.

افريكانىڭ high-tech ۇرپاعى

افريكا ۇشىن جوبا دايىنداۋ – كوپتەگەن تەحنولوگييالىق كاسىپورىننىڭ ماقساتى. بۇل قۇرلىق الى دە بەلگىلى بىر دەڭگەيدە پايدالانىلماعان نارىق بولىپ سانالادى. اسىرەسە جەلىلەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن شالعاي جەرلەر. كەنييا استاناسى – نايروبيدەگى BRCK جوباسىنىڭ ديرەكتورى مارك كاماۋ موبيلدى مەتەوستانسانىڭ پروتوتيپىن ۇستاپ تۇر.

«سيليكون جازىعىنان» شابىت العان جاستار ادامداردىڭ ومىرىن وزگەرتەتىن يننوۆاتسييالارعا باتىل قادام جاساۋدا.

2004 جىلدىڭ بىر كۇنىندە كەنييا­نىڭ ينجەنەر اتتى قىستاعىندا (بۇلاي اتالۋ سەبەبى – كەزىندە مۇندا بىر اعىلشىن ازاماتىنىڭ تەحنيكا جوندەۋ شەبەرحاناسى بولعاندىعىنان) الىستان ناشار كورەتىن بالا سول ايماقتاعى جالعىز باسپاحانانىڭ قاسىنان وتىپ بارا جاتىپ، ومىرىندە كورمەگەن بىر نارسەگە – كومپيۋتەرگە كوزى تۇستى.

گۋىلدەگەن ماشينانىڭ جانىندا تۇرعان بالا سوزدەر مەن سانداردىڭ بەلگىسىز بىر جولمەن كومپيۋتەردەن قاعازعا باسىلىپ جاتقانىنا تاڭىرقاي قاراپ قالدى. جاسوسپىرىم پيتەر كاريوكاي وسى ساتتە ومىرلىك جولىن تاپتى.

ورامجاپىراق جانە كارتوپ وسىرۋمەن اينالىساتىن اتا-اناسى پيتەردىڭ كوپ ۋاقىتىن باسپاحانادا وتكىزەتىنىنە الاڭداي باستادى. ينجەنەر قىستاعىندا ينتەرنەت ەشكىمدە بولمادى. ەلەكتر جارىعىنىڭ وزى ساناۋلى ۇيدە بولدى. تەحنولوگييالىق دۇمپۋ دەگەن ۇعىمنان ادا بولدى. سوعان قاراماستان پيتەردىڭ وعان قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇستى. باستاۋىش مەكتەپتى ۇزدىك باعامەن بىتىرگەن ول اتاقتى «ماسەنو» مەكتەبىنە قابىلداندى. ۇستازى پيتەرگە كومپيۋتەرلىك عىلىمي زەرتحانانىڭ كىلتىن تابىستادى. سويتىپ، ول تۇنى بويى كودتار جازدى.

بالالارىنا كومپيۋتەردى قولدانۋدى ۇيرەتۋدى جان-تانىمەن قالايتىن مىنا سامبۋرۋ ايەلدەرى نايروبيدىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان قىستاقتاعى وقۋ بولمەسىنە كەلىپ وتىر. ينتەرنەت ارقىلى ىستەيتىن بىلىم تۋرالى باعدارلامالارى بار پلانشەتتى قولدانۋدى ۇيرەنۋدە. افريكانىڭ وقشاۋلانعان ايماعىنا مۇنداي تەحنولوگييا ارزان سمارتفون ارقىلى كەلدى.

2010 جىلى ون سەگىز جاستاعى كومپيۋتەر شەبەرى رۋاندانىڭ كيگالي قالاسىنا جول تارتتى. كيگالي افريكانىڭ ەڭ تازا جانە تىنىش قالالارىنىڭ بىرى بولعانىمەن، ترانزيتتىك جۇيەسى قۇرلىقتاعى جالپى نورماعا ساي كەلمەيتىن. سەبەبى اۆتوبۋستار (شاعىن فۋرگوندار) سەنىمسىز، ۇنەمى ادامدارعا لىق تولى جانە باياۋ جۇرەتىن. جولاۋشىلار كوبىندە ەسەرسوق موتوتسيكل جۇرگىزۋشىلەرىنە سەنىم ارتاتىن. شىندىعىنا كەلسەك، افريكانىڭ ساحارا شولىنەن تومەنگى بولىگىندە جول-كولىك وقيعالارى ولىمنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى رەتىندە جقتب جانە بەزگەك اۋرۋلارىنىڭ سانىمەن تەڭەسۋگە شاق تۇر. ال كاريوكاي كورگەن پوليتسييا ستاتيستيكاسىندا كيگاليدە جول اپاتتارىنىڭ 80%-عا جۋىعى – موتوتسيكلدەر ەنشىسىندە. بۇل دەرەكتەر كاريوكاي مەن ونىڭ بولمەلەسى، كانادادان كەلگەن اسپيرانت باررەت ناشتىڭ نازارىن اۋداردى. كەشقۇرىم كاريوكاي مەن ناش نوۋتبۋكتارىن سوندىرىپ، كيگاليدىڭ قىزىل شامدارى جارقىراعان اۋدانىنداعى بارعا باراتىن. باستى سۇراققا جاۋاپ ىزدەيتىن: كيگالي تۇرعىندارىن Uber سيياقتى تيىمدى، قولجەتىمدى جانە قاۋىپسىز تاكسي-موتوتسيكل قىزمەتىمەن قالاي قامتاماسىز ەتۋگە بولادى؟

كاريوكاي مەن ناش باستاپقى كاپيتال ىزدەۋگە ارنالعان عالامتور سايتىنا وزدەرىنىڭ تۇجىرىمدامالارىن سيپاتتاعان بەينەجازبانى جۇكتەدى. اكسەلەراتورلىق توپ ولارعا ەلەكتروندى حات جازىپ، يرلاندييانىڭ كورك قالاسىندا ۇش ايلىق تەگىن دارىس الۋعا شاقىردى. مۇنىڭ ناقتى ۇسىنىس ەكەنىنە كوز جەتكىزگەن كاريوكاي مەن ناش جۇمىستارىنان شىقتى.

كاسىپكەرلەر نايروبيدەگى iHub دەپ اتالاتىن ايگىلى تەحنولوگييالىق-يننوۆاتسييالىق ورتالىقتا بىرلەسىپ قىزمەت ەتىپ جاتىر. ولار مۇندا يدەيالارىمەن بولىسەدى، دارى الادى جانە سايىستارعا قاتىسىپ پروگراممالىق جابدىقتاۋعا قاتىستى كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدە باسەكەگە تۇسەدى. بۇل – «سيليكون جازىعىنىڭ» كەنييالىق نۇسقاسى – «سيليكون ساۆانناسىنىڭ» جارقىن كورىنىسى.

كاريوكاي مەن ناش 2015 جىلدىڭ كوكتەمىندە كيگالي قالاسىنا تۇجىرىمدامالارىنىڭ پىسىپ-جەتىلگەن باعدارلامالىق قوسىمشالارىمەن ورالدى. وعان SafeMotos دەگەن اتاۋ بەردى. ولار تاكسي-موتوتسيكلمەن كەلە جاتقاندا اسپانعا بۇلت ۇيىرىلىپ، جاڭبىر جاۋا باستادى. جاۋىن استىندا قالعان كولىكتەر بىر-بىرىمەن جارىسىپ، توبەگە قاراي اعىلدى. بىر كەزدە ولاردىڭ الدىندا كەلە جاتقان جۇك كولىگى ارتقا قاراي جۇرىپ كەتتى. كاريوكاي موتوتسيكلدەن ۇشىپ تۇستى. كەيىنىرەك ەرنىن تىككەن حيرۋرگ مان-جايدى سۇراستىرعاندا كاريوكاي موتوتسيكل جۇرگىزۋشىسىنىڭ جول اپاتىنا ۇشىراعانىن ايتتى.

دارىگەر: «مەن مۇندايدى كۇندە كورەمىن»، – دەدى دە ارى قاراي تىگە بەردى. ەندى SafeMotos باعدارلاماسىنا ارنالعان ماركەتينگتىك تالداۋى تولىققاندا اياقتالدى.

باستاپقى كاپيتالى 126 000 دوللاردى قۇراعان رۋاندالىق ستارتاپ – بۇگىندە افريكاداعى موتوتسيكلدى پايدالانۋ قىزمەتىن ۇسىناتىن العاشقى جانە ەڭ ىرى كومپانييا. ول كيگاليدەگى ليتسەنزيياسى بار جانە جىتى باقىلاناتىن 400-دەن استام تاكسي-موتوتسيكل جۇرگىزۋشىلەرىمەن سەرىكتەس. 2017 جىلدىڭ جالپى تابىس مولشەرى 1،1 ميلليوندى قۇرايدى دەلىنەدى. جۋىردا كيگاليدىڭ جالت-جۇلت ەتكەن سۋ جاڭا قوناقۇيلەردىڭ بىرىنىڭ بالكونىندا كاريوكاي ماعان: «مەنىڭ ارمانىم – كيگاليدى ەشكىمنىڭ تىسى باتپايتىن بەرىك «قامالعا» اينالدىرۋ جانە ودان بولەك ون شاقتى قالاعا قاراي ويىسۋ»، – دەپ سىرىن اقتاردى.

Uber سيياقتى كومپانييا، پيتەر كاريوكاي وزىنىڭ SafeMotos باعدارلاماسى ارقىلى بۇكىل افريكانى جولاۋشىلارعا ارنالعان قاۋىپسىز موتوتسيكل قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتپەك.

ينجەنەر قىستاعىنىڭ ماقتانىشى – افريكانىڭ ساحارا شولىنەن تومەنگى بولىگىن وزگەرتۋدى كوزدەيتىن «تسيفرلىق» جاسامپازدار بۋىنىنىڭ وكىلى. ولاردىڭ بوي كورسەتۋى ۇيالى تەلەفونداردىڭ بۇكىل قۇرلىققا تارالۋىمەن جانە جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتتىڭ قولدانىسقا ەنۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە باتىس ەلدەرىنىڭ ۆەنچۋرلىق كاپيتالىنداعى ونداعان ميلليون دوللار كەنييا، رۋاندا، نيگەرييا جانە وڭتۇستىك افريكا سيياقتى ەلدەرگە اعىلدى. ونىڭ ناتيجەسى – جاڭاشىل ۇرپاق. ولاردىڭ SafeMotos جوباسى تارىزدەس يدەيالارى افريكالىقتاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتا الادى.

افريكانىڭ جالپى ىلگەرى جىلجۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي قيىندىعىنا قاراماستان، وسىنداي دامۋدىڭ بولۋى تاڭعالارلىق نارسە ەمەس. «بۇل عالامشاردا تەك بىر عانا قۇرلىقتىڭ حالىق سانى وزگەلەرمەن سالىستىرعاندا جىلدام وسىپ كەلەدى، – دەيدى رۋاندا دامۋ كەڭەسىنىڭ باس ستراتەگى ستيۆ مۋتابازي، – بۇدان دا جىلدام قارقىنمەن وسۋى مۇمكىن. ازييا ەلدەرىنە قىزىعا دا، قىزعانا دا قارادىم. تەك بىر نارسە انىق. ەكوجۇيەگە ەرەكشە مان بەرەتىن حالقى بار دامىپ جاتقان ايماق ينۆەستيتسييا ۇشىن وتە تارتىمدى. افريكانىڭ دا قازىرگى كۇيى – وسى».

افريكانىڭ ساندىق ەكونوميكاعا كەش اياق باسۋىندا دا بەلگىلى بىر ارتىقشىلىقتارى بار. ول «سيليكون جازىعىندا» قول جەتكىزىلگەن تابىس پەن قاتەلىكتەردەن ساباق الدى. ەل نارىعى دا جاڭا شەپكە قاراي بەت الىپ كەلەدى. ارزان جۇمىس كۇشى تەحنيكا قۇراستىراتىن زاۋىتتار ۇشىن تارتىمدى پەرسپەكتيۆا، ت.ب. كەنييانىڭ اقپارات جانە بايلانىس مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى تۇراقتى حاتشىسى، نايروبي ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى بيزنەس مەكتەبىنىڭ كاسىپكەرلىك پانىنىڭ پروفەسسورى بيتانگە ندەمو: «قىتاي مەن ۇندىستاننىڭ ەلەكترونيكا نارىعىندا قالاي باسەكەلەسەتىنىن قاراڭىز. ۇندىستان ەلەكتروندى زاتتار شىعاراتىن عالامدىق ورتالىق بولۋ ۇشىن دۇرىس جولدى ۇستانىپ وتىر. قالاي؟! ەكى قولعا بىر كۇرەك تاپپاي جۇرگەن قاراپايىم جاستاردى جارتى باعاسىنا جۇمىس ىستەتە وتىرىپ ولار وز ونىمدەرىن شىعارا الادى. مۇنداي ىس تاعى قاي قۇرلىقتىڭ قولىنان كەلەدى؟ افريكانىڭ!» – دەيدى.

بولاشاققا ينۆەستيتسييا سالعان مىنا 500 فرانكتىق بانكنوتا كورسەتىلگەندەي، رۋاندا ەلى وقۋشىلاردىڭ ساندىق الەمى تۋرالى بىلىمىن كەڭەيتىپ، تۇرعىنداردى ينتەرنەتپەن بايلانىس­تىردى.

ندەمو – وز ەلىنىڭ تەحنيكالىق الەۋەتىن كوتەرىپ، ونىڭ «سيليكون ساۆانناسى» دەپ اتالۋىنا ۇلەس قوسقان العاشقى كەنييالىق ازاماتتاردىڭ بىرى. ول بۇگىندە جارنامانىڭ ماڭىزى ارتقانىن ايتادى. 2007 جىلى كەنييا­داعى M-Pesa كومپانيياسى جاساپ شىعارعان موبيلدىك اقشا اۋدارىمى قوسىمشاسى ارقاسىندا افريكالىقتار بانككە نەمەسە بانكوماتقا بارماي-اق، ۇيالى تەلەفون ارقىلى دۇكەندەرمەن ەسەپ ايىرىسا الادى. سونىمەن قاتار، ادامدار كەيبىر كومپانييالاردىڭ جارىعى تاپشى ۇيلەرگە ورناتقان كۇن پانەلدەرىنىڭ تولەمدەرىن دە وسى ارقىلى تولەي الادى. Uber – شىعىس افريكاداعى ومىردىڭ بىر كورىنىسى. ونىڭ باسەكەلەستەرى دە جوق ەمەس.

بۇكىل ايماققا تارالعان جاڭا تەحنولوگييا تۇرعىنداردىڭ تاۋاردى، كيىمدى جانە باسقا دا زاتتاردى عالامتور ارقىلى ساتىپ الۋىنا جول اشادى. iCow دەپ اتالاتىن باعدارلاما باقتاشىلارعا ىرى قارا مال سانىن قاداعالاۋعا كومەكتەسەدى. ال Kytabu جاعدايى تومەن مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارى مەن مۇعالىمدەرىنە وقۋلىقتاردى موبيلدىك قۇرىلعىعا جالعا الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. افريكانىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تومەن بولعانىمەن، ونەرتاپ-قىشتىقتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولا المادى. كيگاليدەگى كارنەگي-مەللون ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورىنىڭ ورىنباسارى ميشەل بەزي: «بىردەڭە قاجەت بولسا Amazon ارقىلى تاپسىرىس بەرەمىز. اۋىلدا بارىن وزدەرى ويلاپ تابۋىنا تۋرا كەلەدى. وعان مەنىڭ ستۋدەنتتەرىم دالەل. ولاردىڭ جانى جاڭاشىلدىققا قۇمار»، – دەيدى.

دەي تۇرعانمەن، كونگو دەموكراتييالىق رەس­پۋبليكاسىنىڭ، بەلگييانىڭ جانە سولتۇستىك كارولينانىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە قىزمەت اتقارعان بەزي: «افريكا «سيليكون ساۆانناسى» بەلسەندىلەرىنىڭ ۇمىتىن اقتاي الماۋى مۇمكىن»، – دەپ الاڭدايدى. ول: «يدەيانىڭ بولعانى ارينە، جاقسى. بىراق ول ىسكە اسپاسا، ونىڭ ەشقانداي قۇندىلىعى جوق»، – دەيدى. سكەپتيكتەر افريكانىڭ ساحارا شولىنەن تومەنگى بولىگىندەگى حالىقتىڭ 60%-عا جۋىعى جارىقسىز وتىرعانىن اتاپ وتەدى. تىپتى كومپيۋتەردى قوسۋعا جاعدايى بار ادامداردىڭ ونى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى. بەزي ينتەرنەتتەگى قولجەتىمدى مالىمەتتەردى تالداپ، باعا بەرەتىن Webometrics سايتى بويىنشا ەڭ جوعارعى رەيتينگكە يە مىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سەگىزى عانا افريكادا (بىرەۋى – مىسىردا، قالعان جەتەۋى – وڭتۇستىك افريكادا) ەكەنىن ايتادى. مۇنىڭ اسەرى بۇكىل افريكا قوعامىندا انىق سەزىلەدى.

«افريكا حالقىنىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگييا تۋرالى تۇسىنىكتەرى وتە تومەن. جاس افريكالىقتار كومپيۋتەرمەن تەك ورتا مەكتەپتە تانىسادى. ال اقش-تا تورت جاستان باستاپ. مۇنداعى كومپانييا باسشىلارى IT-تەحنولوگييالارى وز كومپانييالارىنا قانداي ارتىقشىلىقتار ۇسىناتىندىعىن ەش تۇسىنبەيدى»، – دەيدى بەزي.

قولدارىنداعى مالىمەتتى پايدالانۋ پيتەر كاريوكاي مەن باررەت ناشتىڭ مىندەتتەمەلەرىنىڭ بىر بولشەگى عانا بولدى. ار اپتا سايىن SafeMotos قۇرۋشىلارى كليەنتتەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرگە بەرگەن باعاسىن، پايىزبەن كورسەتىلگەن جاڭارعان ستاتيستيكانى ەلەكتروندى پوشتا ارقىلى ينۆەستورلارىنا جىبەرەدى. كيگالي ورتالىعىنان باتىسقا قاراي ارى ەڭىس جولىندا ورنالاسقان SafeMotos كەڭسەسىنە بارعانىمدا ۇلكەن كومپيۋتەر مونيتورىنىڭ كەيىن تالداۋ جاساۋ ۇشىن ار ساپاردى باسىنان اياعىنا دەيىن تىركەپ وتىراتىنىن كوردىم.

بىلىكتى ماماندار جاعىنان SafeMotos كومپانيياسىنىڭ باسىنا تۇسكەن قيىندىقتار افريكا مەن «سيليكون جازىعىنىڭ» ورتاسىنداعى شىڭىراۋ ىسپەتتى. «مۇندا دارىندى باعدارلاماشىنى تابۋ قيىن. سوندىقتان بارىن وزىم ىستەۋىم كەرەك»، – دەيدى كاريوكاي.

تەحنولوگييالىق الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ، رۋاندا ەلى كاليفورنييالىق Zipline كومپانيياسىمەن بىرلەسىپ، دروندار كومەگىمەن قان مەن پلازمانى جەتكىزۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا.

ونداعان وتىنىش بەرۋشىمەن سۇحباتتاسىپ، ولاردىڭ ەشقايسىسىنىڭ SafeMotos باعدارلاماسىن دامىتۋعا قارىم-قابىلەتى جەتپەيتىنىنە كوز جەتكىزگەن كاريوكاي مەن ناش پولشادان ۇش باعدارلاما جاساۋشىدان قۇرالعان توپتى جالداۋدى ۇيعاردى. سول سيياقتى جاڭا دۇنيەلەردى نارىققا (كيگالي جولاۋشىلارىنا، ينۆەستورلارعا، الەۋەتتى جارناما بەرۋشىلەرگە، كيگالي سىرتىنداعى نارىقتارعا) ەنگىزۋدى دە وز مويىندارىنا الادى. ولاردىڭ SafeMotos توبىنا مۇددەلەس ادامداردى تابا الماۋى رۋاندا سيياقتى ەلدەردە بىلىم جۇ­يەسىنىڭ ەجەلدەن اقساپ تۇرعانىن كورسەتەدى. كيگاليدەگى كارنەگي-مەللون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بريۋس كروگ بۇل جونىندە بىلاي دەيدى: «اقش-تىڭ تاربيەگە قاتىستى ۇستانىمى مۇلدە بولەك. بالا دۇنيەگە كەلگەن ساتتەن باستاپ، ونى «كىم بولعىڭ كەلەدى» دەگەن سۇراقتى قويۋ ارقىلى تاربيەلەيدى. ول جاقتاعى بىلىم جۇ­يەسى بالالارعا كريتيكالىق ويلاۋدى ۇيرەتۋگە باعىتتالعان. ال مۇندا ول شەكتەن شىققاندىق بولىپ ەسەپتەلەدى. بۇل مادەنيەتتە بالالار بىر ورىننان تاپجىلمايدى جانە وز بەتتەرىمەن شەشىم قابىلداي المايدى».

ايتسە دە، رۋاندا ەلى بىلىم بەرۋ تاريحىندا كەرەمەت، ەڭ باستىسى، جۇيرىك ناتيجەمەن ماقتانا الادى. ونىڭ بىر دالەلى – وسىدان التى جىل بۇرىن كارنەگي-مەللون ۋنيۆەرسيتەتىن كيگاليگە ارباپ اكەلۋ. پول كاگامە 2000 جىلى پرەزيدەنت اتانعان كەزىندە وز ەلىنىڭ ەكى ونجىلدىقتىڭ ىشىندە بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا قول جەتكىزەتىنىن جارييالادى. دامۋ كەڭەسىندە ىستەيتىن مۋتابازي: «ادامداردىڭ كوبى كۇلدى، – دەپ ەسكە الادى، – 2008 جىلدىڭ وزىندە كيگالي سىرتىنداعى ەشبىر جەردە تالشىقتى-وپتيكالىق كابەلدەر بولمادى. 2010 جىلعا قاراي بۇكىل ەل تالشىقتى وپتيكا جۇ­يەسىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ەلدەگى جوعارى بىلىم العاندار سانى 4000 بولدى. ال بۇگىندە 86 مىڭدى قۇرايدى».

مۇنداي پروگرەسس كاريوكايدىڭ ۋاقىت كەس­تەسىمەن ىلەسە الماي، كەش كەلۋى مۇمكىن. دەسە دە، كيگالي – وسىدان 23 جىل بۇرىن 800 000 تۇرعىننىڭ ومىرىن جالماعان گەنوتسيدكە توتەپ بەرگەن ەڭ ۇلكەن قالا – SafeMotos سىندى جاڭا باستامالاردىڭ ارى قاراي دامۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. ول شاعىن، مۇندا سالىستىرمالى تۇردە جەمقورلىق جوق جانە ەل بيلىگى وتە بەلسەندى. ال كاريوكايدىڭ ەلىندە، ياعني كەنييا­دا بارى باسقاشا. ول: «ادامدار شەندىلەردەن ەشقانداي قايىر بولمايتىنىن بىلىپ، بارىن وز كۇشتەرىمەن شەشۋگە تىرىسادى»، – دەيدى.

ۋگاندانىڭ كامپالا قالاسىندا ورنالاسقان Fundi Bots كومپانيياسىنىڭ ماقساتى – وقۋشىلاردىڭ مەحانيكا مەن ەلەكترونيكاعا دەگەن ىنتاسىن وياتۋ ۇشىن مىناداي روبوتتار قۇراستىرۋ.

پيتەر كاريوكايدىڭ تۋىپ-وسكەن قىستاعىنداعى جولدان 320 شاق. قاشىقتىقتا ورنالاسقان تاعى بىر كەنييا قىستاعىندا پەريس بوسير ەسىمدى قىز اناسى جۇگەرى جيناپ جاتقاندا ەگىستىكتە وتىرىپ، باسقا ومىردى ەلەستەتەتىن. ونىڭ كەبۋس قىستاعىندا كورگەن ادامدارىنىڭ بارى فەرمەر نەمەسە شارۋاشىلىقتى وقىتاتىن مۇعالىم بولاتىن. تابىس كوزى دە تومەن بولدى. ويقىش-ۇيقىش جولدار داقىلداردى جارمەڭكەلەرگە اپارۋعا قيىندىق كەلتىردى. سويتىپ، ولار ەككەن داقىلدارىن وزدەرى تۇتىنىپ، قىستاقتان ارى اسا المادى.

الايدا بوسير ون جاسقا تولعاندا تاعدىرى كۇرت وزگەردى. اتا-اناسى ونى بەس شاقىرىم جەردى جاياۋ جۇرىپ وتپەسىن دەپ قاراپايىم مەكتەپ-ينتەرناتقا بەردى. بەلگىسىز بىرەۋ جەتى بىردەي Dell كومپيۋتەرىن مەكتەپكە سىيعا تارتتى. بوسير ونى العاش رەت كورگەندە جانارى تاڭدانىسقا تولى بولدى. ول تىپتى ۇيالى تەلەفوندى دا ومىرىندە كورمەگەن ەدى. ول ارىپتى قالاي تەرەتىنىن بىلمەدى. بىراق جاستايىنان العىر بولدى. ول كوپ ۇزاماي كومپيۋتەرلەردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىن تۇسىندى: پەريس بوسيردىڭ قىستاقتان قانات قاعۋىنا مۇمكىندىك تۋعان ەدى.

بوسير دا كاريوكاي سيياقتى ۇزدىكتەر قاتارىنا ەنىپ، كومپيۋتەرمەن جابدىقتالعان ورتا مەكتەپكە اۋىستى. ول ۇلتتىق عىلىمي جوبالار سايىسىندا جەڭىسكە جەتىپ، نايروبي ۋنيۆەرسيتەتىنە گرانت ۇتىپ الدى. ونىڭ جاتاقحاناداعى بولمەلەسى ريتا كيماني دە كەدەي اۋداننان كەلگەن ەدى. ەكەۋىنىڭ دە كومپيۋتەرگە دەگەن اۋەسى بىردەي-تۇعىن. بوسير مەن كيمانيدىڭ جۇپتارى جازىلمادى جانە تەحنولوگييالىق سايىستاردا ەشكىمگە دەس بەرمەدى. بوسير بولاشاققا قۇرعان جوسپارلارى تۋرالى بىلاي دەيدى: «وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ، قالاي وسكەنىمىزدى ەسكە الساق، اتا-انامىزدىڭ ەگىستىكتە تەر توگىپ جۇرىپ، ەشقايسىسى جاعدايىن تۇزەۋ ۇشىن نەسيە الماعانىن تۇسىندىك».

تابىسى جوعارى جۇمىس SafeMotos سيياقتى افريكانىڭ تەحنولوگييالىق جاڭا باستامالارىمەن بىرگە پايدا بولدى. كومپانييادا كيگاليدەگى ليتسەنزيياسى بار 400-دەن استام موتوتسيكل جۇرگىزۋشىسى تىركەلگەن. فرەد حاكيزيمانا وسى كومپانييا ارقىلى بىر جىلدان استام ۋاقىت بويى جۇرگىزۋشى قىزمەتىن اتقارىپ، ەكى ەسە تابىسىنا جاڭا ۇي ساتىپ الىپ، بالالارىن جەكەمەنشىك مەكتەپكە ورنالاستىردى.

2014 جىلدىڭ كوكتەمىندە قوس قۇربى بوس ۋاقىتتارىن شارۋالارمەن جانە بانك قىزمەتكەرلەرىمەن سۇحباتتاسۋعا جۇمسادى. كەنييا تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى اۋىلشارۋا­شىلىق سالاسىندا تالماي ەڭبەك ەتەدى. افريكا بويىنشا، نەسيەنىڭ نەبارى 1%-عا جۋىعى شارۋالارعا بەرىلەدى. بوسير مەن كيماني تاۋەكەل ەتۋگە قورقاتىن بانك قىزمەتكەرلەرىن شارۋالاردىڭ قارجىلىق ەسەپتەر مەن نەسيە تولەمىن ۇيالى تەلەفون ارقىلى جاساي الاتىنىنا كوندىرگەن جاعدايدا قارجى سەكتورى مەن قىزمەتكە مۇقتاج كليەنتتەر بازاسىنىڭ اراسىنا كوپىر سالۋعا بولاتىنىنا نىق سەندى.

2015 جىلدىڭ مامىرىندا بوسير مەن كيماني FarmDrive سايتىن ىسكە قوستى. ساندىق جازبا پلاتفورماسى بانك قىزمەتكەرلەرى ۇشىن كرەديتتىك رەيتينگتى بەكىتەتىن جانە شارۋالاردىڭ قايسىسى كىشىگىرىم نەسيەگە لايىق ەكەنىن انىقتايتىن نەگىز. FarmDrive سايتىنىڭ پيلوتتىق باعدارلاماسى ەلۋ شارۋانى قۇرادى. بۇگىندە FarmDrive سايتىنىڭ مالىمەتتەر بازاسىندا جۇز مىڭداعان شارۋا تىركەلگەن. 830-عا جۋىعى نەسيەگە يە بولدى. ال بانكتەر كەنييا­نىڭ اۋقىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كرەديتتىك بيۋرو رەتىندە قىزمەت اتقارعانى ۇشىن FarmDrive سايتىنا اقشا تولەيدى. قوس كاسىپكەر مۇنىمەن توقتاپ قالماق ەمەس. «كەنييا­دا بەس ميلليوننان استام شاعىن شارۋا بار. ال افريكا بويىنشا، 50 ميلليون شاماسىندا. FarmDrive سايتىن ىسكە قوسقاندا عالامدىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋدى كوزدەدىك. بۇگىندە ازيياداعى شارۋالاردىڭ دا جاعدايىن ويلاستىرىپ جاتىرمىز»، – دەيدى بوسير.

قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا، پەريس بوسير مەن ريتا كيمانيدى جەتەلەگەن ىنتا-جىگەر – كەنيياداعى ساندىق كورىنىستىڭ ۇزدىك ۇلگىسى. ولار تۋىپ-وسكەن جەرلەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ىنتالى. بۇگىندە بۇكىل الەمدى شارلاپ، بيزنەس سامميتتەرىندە سويلەپ، وزگە دە نارىقتىق مۇمكىندىكتەردى قاراستىرىپ جۇرسە دە، ولاردىڭ تۇپ-تامىرى – كەنييا. كەدەي قىستاقتاردان شىققاندارىنا قاراماستان، بىرقاتار تاريحي جانە مادەني سەبەپتەر بويىنشا كەنييا ۇشىن تاڭسىق بولىپ سانالاتىن يننوۆاتسييالىق قىزمەتتەن ولار كوپ نارسە ۇتتى. ايقىن وزگەشەلىكتەرىنىڭ بىرى – ۇلىبريتانييانىڭ وتارلىق بيلىگى اياقتالعاننان كەيىن كەنييا افريكاداعى وزگە حالىقتار جىبەرگەن قاتەلىكتەردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەدى. ندەمو ول جايلى بىلاي دەيدى: «تاۋەلسىزدىك العالى بەرى كەنييا ەكونوميكاسى ەركىن دامىدى. مۇنداعى ەلدەردىڭ كوبى كەڭەس وداعىنا جاقىن بولدى جانە سوتسياليزم جۇ­يەسىن قۇرۋدى كوزدەدى. ال ۋگاندا ەلى يدي اميننەن زارداپ شەكتى. رۋاندا ەلىنىڭ دە جاعدايى مۇشكىل بولدى. ال كەنييالىقتار ەلۋ جىلدان استام ەمىن-ەركىن ومىر سۇرىپ كەلدى».


«بىردەڭە قاجەت بولسا، Amazon ارقىلى تاپسىرىس بەرەمىز نەمەسە ويلاپ تابامىز».

ميشەل بەزي، كيگاليدەگى كارنەگي مەللون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتور ورىنباسارى، رۋاندا


ۋگانداداعى جاس كەلىنشەكتەر كود جازۋدى ۇيرەنىپ جاتىر. فينلياندييالىق Rails Girls كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمى قىزدارعا وز كۇشتەرىمەن باعدارلاما جاساۋدى ۇيرەتۋدى كوزدەيدى.

ساحارانىڭ وڭتۇستىك بولىگى، كەنييا جانە نيگەرييا ەلدەرى ۇكىمەتتەن گورى اتالعان ىرى ەلدەرگە اۋدارىلاتىن ۆەنچۋرلىق كاپيتالدان كوبىرەك قولداۋ كوردى.

ەل استاناسى نايروبيدەن 60 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان كونزا قالاسىندا اۋماعى 2000 گەكتاردى قۇرايتىن تەحنولوگييالىق ورتالىق تۇرعىزۋعا اتسالىسقانداردىڭ بىرى ندەمو: «دال قازىر كەنييادا ساياسات جانە عىلىمي – زەرتتەۋ مەن جەكە سەكتوردىڭ اراسىندا بايلانىس جوق. بۇل بايلانىستى تەك ۇكىمەت ورناتا الادى»، – دەيدى ول. 2013 جىلى جاڭاشىل باستامالار ۇشىن كونزو افريكانىڭ «اقىلدى قالاسى» دەپ تانىلدى. بىراق ونىڭ قۇرىلىسىنا ساياسي شيەلەنىستەر مەن سپەكۋلياتسييالار كەدەرگى كەلتىردى. ندەمو ايتقانداي، جىلدامدىق جەتىسپەدى.

بۇگىندە «سيليكون جازىعىنىڭ» كەنييالىق نۇسقاسى – نايروبيدىڭ كيليماني اۋدانى. ناقتىراق ايتساق، نگونگ-روۋد دەگەن اتپەن بەلگىلى، كولىك قوزعالىسى تىعىز، ەسكىرگەن جول. كاتاليزاتورلاردىڭ بىرى – iHub دەگەن ىقپالدى تەحنولوگييالىق-يننوۆاتسييالىق ورتالىق. ونىڭ اياسىندا وسى ەلگە تيەسىلى كوپتەگەن جاڭا باعدارلاما پايدا بولدى. ولاردىڭ اراسىندا اتا-انالارعا بالالارىنىڭ دەنساۋلىعىن جۇكتىلىك كەزىنەن باستاپ سابي دۇنيەگە كەلگەنگە دەيىن باقىلاۋعا كومەكتەسەتىن Totohealth سايتى بار. نايروبي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي ورتالىعى نگونگتا ورنالاسقان. كەلەسى كوشەدە تەحنولوگييالىق ستارتاپتاردى ينۆەستيتسييالايتىن تانىمال 88mph سايتىنىڭ كەڭسەسى ورنالاسقان. ال iHub كومپانيياسىنا جاقىن جەردە، شاھاردىڭ باعدارلامالىق اۋدانىنىڭ قاق ورتاسىندا FarmDrive كەڭسەسى ورنالاسقان.

بوسير مەن كيمانيدى قالاداعى جانە بۇكىل قۇرلىقتاعى كاسىپكەرلەرمەن بايلانىستىراتىن نارسە بۇل مادەني مىندەتتەمە. ۋاقىت وتە كەلە ولار ارى قاراي تابىسقا جەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. ستيۆ دجوبستىڭ Apple كەڭسەسىن اتا-اناسىنىڭ گاراجىندا اشقانى جانە بيلل گەيتستىڭ Microsoft باعدارلاماسىن جاساۋ ۇشىن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنەن شىعىپ كەتكەنى تۋرالى اڭىزعا اينالعان وقيعالاردى باتىس حالقى جىلى قابىلداۋى مۇمكىن. الايدا دامىپ جاتقان ەلدەردەگى تاۋەكەلشىل كومپانييا­لار ۇشىن مولشەرلەمەلەر ارتۇرلى. «بۇل – افريكاداعى كاسىپكەرلىكتىڭ شىنايى كورىنىسى. ەكى جۇز تۋما-تۋىستان قۇرالعان قاۋىمداعى جالعىز وقىعان ادام سەنسىڭ. وتباسىڭدى اسىراۋ مىندەتى – سەنىڭ موينىڭدا. وسىلايشا، كەرەمەت يدەياڭ شەكتەۋلى كۇيدە قالادى»، – دەيدى بەزي.

قورشاعان ورتانى يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييانىڭ كومەگىمەن قورعاۋعا تالپىنىپ جۇرگەن دجەسسيكا چيگە نايروبي ماڭىنداعى كولەدجدە باعدارلاماشى ماماندىعى بويىنشا وقيدى.

بىر كۇنى تۇسكى كەزدە بوسيرمەن بىرگە كولىكپەن نايروبيدەن وڭتۇستىككە قاراي كەتىپ بارا جاتقاندا بەزيدىڭ باقىلاۋى ويىمنان كەتپەدى. بوسير شارۋالاردىڭ FarmDrive ارقىلى العان نەسيەلەردى قالاي جاراتىپ جاتقانىن كورىپ–بىلسە ەكەن دەدىم. ولاردىڭ مالىمدەمەلەرى ارتۇرلى سيپاتتا بولدى. بىر شارۋا جاقسى باپتالاتىن ورامجاپىراق ەگىستىگىنىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ ۇشىن 200 دوللار نەسيە العان جانە ەكىنشى رەت نەسيە الۋعا دايىن بولدى. بىر شارۋا وتباسىلىق قيىن جاعدايعا ۇشىراپ، نەسيەنى قايتارۋعا جانتالاستى. ال بىر ادام بانكتىڭ اقشاسىن ەگىندى سۋعارۋعا ارنالعان ارىق قازۋعا دۇرىس پايدالانبادى. ناتيجەسىندە، العاشقى قالىڭ نوسەردە ارىق شايىلىپ كەتتى. FarmDrive ماقساتتارى ۇشىن تابىسپەن قاتار ساتسىزدىكتەردىڭ دە پايداسى بولدى. ەگەر ولاردى بىرىكتىرسە، بانكتەرگە نەسيەلىك جەلىلەردى انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن مالىمەتتەردىڭ تولىق بازاسىن جاساۋعا بولادى. سويتىپ، بوسيردىڭ زەرتتەۋى وزى تۋىپ-وسكەن كەبۋس قىستاعىنان باستاپ، كەنيياداعى اربىر فەرمەرلىك شارۋاشىلىققا پايداسىن تيگىزەر ەدى. الايدا بوسيردەن افريكالىق كاسىپكەرلەرگە كورسەتىلىپ جاتقان قاۋىمدىق قىسىم تۋرالى سۇراعانىمدا ول وز قىستاعىندا ونداي جاعدايلاردىڭ جيى بولاتىنىن ايتتى. 25 جاستاعى ايەل كۇرسىندى دە: «بۇگىندە انام ەكەۋىمىز جيى سوزگە كەلىپ قالامىز. ول مەنى تۇسىنبەيدى. «ۇيگە نەگە كوبىرەك اقشا جىبەرمەيسىڭ، باۋىرلارىڭا نەگە جۇمىس تاۋىپ بەرمەيسىڭ» دەپ رەنجيدى»، – دەدى.

بالكىم، بوسيردىڭ اناسى قىستاعىندا FarmDrive قىزمەتى ىسكە قوسىلعاندا پىكىرىن وزگەرتىپ، وڭ كوزبەن قارايتىن بولار. SafeMotos باعدارلاماسىنىڭ بىرلەسكەن اۆتورىنىڭ اكەسى پاتريك ۋاكابا كاريوكاي: «بىز – افريكالىقتار كەيدە وزگەرىستەرگە قارسى شىعامىز»، – دەپ اعىنان جارىلدى. ول ۇلىنىڭ ونەرتاپقىش اتانۋ ماقساتىندا نايروبيدەگى كولەدجگە بارماۋ تۋرالى شەشىمىنە رەنىش بىلدىردى. الايدا وتكەن جىلى رۋانداعا بالاسىنىڭ جاعدايىن بىلۋگە باردى. قاراپايىم شارۋا كيگاليدىڭ تاپ-تازا كوشەلەرىن كورىپ تاڭعالدى. ول مۇندا جاس جىگىتتىڭ كاسىپپەن اينالىسا الاتىنىنا كوز جەتكىزدى. قورعانىش باسكيىمىن كيىپ، موتوتسيكلدەردىڭ بىرىنىڭ ارتىنا وتىرىپ جۇيتكي جونەلگەندە ۋاقىت پەن عارىشتان تىس جەرگە ساياحاتتاپ بارا جاتقانداي بولدى. ول زەرتتەلمەگەن ساۆانناعا بەت الىپ، قاراپايىم جانە تانىس جولداردى ارتقا تاستاپ كەتە باردى.

ينجەنەرگە قايتىپ كەلگەن شارۋا بىلاي دەپ ەسىنە الادى: «كومپيۋتەر ەكراندارىنىڭ الدىندا وتىرعان ارمانشىل ادامداردىڭ ارقاسىندا كۇندەردىڭ بىر كۇنى بولاشاققا قادام باساتىنىمىزدى تۇسىندىم».


ۋاشينگتون قالاسىندا قىزمەت ەتەتىن روبەرت درەيپەر «NG» جۋرنالىنىڭ فريلانسەر-جازۋشىسى. سيريل يازبەك – فريلانسەر-فوتوگراف. سلوۆەنييانىڭ ناكلو قالاسىندا تۇرادى. ول شىعىس افريكاداعى تەحنولوگييانىڭ دامۋىن ەكى جىل بويى زەرتتەدى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ