاسىردا بىزدەن سولتۇستىك-شىعىستاعى تۇرپان دەپ اتالاتىن قىتايدىڭ بىر قالاشىعى جانىندا الدەبىر ساۋداگەر 40 ورام شيكى جىبەكتى 11 جاسار كۇڭگە ايىرباستاعان. وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي ودان بىر مىڭ جىل بۇرىن ەسكەندىر زۇلقارنايىن اسكەرىنىڭ بىلعارى شاتىرلارىن سۋ بەتىنە جۇقا كوپىر ەتىپ توسەپ، وكسۋس (امۋدارييا) وزەنىنەن وتكەن. ال بۇگىن بەيجىڭ اينالامىزدىڭ بارىنە تريلليون دوللار توگىپ، ەۋرازييانىڭ كوكىرەگىن كەسىپ وتەتىن ساۋدا جەلىسىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇشىن زاماناۋي «جىبەك جولىن» سالۋدا. بارىن قويشى، بىر جۇتىم سۋعا قانشا اقشا بەرەر ەدىم؟ وسىنداي ساتكە «جىبەك جولىنداعىلار» قانشا رەت تاپ كەلدى ەكەن؟

وزبەكستان. تاشكەنت. اعايىندىلاردىڭ تويى. بىر كۇندە كوتەرىلگەن قوس شاڭىراق وكىلدەرى كەڭ داستارقان باسىندا وتىر. بۇل ەلدىڭ قازىرگى استاناسى بۇرىن «جىبەك جولىمەن» جۇرگەن تۇيە كەرۋەندەرى توقتايتىن جەر بولعان.

«جىبەك جولى» دالاداعى كەرۋەننەن قالعان سوقپاق ەمەس. بۇل – بىر يدەيا: جاھاندانۋدىڭ العاشقى «پروتوتيپى». جىبەك ونىڭ ساۋدا بەلگىسى عانا ەدى.

تۇن ورتاسى اۋعان سات. قىزىلقۇمنىڭ قويۋ قاراڭعى كەزى. الىستان الدەبىر ساۋلە جىپىلىقتادى. ول بىزگە قاراي جاقىنداي تۇسىپ، كەيىن قايتا الىستاپ، ارتىنشا قايتا تاقالادى. «بىزگە كومەككە شىققان كولىك قوي، اداسىپ كەلەدى»، – دەيدى ازيز داۋىسى قىرىلداپ. ول شامىن الگى ساۋلەگە قاراي ۇمىتپەن بۇلعادى. بىراق مەنىڭ بىلەتىنىم كوبىرەك. قۇرعاعان اۋزىمدى اشپايمىن. بۇل – جىن.

«جىبەك جولى» اڭىزدارىنا بىراز دەرەك قوسا كەتەيىن.

بۇل كادىمگى جول ەمەس ەدى، ياعني بىز بىلەتىن كولىك جولى ەمەس-تۇعىن، بۇل شاشىلعان تور ىسپەتتى بولاتىن. مىڭداعان تۇيە جۇرەتىن سۇرلەۋ جولداردان، تاۋلى وتكەلدەر، مۇنارالى كەرۋەن سارايلاردان، تەڭىز ايلاقتارىنان جانە ايدالادا سورايعان تاس ۇيىندىلەرىنەن قۇرالعان ساۋدا جەلىسى كلاسسيكالىق الەمنىڭ ەكى الىپ ەكونوميكالىق ورتالىعى – حاندىك قىتاي مەن ورتا عاسىرداعى ريم يمپەريياسىن بايلانىستىردى. ورتالىق ازييانىڭ گەوگرافييالىق قيىلىستارىندا «جىبەك جولى» تاۋارلارى بارلىق باعىتتا تارايتىن. سولتۇستىكتە – رۋس كنيازدىكتەرىنە. وڭتۇستىكتە – پارسى مەن ۇندىستانعا. باتىستا – كونستانتينوپولگە. شىعىستا – سيانگە. وسى ساۋدا جەلىسى افريكا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازييا ەلدەرىندەگى ون ميلليون ادامدى بايلانىستىردى. «جىبەك جولى» ايدالادا تۇ­يەلەر سالعان سوقپاق جول ەمەس ەدى. بۇل بىر يدەيا­-تۇعىن: جاھاندانۋدىڭ «پروتوتيپى». جىبەك ونىڭ ساۋدا بەلگىسى عانا بولاتىن.

قازاقستاننىڭ اقتاۋ قالاسىندا بالالار جەر شارىنداعى ەڭ ۇلكەن كول كاسپيي تەڭىزى جاعالاۋىنداعى بۇزىلعان ايلاقتا ويناپ جۇر. اقتاۋ قازاقستاننىڭ جالعىز تەڭىز ايلاعى بولىپ تابىلادى. ول ەلدىڭ ساۋدا باعىتتارىن ازىربايجان، يران جانە تۇركييامەن بايلانىستىرادى.

«جىبەك جولىنىڭ» تارام-تارام جۇيەسىن كەزگەن تۇيەلەر قومىندا مىڭ-سان تاۋار تەربەلە تاسىمالداندى: قىتايدىڭ وت-ۇنتاعى، ۆەنەتسييانىڭ اينەگى، سامارقاندتىڭ قاعازى، بارىس تەرىسى، فارفور بۇيىمدار، لەۆانتا التىنى، ەكزوتيكالىق جانۋارلار (حيۋا حانى بىر جولى وزىنىڭ ورتالىق ازييا شولىندەگى دۋالدى بەكىنىسىنە پارسىدان ەكى ازييا ەنەكەسىن (بۋيۆول) الدىرعان). ودان كەيىن، سول جولمەن ارينە، دىن: بۋدديزم، حريستيان جانە يسلام تارادى. ارقايسىسى «جىبەك جولىمەن» ساۋدا-ساتتىق جاساسقان. الگەبرا تارىزدەس رەۆوليۋتسييالىق ونەرتابىس­تار دا وسى جولمەن تارادى. دەگەنمەن تاريحتا ەستە قالعانى – جىبەك، سۋ بەتىندە قالقىعان اي ساۋلەسىندەي ەفير ماتاسى. قىتايدىڭ وسى ونەرتابىسى ريمدىكتەردىڭ باي-ماناپتارىن ەستەن تاندىرعانى سونشا، ولار جىبەك ساۋداسىندا يمپەرييانى بانكروت قىلا جازدادى.

«جىبەك جولىن» «ەسكى» دەسەڭىز قاتەلەسەسىز.بۇگىن «جىبەك جولىنىڭ» باستى مۇراگەرى، مۇسىلماندىقتى ۇستاناتىن ورتالىق ازييا – جاھان جاڭالىقتارى تولقىنىنداعى ۇمىت قالعان سارقىن سۋداي كورىنۋى مۇمكىن. «جىبەك جولىنىڭ» كونە كەرۋەن ىزدەرى ورنىندا قازىر سيرەك قونىستانعان، از دامىعان جانە كوبىنە اۆتوريتارلىق، بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارى قازاقستان، تۇرىكمەنستان، وزبەكستان مەن قىرعىزستان سىرتتىڭ نازارىن وزىنە اسا اۋدارا بەرمەيدى. بىراق وسى «توت باسقان» تۇسىنىك اقيقاتقا ساي كەلمەيدى. عاسىرلار بۇرىن ايبىنى اسقاقتاعان يمپەرييالار «جىبەك جولى» بايلىعىن باقىلاۋدا ۇستاۋ ۇشىن كۇرەسكەنىندەي، ازييانىڭ تىرەك نۇكتەسى ححى عاسىر گەوساياساتىنىڭ ارەناسى بولىپ قالىپ وتىر. اقش، قىتاي جانە رەسەي ارقايسىسى وسى ستراتەگييا­لىق ايماقتاعى وز مۇددەسىنە تالاسادى: يسلام لاڭكەستىگىمەن كۇرەس، تابىستى ساۋدا دالىزدەرىن اشۋ، ەنەرگەتيكا قورلارىن پايدالانۋ.

رەگيستان – ەجەلگى «جىبەك جولىنىڭ» جۇرەگى سامارقاند قالاسىنداعى الاڭ. وزبەكستاننىڭ الەمدىك مۇرا نىساندارىنا جاتادى. ونىڭ ورتا عاسىرلىق ارحيتەكتۋراسىن رەستاۆراتسييالاۋ ونداعان جىل بۇرىن كەڭەس وداعى كەزىندە باستالعان جانە الى دە جالعاسۋدا.

ال جىندارعا كەلەر بولساق، ولار ورتالىق ازييانىڭ لاندشافتتارىن جىبەك ماتاسى كەلگەنگە دەيىن سيقىرلاپ العان. يسلام داستۇرىندە پەرىشتەلەر – نۇردان، ادام بالاسى – توپىراقتان، ال جىندار جالىننان جاراتىلعان دەپ ايتىلادى. جىنداردىڭ وز پاتشاسى، قالالارى مەن كەرۋەندەرى بولادى. ولاردىڭ كوبى بىزگە جاماندىق ويلايدى. ايدالادا بەيتانىس مالشىعا كەزىگە قالساڭىز، تومەن قاراڭىز، ەگەر اياقتارى تەرىس قاراپ تۇرسا، ول – جىن.

ورتالىق ازييا ارقىلى جاياۋ جۇرىپ وتكەن ساپارىم قازاقستانداعى اقتاۋ قالاسىنىڭ كاسپيي ايلاعىنان باستالدى. ماعان بىر-بىرىنە كەراعار ەكى جىگىت جولسەرىك بولدى: داۋلەت بەگەندىكوۆ – بۇرىن قازى بولعان، تۇن سايىن قاسقىرلاردى (بالكىم، جىنداردى) ۇركىتۋ ۇشىن ستارتتىق تاپانشاسىمەن اسپانعا وق اتادى. تالعات وماروۆ – قاساپشى، حالال ەت دۇكەنىنىڭ قوجايىنى. دىنشىلدىگى سونشالىق، تىپتى، سۋرەتكە تۇسۋدەن باس تارتادى («قۇران ويىپ سالىنعان سۋرەتكە تىيىم سالادى» دەگەن – كونسەرۆاتيۆتىك ينتەرپرەتاتسييا).

قازاقستان مۇناي وندىرىسى بويىنشا الەمنىڭ العاشقى ون بەس ەلىنە كىرەدى جانە ىرى تابيعي گاز وندىرەتىن ەل رەتىندە بەلگىلى. ەلدىڭ باتىسىنداعى جازىق دالادا مىڭداعان شاقىرىمعا سوزىلعان قۇبىر توسەلگەن. بۇل بولات قۇبىرلاردىڭ ۇستىنەن وتۋگە بولمايدى. سوندىقتان تۇز دالادا يەسىز سولپيعان سورعىلارعا، ۇڭعىلار الاڭىنا، جيناۋ ستانسالارىنا جانە اۆتوماتتاندىرىلعان كەنىشتىڭ گاز جاعاتىن الاۋ مۇرجالارىنا قاراي باعىت الدىق. «قاراقۇدىق» كەنىشىنىڭ قىسقاشا تاريحى ورتالىق ازييانىڭ ەكونوميكالىق بولاشاعىن شاعىن تۇردە سيپاتتايدى.

بەتاشار كەزىندە كەلىندەردىڭ بەتى ورامالمەن جابىلادى. بۇل – قازاقتىڭ كەلىندى تانىستىرۋ داستۇرى. توي بىرنەشە ساعاتقا سوزىلۋى مۇمكىن. كەلىندى كۇيەۋ جىگىتتىڭ وتباسىنا الۋ ۇشىن الدىن الا وتباسىلار اراسىندا كەلىسسوزدەر جۇرەدى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن امەريكالىق كومپانييالار بارلاۋعا، يگەرۋگە العان، پەرسپەكتيۆالى، الىستاعى ساعىم دالادا ورنالاسقان يندۋسترييالىق كەشەندى باستاپقىدا رەسەيلىك مۇناي الىبى – «لۋكويل» ساتىپ العان. كەيىننەن كەشەن قىتايدىڭ «سينوپەك» كومپانيياسىنا وتتى. قىتاي ورتالىق ازييادا ىقپالى زور كۇشكە اينالىپ كەلەدى. مۇناي كەنىشتەرىنەن بولەك، بەيجىڭ «بىر بەلدىك – بىر جول» اتالاتىن الەمدەگى ەڭ ىرى ينفراقۇرىلىم جوباسىنا ينۆەستيتسييا سالۋدا. جوبا بو­يىنشا ايلاقتار، تەمىرجول، سۋپەر-اۆتوماگيس­ترالدار مەن تەلەكوممۋنيكاتسييا جەلىلەرىن سالۋ كوزدەلگەن. بۇل ەسكى دۇنيەدەگى 60 ەلدى قامتيتىن تۇتىنۋشىلار نارىعىن بىرىكتىرەدى. جاڭا «جىبەك جولى» – قىتايدىكى.

«بۇل جەرگە قالاي كەلدىڭىز؟ – دەپ سۇرادى مەنەن «سينوپەك» باسشىسى ليۋ مىرزا كەنىشتەگى وپەراتور بولمەسىندە. – شاي ىشەسىز بە؟»

بىراق ليۋ مىرزا شاي تۋرالى ويلاپ وتىر­عان جوق. اسحاناسىنا باسا-كوكتەپ كىرگەن ۇش كىر-قوجالاق ادام قانشا تاۋىق، پيۋرە، جەمىس شىرىنى مەن الما بالىشىن جەپ جاتقانى ونى تولعاندىرمايدى. ول تەك الاڭداۋلى. بىز كەنىشتىڭ ديامەترى 15 شاقىرىمدىق قاۋىپسىزدىك شەڭبەرىنە اينالا ورنالاستىرىلعان قوزعالىس داتچيكتەرىنە ىلىنبەي، ايماققا ەنىپ كەتكەن ەكەنبىز.

كومپانييانىڭ كۇزەت قىزمەتكەرى بىزدى نىساننان سىپايى شىعارىپ سالدى. قازاقتىڭ ۇلان-عايىر دالاسىندا كوزدەن تاسا بولعانىمىزشا ول كولىگىنىڭ قاسىندا تۇرىپ، ارتىمىزدان قاراۋمەن بولدى. «قاراقۇدىقتىڭ» جۇمىسشىلارى ۇشىن، بالكىم، بىز – «جىنبىز».

كونە «جىبەك جولىنىڭ» نەگىزگى ايالدامالارىنىڭ بىرى – وزبەكستاننىڭ اندىجان قالاسىنداعى بىر كافە سىرتىندا كەڭەس داۋىرىنەن قالعان جولاۋشى ۇشاعى كوزگە ۇرادى. 2005 جىلى بۇل قالادا ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايىنا نارازىلىق بىلدىرگەندەردى جاپپاي قىرىپ، 700-دەن استام ادام اجال قۇشتى.

ماركو پولو ەسىمى كەز كەلگەننىڭ جادىندا. بىراق كونە «جىبەك جولىمەن» باسقالار دا جۇرىپ وتكەن. شارشاۋدى بىلمەيتىن اراب جيھانكەزى يبن باتتۋتا ماروككودان باستاپ ساۋدا جولىنىڭ بويىمەن شىعىستى شارلاپ وتىز جىل جۇرگەن.

جەتىنشى عاسىرداعى قىتايلىق بۋدديست-موناح كسۋانتسانگ «جىبەك جولىمەن» مىڭداعان شاقىرىم جۇرىپ، بۇگىنگى الپينيستەردىڭ باتىلى بارا بەرمەيتىن گينديكۋش تاۋىن اسقان. ول ايماقتىڭ قاشقار سيياقتى نارىقتىق قالالارىنداعى كوزگە ۇراتىن كوپۇلتتىلىقتى اتاپ وتكەن. ول جەرلەردە كسۋانتسانگ كوك كوزدى، سارى شاشتى ادامداردى بايقاعان. بالكىم، سوعديلىقتار شىعار.

العا قاراي ىلبىپ باسىپ كەلەمىز. كۇن اسپاندى ەرىتىپ جىبەرەردەي. جازدا بۇل دالا ىستىقتان قايناپ كەتەدى. بىر شوكىم بۇلت تا جوق. لۇپ ەتكەن جەل دە. الىستاعى بىر قازاق اۋىلىنا كەلدىك: ونەرتاپقىش ايەل اديانا مەيرامباەۆا قىتايدىڭ جارقىراعان كىر جۋا­تىن ماشيناسىندا قىمىز ساپىرۋدا. قىمىز – بيە سۇتىنەن جاسالاتىن كوشپەندىلەردىڭ فەرمەنتتى ەليكسير سۋسىنى.

سانسىز شايحانالار: تۇركييا مەن يراننان كەلەتىن جۇك كولىكتەرى وتەتىن جاڭا «جىبەك جولى» تراسساسىندا وتباسىلىق شايحانالار جول بويىندا كوپتەپ كەزىگەدى.

«جىبەك جولىنداعى» ارالىق ستانسا بولعان وزبەكستاننىڭ مارعيلون قالاسىنداعى مارعيلون قولونەر دامىتۋ ورتالىعىندا ايەلدەر جىبەك ماتاسىن توقۋدا. ورتالىق كىلەم توقۋ، ويۋ سالۋ ونەرى، توقىما تىگىن تارىزدەس ۇلتتىق قولونەر تۇرلەرىن جانداندىرۋ ماقساتىندا 2007 جىلى اشىلعان. وندا جىبەك توقۋ مەن ماتا شىعارۋ بويىنشا دارىستەر وقىتىلادى.

شەكاراداعى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتىنە جەتكەن كەزىمىز: قارۋلى ادام ۆيزاما كوز تاس­تادى. ارقا سومكەمە تيىسپەدى، بىراق قاباعىن تۇيىپ: «قانداي دا بىر دىني كىتاپتارىڭىز بار ما؟ قۇران؟» – دەپ سۇرادى.


ورتا عاسىردا مۇسىلمان الەمى گۇلدەندى. ويتكەنى قوعام تولەرانتتى، اشىق جانە ىزدەنىمپاز ەدى. «جىبەك جولىنىڭ» ەركىن يدەيالى اتموسفەراسى دا بۇعان سەبەپ بولدى.


وزبەكستاننىڭ اسكەري-پوليتسييالىق رەجيمى ورتالىق ازيياداعى دجيحاديزمگە قارسى قامال بولىپ تابىلادى. ەلدەگى كوپتەگەن قاۋىپسىزدىك قىزمەتى ساقالدى يسلاميستەرگە قارسى كۇرەسىپ، ار مەشىتكە وز تىڭشىلارىن جىبەرگەن.

بۇگىنگى يسلام ەكسترەميزمىنىڭ پارادوكسى سول، جيھادشىلاردىڭ جانۇشىرا قايتا قۇرۋعا تالپىنعان تاريحي حاليفاتى ولاردىڭ وزدەرىن قابىلدامايتىن تارىزدى. ورتا عاسىرلاردا ناعىز قۋاتى تاسىعان كەزەڭدە مۇسىلمان الەمى گۇلدەندى، ويتكەنى ولاردىڭ قوعامى فۋندامەنتاليستىك قوعام ەمەس ەدى. ول تولەرانتتى، اشىق جانە بىلىمپاز بولدى. «جىبەك جولىنىڭ» ەركىن يدەيالى جانە پوليگلوتتى اتموسفەراسى مۇنىڭ كىلتى ەدى. «ورتالىق ازييا سول ۋاقىتتا عىلىم-بىلىم ورتالىعى بولدى، – دەيدى حورەزم مامۋن اكادەميياسىنىڭ تاريحشىسى شاحزۋحميلزو يسمايلوۆ، – بىزدىڭ توپىراقتان كوپتەگەن الەمگە ايگىلى عالىمدار شىققان». يسمايلوۆتى مەن حيۋانىڭ قۇلازىعان ۇستىرت شوقىسىن جالعىز وزىم 24 كۇن بويى تەمىرجول بويىمەن جۇرىپ وتكەننەن كەيىن عانا كەزدەستىردىم.

حيۋا. ەگەر بۇل اتاۋ وزگەلەر ۇشىن الدەنەنى بىلدىرەتىن بولسا، بۇل – كوسموپوليتيزم، بىلىمپازدىق نە كورەگەندىك ەمەس. قايتا قالا ومىرىندە تاڭعاجايىپ «جىبەك جولى» الەمىنىڭ جايلاپ ارتتا قالۋى بايقالادى. ەۋروپالىق كەمە قاتىناسى ورتالىق ازييا ساۋداگەرلەرىنىڭ مونوپوليياسىن بۇزىپ، حيۋا تارىزدەس وازيستىك ايالدامالاردى كوشتەن قالدىردى. حىح عاسىر­دىڭ باسىندا بالشىقتان سوعىلعان بەكەت ورتاعاسىرلىق توقىراۋعا ۇشىرادى.

NG قوعامىنىڭ قىزمەتكەرى پول سالوپەك وزبەكستاننىڭ قىزىلقۇم شولىندە وتكەن كەزەكتى كۇننەن كەيىن ەسەگىنە شوپ بەرۋدە. قۇمدا عاسىرلار بۇرىنعى كەرۋەندەردەن قالعان، قۇمىرا سىنىقتارى كەزدەسەدى. Online: OutofEdenWalk.org جانە on Twitter (@PaulSalopek).

بىراق بۇل ايماقتا مەنى قىزىقتىراتىنى ودان دا ەرتە داۋىر – VIII عاسىردان حV عاسىرلارعا دەيىنگى كەزەڭ. ول ۋاقىتتا «جىبەك جولىنىڭ» وزبەكستانداعى حيۋا، بۇحارا جانە سامارقاند قالالارى ينتەلەكتۋالدىق جەتىستىكتەرى بو­يىنشا ەۋروپامەن باسەكەلەسەتىن، تىپتى ولاردان اسىپ تا تۇسەتىن. بۇل ارابتاردىڭ عىلىم، ونەر جانە مادەنيەت بويىنشا التىن داۋىرى ەدى. ول كەزدە بۇگىن ورتالىق ازيياداعى اتاۋى «ستان» دەپ اياقتالاتىن ەلدەر مەن يراننىڭ بىر بولىگى جاتقان اۋماق – بۇرىنعى حاليفاتتىڭ قيىر شىعىس جاعىنان كەلگەن دانىشپاندار لەگى باعداتتا جينالاتىن.

«جىبەك جولىنان» شىققان عۇلامالاردىڭ بىرى – ال-حورەزمي («الگوريتم» سوزى ونىڭ ەسىمىن لاتىنشالاۋدان پايدا بولعان) الگەبرانى ويلاپ تابۋعا كومەكتەسكەن. ول جەرورتا تەڭىزىنىڭ ۇزىندىعىن ەسەپتەپ شىعارعان (پتولەمەيدى دۇرىستاي وتىرىپ). ورتالىق ازييانىڭ جان-جاقتى عالىمى ال-بيرۋني جۇزدەن اسا كىتاپ جازعان، ولاردىڭ اراسىندا ۇندىستاننىڭ ەگجەي-تەگجەيلى انتروپولوگيياسى مەن «كولەڭكەلەر جونىندەگى تولىق تراكتات» اتتى ەڭبەكتەرى بار.

كەڭەس وداعى كەزىندە «اق التىن» سانالاتىن ماقتا وندىرىسى سالدارىنان سۋى سارقىلىپ، جو­يىلىپ بارا جاتقان ارال تەڭىزىن اينالىپ وتەمىن. 2016 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تيان-شان تاۋىنىڭ شىڭىنا شىعىپ، بوراعان قار استىندا وڭتۇستىكتەگى فەرعانا وبلىسىنىڭ مارعيلون قالاسىنا بەت الدىم. مارعيلون – وزبەكستانداعى جىبەك وندىرىسى دامىعان جالعىز قالا.

«بوس ۇشتارىن تاۋىپ، ولاردىڭ تۇيىندەرىن شەشۋىمىز كەرەك»، – دەيدى اجەسىنە تارتقان ينوياتحان وحۋنوۆا. ول «يودگورليك» جىبەك فابريكاسىندا 30 جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. «ۇزىپ الماعان جون. ول ۇشىن تاجىريبە كەرەك».

بەس جاسار بەكنۇر باحتيياروۆ وزبەكستاننىڭ حيۋا قالاسىنداعى ۇيىندە سىيلىق ۇسىنىپ جاتقان دوستارى مەن تۋىستارى اراسىندا. ول جاڭا عانا سۇندەتكە وتىرعىلدى. كۇن رەسمي قوناق جينالۋىمەن باستالىپ، ويىن-ساۋىقپەن اياقتالدى.

رەنەسسانستىق ەۋروپادان، ەجەلگى گرەكييا، ۇندىستان، پارسى مەن قىتايدان كەلگەن تاڭسىق تاۋارلار ھام تۇرلى يدەيالار قايناعان «جىبەك جولىنىڭ» شۋلى بازارلارى وسى ينتەلەكتۋال­دىق «جالىننىڭ» كوسەۋى بولدى. يسلامنىڭ دىني دوكتريناسىنا عىلىمي زەرتتەۋلەردى تارتا وتىرىپ، راتسيوناليزم مەن لوگيكانى ەنگىزگەن «مۋتازيليزم» دىني پىكىر مەكتەبى قالىپتاستى. «مۇنىڭ پراكتيكالىق سەبەپتەرى دە بولدى، – دەيدى حيۋا قالاسىندا ساۋلەتشى بولىپ ىستەيتىن گاۋحار جۇرديەۆا، – مىنا شولدە امان قالۋ ۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ قاجەت. ول ۇشىن مالدى سۋعارۋدىڭ جولىن بىلۋ كەرەك، ال ول ينجەنەرلىك ىلىمدى كەرەك ەتەدى. بىز اش قالماۋىمىز ۇشىن ماتەماتيكادان حاباردار بولۋىمىز قاجەت بولدى». اقىر اياعى بۇل جالعاسا المادى. ديناستييالار اراسىنداعى كۇرەستەن السىرەگەن حاليفات بىرتىندەپ ىدىراي باستادى. «سىرتتان كەلگەن ەلەمەنتتەرگە» قارسى «اشاريزم» دەپ اتالاتىن «تازالاۋشى» قوزعالىس ەتەك جايدى. بۇل دىني ىلىمنەن تىس عىلىمي-زەرتتەۋ سالالارىنا بالتا شاپتى. 1258 جىلى باعداتتى موڭعولدار جاۋلاپ الدى. سودان باستاپ «التىن داۋىر» شۇعىلاسى سونە بەردى.

اۆتوبۋس تولى تۋريستەر بۇگىن حيۋانىڭ كونەدەن قالعان سارايلارىن، مەدرەسەلەرى مەن مۇنارالارىن تاماشالاپ جۇر. جۇك تاسيتىن ەكى ەسەگىمدى جاقىن ماڭداعى اۋىلعا توقتاتتىم. كۇنگە ابدەن كۇيگەن مەن سان-سالتاناتى جاراسقان كافەدە وتىرمىن. كاپۋچينو اپپاراتى ەنتىگە پىسىلدايدى. ونىڭ سيقىرلى سۋسىنىنان سوراپتاي وتىرىپ، ادامداردىڭ كليمات وزگەرىسىن سانالى تۇردە مويىنداماۋى تۋرالى باتىستاعى قوعامدىق سانانىڭ كور ەكەندىگىن، پوپۋليزم مەن ەتنيكالىق شوۆينيزم تۋرالى ويلايمىن. يا، «جىبەك جولىمەن» جۇرگەن ۋاقىت ادامدى عيبراتتى ويلارعا جەتەلەيدى ەكەن.

اۆتوريتارلىق وزبەكستاننىڭ ىشكى اۋداندارىن ارالاپ جۇرگەنىمدە پوليتسييا قىزمەتكەرلەرى مەنى 34 رەت توقتاتتى. بۋلانبالى بۇرىنعى وكسۋس – قازىرگى امۋدارييا وزەنى بو­يىنداعى اۋىل تۇرعىندارى مەنىڭ «ميكروكەرۋەنىمدى» ەسىك الدىنان، شابدالى باقتارىنان، قاۋىن باقشالارىنان ارىگە بۇرىپ وتىردى. كەتىپ بارا جاتقانىمدا كەشىرىم سۇراپ، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىمەن ەش بايلانىسقىسى كەلمەيتىندەرىن ايتتى. ولار ارتىمنان بالالارىنان جاڭا پىسكەن دامدى شەلپەك، نان بەرىپ جىبەرەتىن.

سامارقاندتاعى افرازيياب مۋزەيىندە ورنالاسقان قولا تۇيەلەر. ەسكەرتكىش قالانىڭ ەجەلگى ساۋدا تاريحى قۇرمەتىنە قويىلعان. جۇزدەگەن جىل سامارقاند – شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ەڭ جارقىن جانە جەتىلگەن جول قيىلىستارىنىڭ بىرى، تاۋار مەن يدەيا الماسۋدىڭ ورتالىعى بولدى.

ينوياتحان سابىندى سۋ تولتىرىلعان ۇلكەن قاڭىلتىر استاۋدى كورسەتتى. ىشىندە بىر قولمەن بىرتىندەپ تارقاتىلاتىن مىڭداعان كۇيە كوبەلەكتىڭ جىبەك-قۇرتتارى بار. عاجايىپ ماتا زييانسىز، ۇشپايتىن، تۇكتى تۇت جىبەك قۇرتى توقيتىن تور جىبىنەن الىنادى. ار قۇرت شامامەن بىر كيلومەتر تالشىق شىعارادى، بۇل – ديامەترى بويىنشا شامامەن 10 ميكرومەتر. وسىنداي نازىك جىلتىر جىپ ورتالىق ازييا­دا مىڭداعان كەرۋەن سارايىنىڭ سوعىلۋىنا سەبەپ بولعان. ول جول بىر كەزدەرى بۇكىل الەمدى – شىعىس پەن باتىس، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى بىر ارناعا تۇيىستىرىپ ەدى. ەشبىر جىننىڭ سيقىرى بۇنداي ىسكە قاۋقارلى ەمەس.

قاتقاق جولمەن ەسەگىمدى جەتەكتەپ توليك بەكنييازوۆ العا باسىپ كەلەدى. اڭگىمەگە جوق. جولداعى الدەبىر بازاعا كەلگەندە جىپتى ينەنىڭ كوزىنەن وتكىزۋ ۇشىن شۇقشيىپ، وتىرعانىمدى بايقاعان. پالتومنىڭ جىرتىلعان جەرىن تىگەيىن دەگەن ەدىم. شەكاراعا كەلگەن سوڭ جولىمىز ايىرىلاتىن بولادى. بىراز كۇننەن كەيىن تىگىن قورابىمداعى بارلىق ينەنى ونىڭ ساباقتاپ قويعانىن كورىپ قايران قالدىم.

بارىمىز دە بىر-بىرىمىزگە تاۋەلدىمىز. «جىبەك جولىندا» توقىعان سوڭعى ويىم وسى بولدى.

اۆتور: پول سالوپەك، فوتو: دجون ستەنمەيەر


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ