.

ەكپە كەرەك پە؟

پاكستان. كاراچيلىك دۇكەنشى گۋلام يساك پوليوميەليت ەكپەسىنە كۇمانمەن قاراعان ەدى. بۇگىندە ول تورت جاسار قىزى رافييانى ازاپقا دۋشار قىلعانى ۇشىن وزىن-وزى كىنالايدى. قىزدىڭ بىر اياعى پوليوميەليتتىڭ كەسىرىنەن سىرەسىپ قالعان. ال ەكىنشى اياعىن كولىك باسىپ كەتكەن.

كەدەي ەلدەردەگى مىڭداعان بالانىڭ ومىرىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولى – وركەنيەتتى ەلدەردەگىدەي ەكپە جاساۋ.

«بار دا ناۋقاس بالانى وز كوزىڭمەن كور، – دەدى سامير ساحا. – مۇمكىن ونىڭ سىر­قات اعالارى مەن سىڭلىلەرى دە بار شىعار؟ بىزدىڭ مىندەت – ەكپە ارقىلى كورسەتكىشتى نولگە جەتكىزۋ نەمەسە مەيلىنشە ازايتۋ».

تاڭ قىلاۋلاپ اتقان شاق. بانگلادەش استاناسى داككادامىز. سامير ساحا كولىگىنىڭ ارتقى ورىندىعىندا ويعا شومىپ وتىر. فورما كيگەن جۇرگىزۋشى موتوتسيكل، ريكشا، جۇك كولىكتەرى مەن جولاۋشىلارى اۋزى-مۇرنىنان شىققان اۆتوبۋستاردىڭ اراسىمەن «تويوتاسىن» ابايلاپ ايداپ كەلەدى. «بىز ونىڭ ومىرىن ساقتاپ قالدىق، بىراق… – دەپ سوزىن اياقسىز قالدىردى ساحا، – بارىن وز كوزىڭىزبەن كورىڭىز. سوندا تۇسىنەسىز».

كونگو دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى (كدر). ەكپەگە تولى سالقىنداتقىشتاردى موتوتسيكلدەرىنە تيەگەن «شەكاراسىز دارىگەرلەر» ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى مونگا ماڭىنداعى وزەننەن وتىپ بارادى. ولار قىزىلشا اۋرۋى جايلاعان قىستاقتاردى ارالاعاندا ەكپەلەرىن سالقىن كۇيىندە ساقتاۋعا تيىس.

ول – ميكروبيولوگ. پنەۆموكوكك باكتەرييا­سىن زەرتتەۋمەن الەمگە اتى شىققان. ونىڭ اشقان زەرتحاناسى بانگلادەشتەگى ەڭ ۇلكەن بالالار ەمحاناسى – «داككا شيشۋدىڭ» بىر بۇرىشىندا ورنالاسقان. دالىزدەن ەنسەڭىز، قاز-قاتار تىزىلگەن توسەكتەرگە لىق تولى ۇلكەن پالاتالارعا تاپ بولاسىز. ارنايى ۋاقىت بەرىلگەندە ار توسەكتىڭ ماڭىندا اۋرۋ بالالار وز تۋىستارىمەن جۇزدەسىپ، ارقا-جارقا ەركەلەپ جاتادى. ال زەرتحانانىڭ ىشى اق حالاتتى مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە تولى. ولار كۇنى-تۇنى پنەۆموكوكك جاسۋشالارىن باقىلاپ، قۇتىلارداعى سىنامالارىن بىر الىپ، بىر سالىپ، ەندى بىردە ميكروسكوپ اينەگىنە تەسىلە قاراپ قاۋىرت شارۋادان باس المايدى. پنەۆموكوكك باكتەريياسى بۇگىندە بارلىق جەردە بار. ول تۇشكىرۋ نەمەسە قول الىسۋ كەزىندە بىردەن جۇعادى، يممۋندىق جۇيەسى بىرقالىپتى ادامداردىڭ مۇرىن جولدارىندا ەشبىر كەدەرگىسىز تىرشىلىك ەتە بەرەدى. قورعانىس السىرەي قالسا، «اتويلاپ» باس كوتەرىپ، كوبەيە تۇسەدى. سويتىپ، ادام ومىرىنە قاۋىپتى ينفەكتسييالىق اۋرۋ تۋدىرادى. وعان جاس بالالار جيى شالدىعادى. اسىرەسە، انتيبيوتيكتەر مەن ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت تاپشى جەرلەردەگى بالالار بۇل دەرتكە وسال كەلەدى. ححى عاسىردىڭ باسىندا اقش پەن كانادادا دۇنيەجۇزى بويىنشا ەڭ العاشقى تيىمدى ەكپە قولجەتىمدى بولعان ۋاقىتتا جىل سايىن پنەۆموكوكك اۋرۋىنان الەم بويىنشا 800 مىڭ بالا كوز جۇماتىن، ياعني بەس جاسقا دەيىنگى ميلليونداعان بۇلدىرشىننىڭ تورتتەن ۇشىنەن استامى جاڭالىقتىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالعان ەبولا نەمەسە زيكا ۆيرۋستارىنان ەمەس، پنەۆمونيياعا (قابىنعان وكپە)، مەنينگيتكە (قابىنعان مي قابىعى) نەمەسە قان اينالىمىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەپ سوعاتىن قاراپايىم ۆيرۋستان اجال قۇشتى. ولىم-جىتىمنىڭ باسىم بولىگى بانگلادەش سيياقتى كەدەي ەلدەردە ورىن الدى.

ۋگاندا. مورۋنگول تاۋىندا ماكيرەرە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى ساديك ۆاسۆا بەبيسيزا جاڭادان ۇستاپ العان جارعاناتىنا تەسىلە قارايدى. ول چيكاگولىق ارىپتەستەرىمەن بىرگە قاۋىپتى ۆيرۋستى ىزدەستىرۋدە. زەرتتەۋ ناتيجەسى ۆاكتسينالاردى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن.

2015 جىلى بالالارعا ارنالعان پنەۆموكوككتى كونيۋگيرلەنگەن ەكپە (پكە) بانگلادەشكە دە جەتتى. ساحانىڭ زەرتتەۋ توبى ونىڭ دامۋىن جىتى باقىلاۋدا. ولاردىڭ ويىنشا، پكە بۇكىل الەم بويىنشا وزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ، ەكپە ساراپشىلارىنىڭ ۇمىتىن اقتاي السا، ولىم كورسەتكىشى بىرشاما ازايىپ، اۋرۋ بۇرىنعىداي قاۋىپتى بولمايدى. بۇل دەگەنىمىز – مەكتەپكە بارماي جاتىپ اجال قۇشاتىن مىڭداعان جاس بالانىڭ ولىمنەن امان قالۋى. پنەۆمونييا كەزىندە دەمىگۋ، دەنە قىزۋىنىڭ كوتەرىلۋى، وكپەدە وتتەگىنىڭ جەتىسپەۋى، كۇرك-كۇرك جوتەل، ەرىننىڭ كوگەرۋى جانە بالالارىن اسىراۋ ۇشىن ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن اتا-انالاردىڭ جۇمىستان سۇرانىپ توسەك باسىندا وتىرۋىنا دەگەن قاجەتتىلىك ازايادى.

ساحا «داككا شيشۋ» دالىزىندە كۇن سايىن قايعىدان قان جۇتقان جانداردى كورەدى. سول سەبەپتى ول مەنى ريكشا جوندەۋشىسى مەن ونىڭ ايەلىنىڭ ورتانشى بالاسى، ون بىر جاسار سانجيدا ساحاجاھانعا جىبەردى. اۋرۋحانا قاقپاسىنان شىعىپ بارا جاتقاندا ول ماعان: «قايتىپ كەلگەننەن كەيىن العان اناليزدەرىڭىزدى تالقىلايمىز. جامال مەن تاسميم سىزبەن ەرىپ بارادى»، – دەدى.

جەدەل جاردەم كولىگى داككا كوشەلەرىمەن ىزعىتىپ وتتى. ۇيىلگەن تاتتى كارتوپ پەن كيىلگەن كيىمدەرگە تولى جايما بازارعا جەتكەندە جول تارىلىپ، وگىز اياڭمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. بىر كەزدە كولىكتىڭ دە جۇرۋى قيىنداپ كەتتى. سويتىپ، جاياۋ جۇردىك. جامال ۋددين – تەراپەۆت-دارىگەر. ال تاسميم سۋلتانا ليپي – قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتكەرى. ەكەۋى دە بالشىق جولداردىڭ قايسىسىمەن جۇرۋ كەرەكتىگىن بىلەدى. كەلەسى بەتتەگى تەمىر شاتىرلى عيماراتتاردىڭ تورمەن قاپتالعان تەرەزەلەرى ار بولمەدە تۇرىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ ومىرىنەن كورىنىس بەرىپ تۇرعانداي.

كدر–دە 2016 جىلى كورشى انگولا ەلىنەن تاراعان سارى بەزگەك اۋرۋى ورشىپ، ەكپە تاپشىلىعى سەزىلدى. دارىگەرلەر ماتادي قالاسىنىڭ بارلىق 350 مىڭ تۇرعىنىنا ەكپە جاساۋعا جانتالاستى. ال مۇندا ادامدار يەسىز قالعان كولىكتى اۋرۋحانا رەتىندە پايدالانۋدا.

ليپي باسىمەن ەسىكتەردىڭ بىرىن مەڭزەپ، ىشكە ەنتەلەي ەندى. وسى ەلدىڭ داستۇرىن ساقتاپ، اياقكيىمىمىزدى شەشتىك.

ۇش جاسىندا «داككا شيشۋ» اۋرۋحاناسىنا تۇسكەن سانجيدانىڭ پنەۆموكوككتى مەنينگيتكە شالدىققانى بەلگىلى بولعان ەدى. مەنينگيت – بۇل ميدىڭ قابىنۋى. كەيدە مي مەن جۇلىندى قورشاپ تۇرعان جارعاقتارعا زور زاقىم كەلتىرەدى.

سانجيدا باسىن ۇستاي المايدى. بەت قيمىلىن دا باسقارا المايدى. سوزدەرىنىڭ باسى بىرىكپەي ىشقىنا ايعايلايدى. بىز كەلسەك، اناسى نازما سابيىمەن سىرتتا جۇر ەكەن. مۇندا توعىز وتباسىعا ەكى اجەتحانا جانە جالعىز قول جۋاتىن جەر بار. نازما بالاسىن بىر قولىمەن كوتەرىپ، بەتىن سۇرتتى دە ىشكە قاراي اسىعا باسىپ كىرىپ كەتتى. ورىندىققا ەڭكەيىپ، سانجيدانىڭ قولىن الدى.

ول بىزگە بەنگالي تىلىندە سويلەي جونەلدى: ۇش جاسار اقكوڭىل، سوزشەڭ قىز اياق استىنان قالتىراپ، كورشىلەرى جاقىن ماڭداعى دۇكەننەن اتسەتامينوفەن العان ەكەن، دارىدەن كەيىن دەنە قىزۋى باسىلعانداي بولعانمەن، كەيىن قايتادان كوتەرىلگەن. بىرەر كۇننەن سوڭ سانجيدا سەلكىلدەپ، دىرىلدەي باستايدى. ريكشا جوندەۋشى اكەسى جەدەل جاردەم شاقىرۋعا قاراجاتى بولماعاندىقتان قىزىن اۋرۋحاناعا اۆتوبۋسپەن اپارىپتى. سانجيدا اۋرۋحاناعا جەتكەندە ەسىنەن تانىپ قالادى. نازمانىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ انىق ەستىلگەن سوڭعى سوزى: «مەنى قۇشاقتاڭىزشى!» بولعان ەكەن.

نازما سويلەپ جاتقاندا سانجيدانىڭ اكەسى موحامماد ۇن-تۇنسىز تۇردى. 14 جاستاعى ۇلدارى قاسىمىزعا كەلىپ، وتىراتىن ورىن بولماعاندىقتان، جيناۋلى قولاربانى توسەكتىڭ استىنا سۇڭگىتىپ جىبەرىپ، سابيدى قولىنا الىپ تۇرا قالدى. قابىرعاعا ىلىنگەن شكافتا ويىنشىقتار مەن ىدىس-اياق تۇر. موحامماد سورەدەن مىجىلعان سارى داپتەردى – سانجيدانىڭ مەديتسينالىق كارتاسىن شىعاردى. مۇندا ونىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى جازىلعان – 2005 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى.

التى اپتادان كەيىن سانجيداعا جاسالعان ەكپەلەر تۋرالى جازبالاردى كوردىم. ول ۇلكەن اعاسى سيياقتى بارلىق ەكپەنى قابىلداعان. كە­يىن بانگلادەش ۇلتتىق يممۋنيزاتسييا جوسپارى بويىنشا كوكجوتەلگە، قىزىلشاعا، ديفتەريياعا، تۋبەركۋلەزگە، سىرەسپەگە، ۆ گەپاتيتىنە جانە پوليوميەليتكە قارسى ەمدى ۋاقتىلى جانە تەگىن العان. ال جەلشەشەككە قارسى ەكپە جوق. بۇل ەكپە 1980 جىلدارى دۇنيەجۇزى بو­يىنشا ۆاكتسيناتسييادان الىنعان. ەكى عاسىر بۇرىن اعىلشىن فيزيگى ەدۋارد دجەننەردىڭ بالالارعا جۇمساق ۆيرۋستى، ياعني سيىر شەشەگىن ادەيى جۇقتىرۋ جايىنداعى ەڭبەگى جارىق كورگەن بولاتىن.

بەلگييا. بريۋسسەل ماڭىندا ورنالاسقان GSK عيماراتىنداعى مىنا قازاندىقتار ارادا التى جىل وتكەندە، ياعني 2017 جىلى پوليوميەليتكە قارسى ەكپە جاساۋعا قاجەتتى بولشەكتەردى وندىرە باستادى. جۇمىسشىلار زارارسىزدىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا اۋا شليۋزدەرى ارقىلى كىرىپ-شىعادى.

دەنساۋلىققا قاتىستى عالامدىق تاريح سانجيدانىڭ سارى داپتەرىنە سىيىپ تۇرعانداي. كەڭ اۋقىمدى ۆاكتسيناتسييانىڭ ارقاسىندا قانشا ادام ولىمنەن امان قالعانىن ەشكىم دوپ باسىپ ايتا المايدى. قالاي بولعاندا دا، ول زاماناۋي مەديتسينانىڭ ۇلكەن جەتىستىكتەرىنىڭ بىرى بولىپ قالا بەرمەك. ماسەلەن، 1980 جىلدارى دۇنيەجۇزى بويىنشا جىل سايىن ەكى ميلليوننان استام بالا قىزىلشادان قايتىس بولعان. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، 2015 جىلعا قاراي ەكپەنىڭ ارقاسىندا قايتىس بولعاندار سانى 134 200 ادامعا كەمىگەن. جاپپاي ەگۋدىڭ اسەرىنەن پوليوميەليت ۇش ەلدەن باسقا بارلىق جەردە جويىلدى. 2014 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بانگلادەش پەن ونىڭ الىپ كورشىسى ۇندىستاننىڭ پوليوميەليتتەن ارىلعانى تۋرالى جارييالاندى.

شىنىن ايتۋ كەرەك، سول جىلدارى ناسيحات جۇمىستارى جۇرۋدەي-اق جۇردى. تانىمال انشىلەر مەن سپورتشىلار تەلەديداردان ەكپەنىڭ ادام ومىرىن ساقتاۋداعى ماڭىزىن جاقتارى تالماي جار سالا ايتىپ جاتتى. تىپتى يمامدارعا دەيىن بۇل ىسكە بەل بۋىپ كىرىسكەن. مىڭداعان مەشىت مۇناراسىنان ەكپەنىڭ پايداسى تۋرالى ۇگىت-ناسيحات ازان شاقىرعانداي ايعايلاپ تۇردى. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار ەدى. بانگلادەش تۇرعىندارىنىڭ كوبى – مۇسىلمان. پوليوميەليتكە قارسى ەكپە تانىستىرىلا باستاعاندا، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ شەنەۋنىكتەرى بۇل ىسكە دىن قىزمەتكەرلەرىنەن ارتىق ەشكىم كومەكتەسە المايتىنىن تۇسىنگەن. داككا سىرتىنداعى بىر قىستاقتا جەرگىلىكتى يمام جەڭىن تۇرىپ تۋبەركۋلەزگە قارسى العان ەكپەسىنىڭ ىزىن كورسەتتى. ول: «وزگەنىڭ ومىرىن وزىڭدىكىندەي قورعاۋ – مۇسىلماننىڭ پارىزى. سوندىقتان اربىر اتا-انا بالالارىنا ەكپە جاساتۋدان قاشپاۋى كەرەك»، – دەپ تۇسىندىردى.

بىراق بانگلادەشكە ەكپە جەتكىزۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. مۇندا تاسىعان وزەندەر مەن كەدىر-بۇدىر جولدار كوپ. ال دارى-دارمەكتەردىڭ جارامدىلىعىن ساقتاپ تۇرۋ ۇشىن بىرقالىپتى سالقىن تەمپەراتۋرا كەرەك. بۇل – كليماتى قۇرعاق، ەلەكترمەن قامتۋ جۇ­يەسى تۇراقسىز ەلدەردەگى يممۋنيزاتسييالاۋ باعدارلامالارىنىڭ باستى قيىنشىلىعى. اۋىلدىق جەرلەردە جارىق كەنەت سونىپ قالسا، ەكپەڭىزدىڭ بۇكىل پارتيياسى بۇلىندى دەي بەرىڭىز. بىراق وبالى نەشىك بانگلادەش ۇكىمەتى بۇل باعىتتا كوپ تەر توگىپ كەلەدى. ولار قازىر جەرگىلىكتى مەديتسينا ورتالىقتارىنا كۇن پانەلدەرىن ورناتىپ، كولىكتەردى، تىپتى ۆەلوسيپەدتەر مەن قايىقتاردى دا ارنايى جابدىقتاپ، الىس ايماقتارعا جۇمساي باستادى.

«داككا شيشۋگە» قايتار جولدا ۇشەۋىمىز اۋرۋحانا كولىگىندە ۇن-تۇنسىز مۇڭايىپ وتىردىق. سامير ساحانىڭ نە ايتپاق بولعانىن سوندا تۇسىندىم. بانگلادەش سيياقتى ەلدەردە جاعداي مۇشكىل. ولار وندىرۋشىنىڭ سۇراعان سوماسىن تولەي المايدى. بىراق ەكپەگە وتە مۇقتاج.

جەكەمەنشىك كومپانييالار ۇشىن ەكپە تابىستىڭ كوزىنە اينالعان. دۇنيەجۇزى بو­يىنشا ۆاكتسينا وندىرۋ جاعىنان اقش جانە ەۋروپالىق فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالار مۇنداعا دە­يىن كوش باستاپ كەلدى. اتالعان كومپانييالاردىڭ وكىلدەرى ايتقانداي، «شەكاراسىز دارىگەرلەر» سيياقتى قۇقىق قورعاۋشى ۇيىم­دار ولاردان باعانى تومەندەتۋدى تالاپ ەتەدى. بىراق جاڭا ۆاكتسينا وندىرۋ وتە قىمبات. بالالارعا وڭ اسەرىن تيگىزگەن پنەۆموكوككتى ەكپەنى شىعارۋ ونداعان جىلعا سوزىلدى. ەرەسەكتەرگە ارنالعان ساپالى ەكپەلەر نارىقتا 1980 جىلداردىڭ باسىندا پايدا بولدى. بىراق ولار جاس بالالاردىڭ دا يممۋندىق جۇيەسىن كۇشەيتەدى دەگەن ۇمىتىن اقتاي المادى. 1990 جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن وسىلاي ەدى.

پاكستان. كاراچيدىڭ نەگىزگى ستانساسىنداعى پويىزدىڭ ىشىندە ەكپە الماعان ادامداردى ىزدەپ جۇرگەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ساۋساعىندا بەلگىسى جوق بىر بالانى تاۋىپ الدى. دارىگەرلەر پويىز ورنىنان جىلجىعانعا دەيىن تەز ارادا اۋىز قۋىسى ارقىلى ەكپە سالىپ ۇلگەرۋلەرى كەرەك.

پنەۆموكوككتىڭ تاعى بىر جاعىمسىز جاعى بار. ساحا مەن باسقا دا عالىمدار پنەۆموكوكك جاسۋشالارىنىڭ جۇزگە جۋىق نۇسقاسىن نەمەسە سەروتيپتەرىن انىقتادى. سەروتيپتەر بەلگىلى بىر ايماقتاردا عانا كەزدەسەدى. الى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلمەگەن. از مولشەرى عانا قاۋىپتى، ياعني بالالارعا وڭ اسەر ەتەتىن ۆاكتسينا – بۇل جەكە-جەكە تولىقتىرىلىپ جانە سىناقتان وتكىزىلىپ بارىپ بىر قۇتىدا ارالاستىرىلعان بىرنەشە ۆاكتسينانىڭ قوسىندىسى.

وسىنداي كۇردەلەندىرۋدىڭ كەسىرىنەن بالالارعا ارنالعان العاشقى پنەۆموكوككتى ۆاكتسينا تاريحتاعى ەڭ قىمبات ەكپەگە اينالدى. «پرەۆەنار» دەگەن اتاۋعا يە بولعان ەكپە 2000 جىلدىڭ باسىندا امەريكالىق Wyeth (كە­يىن ونىڭ ورنىن Pfizer باستى) فارماتسەۆتيكالىق كومپانيياسىنىڭ ارقاسىندا قولدانىسقا ەندى. ول كوپتەگەن اۋرۋعا سەبەپشى بولاتىن جەتى سەروتيپكە قارسى باعىتتالدى. اقش ۇكىمەتى ۇشىن بالالاردى تورت دوزالى كۋرسى 232 دوللاردى قۇرايتىن ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. ۆاكتسيناسى تابىلماعان قاۋىپتى پنەۆموكوكك ينفەكتسييالارىنىڭ اراسىندا «سەروتيپ 1» بار. قالاي دەگەنمەن افريكا مەن وڭتۇستىك ازييانىڭ كەدەي ايماقتارىندا پنەۆموكوكك ينفەكتسيياسىنىڭ زاردابى ايقىن كورىنەدى. ول بالاعا اجال قۇشتىرادى نەمەسە ومىر بويى مۇگەدەك قىلادى. بۇعان اتا-انالارىنىڭ دارىگەرگە ۋاقىتىندا بارماۋى عانا سەبەپ ەمەس. سونىمەن قاتار باكتەرييا ونسىز دا اشتىقتان، وزگە دە اۋرۋلاردان تيتىقتاعان جانە اسۇي تۇتىنىنىڭ شەكتەن تىس مولشەرىنەن السىرەگەن جاس اعزالارعا قوسىمشا زاقىم كەلتىرەدى.

«بيلل جانە مەليندا گەيتس» ۇيىمىنىڭ ۆاكتسينا تاسىمالداۋ ديرەكتورى ورين لەۆين: «وسى باعىتتا جۇمىس ىستەي باستاعانىمدا ار تۇن سايىن مەنى تەڭسىزدىك ماسەلەسى تولعاندىراتىن»، – دەيدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ونىڭ ارىپتەسى بىر ايەلدىڭ جاعدايىنا كۋا بولدى: مالي اۋرۋحاناسىندا الگى ايەلدىڭ قىزى پنەۆمونييادان كوز جۇمعان. تاعى بىر قىزى دا بۇرىن وسىلاي قايتىس بولىپتى. ول ايەلدىڭ ەسىمى لەۆيننىڭ الى دە ەسىندە – تيەماني دياررا ەدى. «دامىعان ەلدەردە بالالاردىڭ پنەۆموكوككتى دەرتتەن كوز جۇمۋى جۇز ەسە تومەن بولسا دا مالي سىندى مۇقتاج ەلدەردەگى تيەماني دياررانىڭ بالالارى سەكىلدى بالالار نەگە ەكپەگە قول جەتكىزە المايدى؟» – دەيدى ول.

البەتتە، ول مۇنىڭ جاۋابىن بىلدى: ۆاكتسينا وندىرۋشىلەردىڭ قارجىلىق قايتارىمى ادامداردىڭ اسا مۇقتاجدىعىن ەسەپكە المايدى.


«ادىلەتسىزدىك ماسەلەسى مەنى ىلعي دا تولعاندىراتىن. باي ەلدەردە بالالاردىڭ پنەۆموكوكك­تى دەرتتەن كوز جۇمۋى جۇز ەسە تومەن بولدى». 

ورين لەۆين، «گەيتس» قورى.


سوندا ۆاكتسينا مەن يممۋنيزاتسييانىڭ الەمدىك اليانس نەمەسە گاۆي-دىڭ (Global Alliance for Vaccines and Immunisation) نە سەبەپتى قۇرىلعانىن تۇسىنەسىز. 2000 جىلى «گەيتس» قورى بولگەن 750 ميلليون دوللار قارجىمەن گاۆي وز جۇمىسىن باستادى. ولار باي ەلدەردىڭ ۇلتتىق رەسۋرستارىن، ياعني اقش، بىرىككەن كورولدىك جانە نورۆەگييا سيياقتى ەلدەردەن كەلەتىن جەكە قايىرىمدىلىق قاراجات پەن مەملەكەتتىك كومەكتى جاردەمگە مۇقتاج كەدەي ەلدەردى ەكپەمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتايدى. گاۆي ۆاكتسينالىق كومپانييالارمەن ىرى كولەمدەگى تاۋاردىڭ باعاسىن تومەندەتۋ تۋرالى كەلىسسوز جۇرگىزۋگە، دونورلىق قوردان سۋبسيدييا الۋعا، نارىقتا بەلگىلەنگەن باعانىڭ از عانا بولىگىن تولەۋ ۇشىن دامۋشى ەلدەردە شىعىن مولشەرىن ارى قاراي ازايتۋعا كومەكتەسەدى.

پاكستان. بۇگىندە پوليوميەليت وقيعالارى ۇش ەلدە عانا تىركەلۋدە: اۋعانستاندا، نيگەرييادا جانە پاكستاندا. بۇل ەلدەردە ەكپەگە تۇبەگەيلى قارسىلىق كورسەتۋ ناتيجەسىندە ونداعان ۆاكتسيناتور قازا تاپتى. سوندىقتان ولار ۇيلەردى پوليتسييامەن بىرگە ارالايدى.

پكۆ ۆاكتسيناسى تەك 2010 جىلى تىزىمگە ەندى. بىراق دامىعان ەلدەردىڭ سۇرانىسى جوعارى بولعانى سونشالىق، كوپ ۇزاماي گاۆي پكۆ-نى قولداۋعا جىل سايىن جارتى ميلليون دوللار بولدى. قازىرگى تاڭدا پكۆ وندىرەتىن بىردەن-بىر كومپانييالار – Pfizer جانە GSK-مەن اراداعى كەلىسىم بويىنشا، قور جەتكىلىكتى بولماق.

دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىن­شا، ەكپەلەر بۇكىل ەلگە تارالۋدا. ساراپشىلار اتا-انالاردىڭ بالالارىنا ەكپە سالدىرماۋى تۋرالى ماسەلەنى جيى كوتەرگەنىمەن، بانگلادەشتە وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكپەگە كۇماندانعاندار بولعان جوق. وڭتۇستىك ازييادا كۇدىك پەن كۇمان ەكپە جاساتۋدى ۇگىتتەۋ شارالارىنا كەسىرىن تيگىزدى. مىسالى، وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن پاكستاندا وتىرىك-شىنى ارالاس سىبىستاردىڭ كەسىرىنەن پوليوۆاكتسيناتورلار شابۋىلعا ۇشىرادى. ول سىبىس مىناۋ ەدى: «باتىس ەكپە ارقىلى يسلام ەلدەرىنە قارسى استىرتىن جىمىسقى ارەكەت جاساپ جاتىر» نەمەسە «وبب ۇي-ۇيدى ارالايتىن ۆاكتسيناتورلار ارقىلى وساما بەن لادەندى اڭدىپ جۇر». ۇندىستانىڭ كەيبىر ايماقتارىندا دا الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى انونيمدى جازبالار بيىلعى قىزىلشا مەن قىزامىققا قارسى ەكپە ەگۋ ناۋقانىن ساتسىزدىككە ۇشىراتتى.

ساحانىڭ ايتۋىنشا، تىپتى ۆاكتسينانى قۇشاق جايا قابىلدايتىن بانگلادەشتىڭ وزىندە كەيبىر ادامدار كۇمانمەن قارايدى ەكەن. ول بىردە تانىمال بىر تەلەۆيزييالىق توك-شوۋعا قاتىسادى. ستۋدييا قوناعى بولىپ وتىرعان ىقپالدى بىر ايەل وعان: «نەمەنەگە ەكپە-ەكپە دەپ زارلاي بەرەسىزدەر؟ پنەۆمونييا مەن پنەۆموكوككتى ينفەكتسييالاردى پەنيتسيللينمەن-اق جازىپ الۋعا بولادى»، – دەپ دۇرسە قويا بەرەدى. ساحا وعان: «حانىم، سىز سوندا اۋرۋدىڭ الدىن العاننان گورى اسقىندىرىپ بارىپ ەمدەگەن ارزانعا تۇسەدى دەمەكسىز بە؟» – دەگەندە الگى كىسى ۇندەي الماي قالىپتى. ەگەر سول ايەل ساحامەن بىرگە «داككا شيشۋ» پالاتالارىن ارالاسا، جۇزدەرى قۋارىپ وتتەگى بەتپەردەلەرىمەن جاتقان بالالاردى، دالىزدەردە جانى جابىرقاپ وتىرعان ولاردىڭ تۋىستارىن كورەتىن ەدى. بۇلار – اۋرۋحاناعا جەتىپ ۇلگەرگەندەرى. ال شالعايداعى ەلدى مەكەندەر شە؟ لاشىقتار مەن قىستاقتاردا مىڭداعان بالا الى كۇنگە دەيىن پنەۆموكوكك ينفەكتسيياسىنان جانتاسىلىم ەتۋدە.

ساحا سول بىر قۋىقتاي ۇيدەگى ادامداردىڭ قايعى مەن ۇمىتكە تولى ايانىشتى جاعدايىن ويلاپ اۋىر كۇرسىندى. «بىز الى دە قانشا بالادان ايىرىلىپ، ۆاكتسينا كۇتكەن ون جىلدىڭ ىشىندە قانشاسىنىڭ سانجيدا سيياقتى مۇگەدەك بوپ قالارىنا قاراپ وتىرا بەرەمىز بە؟ قۇدايعا تاۋبە، قازىر ەكپە بار ەمەس پە»، – دەدى اشۋلانا.

بەلگييانىڭ ۆاۆر قالاسىنداعى GSK كومپانييا­سىنىڭ زاۋلىم عيماراتى – الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ۆاكتسينا وندىرەتىن كاسىپورىن. كومپانييانىڭ عالامدىق ۆاكتسينا پرەزيدەنتى ليۋك دەبرۋينمەن جۇزدەسكەن كۇنى كيىمىمدى ەكى رەت اۋىستىرۋىما تۋرا كەلدى. اربىر ۆاكتسينانىڭ بيولوگييالىق جانە قوسپا قۇرامى جەكە عيماراتتىڭ ىشىندە گەرمەتيكالىق تۇردە ساقتالادى. بولمەلەردىڭ ىشىنە كىرۋ ۇشىن مۇنتازداي فورما، اپپاق اياقكيىم مەن قالپاق كيىپ، كوزىلدىرىك تاعۋ قاجەت.

دەبرۋيننىڭ ايتۋىنشا، بۇل عيماراتتار مەن كومپانييانىڭ ۆاكتسينا وندىرۋ ورتالىعىنا سوڭعى ون جىلدا بەس ميلليارد دوللاردان استام قارجى سالىنعان. «بۇل – پايداسى مول بيزنەس. تۇراقتىلىق جانە ونىمدەردى ىرى كولەمدە ۇسىنا الۋ ماقساتىندا جانە دامىپ جاتقان الەمگە قولجەتىمدى باعامەن ساتا الۋ ۇشىن بۇل بيزنەستىڭ پايداسى مول بولۋى تيىس»، – دەپ سوزىن تولىقتىردى.

GSK كومپانيياسىنىڭ پنەۆموكوكك ۆاكتسيناسىن داككاعا جەتكىزۋى حالىقارالىق پروتسەسس بولىپ تابىلادى: ارالاستىرۋ جۇمىسى كومپانييانىڭ سينگاپۋردەگى زاۋىتىندا باستالادى. سوسىن ولاردى بەلگييا مەن فرانتسيياعا وڭدەۋگە جىبەرەدى. سوڭىندا ەكپە قۇتىلارى بەلگيياعا قايتىپ كەلىپ، شەتەلدەرگە تاسىمالدانادى. ۆاۆرداعى كۇمىس تۇستەس الىپ ماشينالار مەن قازاندىقتارعا كوزىلدىرىك ارقىلى زەر سالا قاراعانىمدا GSK كومپانيياسىنىڭ تاعى بىر ونىمى دايىندالىپ جاتتى. ول – بالالاردا جيى كەزدەسەتىن ديفتەرييا اۋرۋىن تۋدىراتىن، جىل سايىن ميلليونداعان ادامدى ازاپقا سالاتىن روتاۆيرۋس اتتى پاتوگەنگە قارسى ەكپە. ساحارالىق افريكا مەن وڭتۇستىك ازييانىڭ ەڭ كەدەي ەلدەرىندە بۇل ۆيرۋستان مىڭداعان ادام كوز جۇمادى. «داككا شيشۋدە» كوپتەگەن بالا وسى اۋرۋمەن كۇرەسۋدە.

يتالييا. بەاتريس ۆيو. ون بىر جاسىندا مەنينگوكوككتى مەنينگيتكە شالدىعىپ، تورت جەرىنە امپۋتاتسييا جاسالدى. ول – يتالييالىق پاراليمپيادا قۇراماسىنىڭ مۇشەسى، قولاربادا وتىرىپ سەمسەرلەسۋدەن التىن مەدال يەگەرى جانە بالالارعا ەكپە سالدىرۋدىڭ جاقتاۋشىسى.

بانگلادەش ۇكىمەتى گاۆي-دەن GSK كومپانييا­سىنىڭ روتاۆيرۋس ەكپەسىن قابىلداۋعا رۇقسات الدى. كەلەسى جىلى ول قولدانىسقا ەنۋى مۇمكىن. كەلىسىلگەن جەڭىلدىك پەن قوسىمشا قارجىلىق قولداۋدان كەيىن ۇكىمەت ەكپەنىڭ ار ەكى دوزالى كۋرسىنا 50 تسەنتكە جۋىق اقى تولەيدى. بۇگىندە امەريكالىقتار ونى 220 دوللارعا ساتىپ الا الادى. گاۆي-دىڭ كومەگى ۋاقىتشا عانا. ول كەدەي ەلدەردىڭ بالالارىنىڭ دەنى ساۋ بوپ وسۋىنە كومەكتەسۋدى، سول ارقىلى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن ۆاكتسينالاردى وز قارجىلارىنا وندىرە الاتىن جاعدايعا جەتەتىندەي ەتىپ جاقسارتۋدى كوزدەيدى.

قابىلداۋشى ەل الەمدەگى اربىر تۇرعىنعا تيەسىلى ەڭ تومەن كىرىس دەڭگەيىنەن جوعارىلاعان كەزدە گاۆي سۋبسيدييا بەرۋدى توقتاتادى. «شەكاراسىز دارىگەرلەر» ۇيىمىنىڭ ۆاكتسينا ساياساتى جونىندەگى كەڭەسشىسى كەيت ەلدەر: «بۇل «ترانزيتسييا» دەپ اتالادى. بىراق دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلەرى ونى «قولدانىس­تان الىنعان» دەپ اتايتىن كورىنەدى»، – دەيدى. GSK كوشباسشىلارى مەن وزگە دە ىرى امەريكالىق جانە ەۋروپالىق ۆاكتسينا وندىرۋشىلەرى كەدەي ەلدەرگە جەڭىلدىكتى قالدىرۋعا ۋادە بەرگەنىمەن، سۋبسيدييادان ايىرىلۋ ەكپە باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە اكەپ سوعاتىنى انىق. مىسالى، بانگلادەشتە GSK پنەۆموكوكك ۆاكتسيناسىنىڭ باعاسى ار بالاعا 60 تسەنتتەن 9،15 دوللارعا بىر-اق كوتەرىلۋى مۇمكىن.

بۇل جايت ەلۋ ەسە كوپ تولەيتىن امەريكالىق دارىگەرگە ارزان كورىنۋى مۇمكىن. بىراق «شەكاراسىز دارىگەرلەر» مەن وزگە دە سىنشىلار امەريكالىق جانە ەۋروپالىق فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالاردىڭ بالالار ەكپەسىنە قويعان باعاسى، جەڭىلدىكپەن بىرگە العاننىڭ وزىندە، تىم جوعارى ەكەنىن ايتادى. «فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالاردان جيى ەستيتىن سوزىمىز: «ەكپەمەن قامتاماسىز ەتىلگەن بالالار ۇشىن نەگە قۋانبايسىزدار؟». ال بىز: «قۋانامىز. بىراق كوبىرەك بالالارعا جەتسە ەكەن دەيمىز»، – دەپ جاۋاپ بەرەمىز»، – دەيدى ەلدەر.

بۇل ماسەلەنىڭ «ەمىنىڭ» بىرى – سول، اقش پەن ەۋروپادان تىس باسەكەلەستىكتىڭ پايدا بولۋى، اتاپ ايتساق، ۇندىستانداعى، برازيليياداعى، ۆەتنامداعى، كۋباداعى، وڭتۇستىك كورەياداعى، تىپتى بانگلادەشتەگى فارماتسەۆتيكالىق كومپانييالار. داككاداعى كومپانييا وزگە ەلدەردەن كەلگەن ينگرەديەنتتەردى پايدالانىپ ەكپەنىڭ ونداعان تۇرىن ساتادى. ۇندىستانداعى Serum Institute اتتى الپاۋىت كومپانييا ەشكىمگە قول جايماي، سالىستىرمالى تۇردە ارزان ۆاكتسينانىڭ جىل سايىن ميللياردتاعان دوزاسىن وزى وندىرىپ، بۇكىل ۇندىستانعا جانە شەتەلدەرگە تاراتادى. «گەيتس» قورى مەن سيەتلدە ورىن تەپكەن PATH ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ اۋرۋلار جونىندەگى ساراپشىلارى Serum Institute كومپانيياسىنا وز ەلىندەگى بالالارعا ارناپ پنەۆموكوكك ەكپەسىن جاساۋعا كومەكتەسۋدە. ۇندىستان مەن افريكادا وسىعان قاتىستى تاجىريبە جۇرگىزىلىپ جاتىر. اتالعان ۆاكتسينا نارىققا 2020 جىلعا قاراي شىعۋى مۇمكىن.

بۇگىندە سامير ساحانىڭ جاسى 62-دە. ازىرگە زەينەتكە شىعاتىن ويى جوق. پكۆ-نىڭ بانگلادەشتە قانشالىقتى ىسكە اسقانىن پايىمداۋعا الى ەرتە. الايدا سوڭعى رەت ەكەۋمىز اۋرۋحانادا بىرگە كەتىپ بارا جاتقاندا ول وپتيميستىك كوزقاراستا بولدى. سول كۇنى ورتاق پالاتادا پنەۆوموكوكك ينفەكتسيياسىن جۇقتىرعان ۇش ناۋ­قاس قانا بولدى. ەشقايسىسىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونگەن جوق. ساحانىڭ عالىمدارىنىڭ بىرى كومپيۋتەردە ناۋقاستار تۋرالى كەستەمەن جۇمىس ىستەپ وتىردى. ودان بايقاعانىم، 2016 جىلدىڭ كۇزىندە ناۋقاستار سانى بىرشاما ازايعان.

ساحا ورىندىقتى يتەرىپ، كەستەگە ۇڭىلدى. «تاعى كۇتەيىك. الداعى جىلى كورەمىز، – دەدى ول جىميىپ تۇرىپ. – ناۋقاستارعا جاقسى بولدى. اۋرۋحانادا پنەۆمونييامەن اۋىراتىندار از. دەمەك، ولىم سانى دا ازايادى»، – دەدى. ميكروسكوپتارعا شۇقشيىپ وتىرعان زەرتتەۋشىلەرگە قولىن بۇلعاپ: «جۇمىسسىزدار! – دەپ ازىلدەپ ودان سايىن ماز بولدى، – مىنالاردىڭ بارى جۇمىسسىز قالاتىن بولدى».


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ