.

مۇز جۇرناعى

كانادادا باففين ارالىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى مۇز بەن قاردى كوگىلدىر تۇستى مولدىر كولشىكتەرگە اينالدىرادى. اركتيكانىڭ مۇز جابىنى ايتارلىقتاي تارتىلىپ كەتتى.

بولجام بويىنشا وسى عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي اركتيكا مۇزى گرەنلاندييا مەن كاناداعا دەيىن قىسقارماق. ال وسى ايماقتاعى اق ايۋلار امان قالۋى ۇشىن باس ساۋعالاپ، قاۋىپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلمەك.

ا دەگەننەن جانتۇرشىگەرلىك كورىنىسكە كوزىمىز تۇستى: مۇز ۇستىندەگى قاردا شاشىراعان قان جاتىر، بالكىم، ول ساقينالى يتبالىقتىڭ قانى شىعار. سالدەن كەيىن اق ايۋ كورىندى. سالماعى 220 كيلوگرامنان اساتىن الىپ جانۋاردىڭ ارتىنان جالعىز قونجىعى ەرىپ بارادى. ولار قاتقان تەڭىز ۇستىندەگى ۇزىنشا ساڭىلاۋدان اشىق سۋعا سۇڭگي كەتتى. ساناۋلى سەكۋندتاردان كەيىن سۋدان شىعىپ، بىز مىنگەن تىكۇشاق داۋىسىنان ۇركىپ، مۇز-مۇز بوپ قاشا جونەلدى. ۇزاق جۇگىرۋ اق ايۋلارعا زييان بولۋى مۇمكىن: ماي مەن تۇك سۋىقتان جاقسى قورعايتىندىقتان، ولاردىڭ دەنە قىزۋىنىڭ شامادان تىس كوتەرىلىپ كەتۋ قاۋىپى جوعارى. بىزدىڭ 33 جاستاعى ۇشقىشىمىز فرانسۋا لەتۋرنو-كلۋتە تىكۇشاقتى جوعارى كوتەرگەندە ەرەسەك ايۋ مەن ونىڭ قونجىعى جەلىستەرىن باياۋلاتتى.

ولاردىڭ ارتىنان بىرنەشە مينۋت ەرگەننەن كەيىن، لەتۋرنو-كلۋتە تىكۇشاقتى شامامەن 100 مەتردەي قاشىق جەردەگى مۇز بەتىنە باياۋ قوندىرىپ، قوزعالتقىشتى وشىردى. انالىق ارتقى ەكى اياعىمەن تۇرىپ، بىز جاققا قاراپ، ال قونجىق بولسا تورت تاعانداعان قالپىن وزگەرتكەن جوق. سالدەن كەيىن بىز حادسون شىعاناعىنان شامامەن 1100 شاقىرىم سولتۇستىككە قاراي، باففين ارالىنىڭ (كانادا) ەڭ شەتكى نۇكتەسىندە ورنالاسقان لاگەرىمىزگە بەت الدىق.

تامىزدىڭ تاڭى. مورجدار باففيننىڭ سولتۇستىگىندەگى دەۆون ارالىنىڭ جاعالاۋىنان سۋعا سەكىرۋدە. ولار قورەكتەنۋ ۇشىن 100 مەتر تەرەڭدىككە سۇڭگيدى. بۇل جانۋار تەك تەڭىز مۇزىندا دەمالادى، قۇرعاق جەر ولار ۇشىن قولايسىز سانالادى.

بىرنەشە ون جىلدىقتان كەيىن مۇنداي كورىنىستىڭ بولۋى نەعايبىل، جازعى مەزگىلدە تىپتەن قيىن. پلانەتا جىلىنعان سايىن، تەڭىز مۇزى مەن ونداعى جاعدايعا تاماشا بەيىمدەلگەن ايۋلار، يتبالىق، مورج، كيت، اركتيكالىق نالىم، شايانتەكتەستەر مەن مۇز بالدىرلارى باففيننىڭ اينالاسىنان جويىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. جەر سەرىگى جيناعان 1980 جىلدارداعى دەرەكتەر جازدىڭ سوڭىندا اركتيكا تەڭىزى مۇزىنىڭ اۋماعى 7،5 ميلليون شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتكەنىن كورسەتكەن. سودان بەرى 2،5 ميلليون شارشى شاقىرىمنان استام مۇز جويىلىپ كەتتى. بۇل – شامامەن العاندا، الياسكا، تەحاس جانە كاليفورنييانى قوسقانداعى مولشەرگە تەڭ اۋماق.

كليمات مودەلدەرى بويىنشا 2050 جىلدارعا قاراي بار بولعانى 520 مىڭ شارشى شاقىرىمعا جەتەر-جەتپەستەي عانا كوپجىلدىق تەڭىز مۇزى قالادى دەپ توپشىلانادى. امان قالعاندارى ىقشام ايماققا، الىس سولتۇستىككە قاراي گرەنلاندييا مەن كانادانىڭ ەلسمير ارالىنىڭ ۇستىڭگى جاعىنا جينالادى. تارىلعان قونىس اركتيكالىق تۇمسا تابيعات وكىلدەرىنىڭ سوڭعى مەكەنى بولماق.

«ومىر سۇرۋ ۇشىن تەڭىز مۇزىن قاجەت ەتەتىن جانۋارلار جازدا سوندا جينالادى»، – دەيدى National Geographic قوعامىنىڭ «ەجەلگى تەڭىزدەر» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى ەنريك سالا.

سالا مۇندا سۇڭگۋىرلەر مەن رەجيسسەرلەردى ەرتىپ، مۇزدى الەمنىڭ كۇيرەۋى تۋرالى سيۋجەت تۇسىرۋگە جانە سول ارقىلى قيىر سولتۇستىكتەگى «سوڭعى مۇزدى» ساقتاپ قالۋعا دايەك جيناۋ ماقساتىندا كەلدى. «ەجەلگى تەڭىزدەر» جوباسىن باستاعالى ون جىل ىشىندە مۇحيتتىڭ سەگىز ميلليون شارشى شاقىرىمىن قورعاۋعا كومەكتەستى. الايدا ماقساتتىڭ ۇلكەنى – كانادا مەن گرەنلاندييانىڭ كومەگىمەن اركتيكا مۇزىنىڭ قالعان بولىگىن قورعاۋ.

اق كيتتەر توبى باففين ارالىنىڭ سولتۇستىگىندەگى لانكاستەر ساۋند ارقىلى جۇزىپ بارادى. جاز ايلارىندا ولار ەسكى تەرىسىن سىپىرىپ تاستاۋ ۇشىن قيىرشىق تاسى مەن قۇمى بار تاياز جەر ىزدەيدى.

ونىڭ ۇستىنە بۇل كەزەك كۇتتىرمەيدى. «اركتيكا باسقالارعا قاراعاندا جىلدام وزگەرىسكە ۇشىراۋدا»، – دەيدى سالا. مۇز كەرى شەگىنگەندىكتەن، ونىڭ ورنىن كەمە قاتىناسى، بالىق اۋلاۋ جانە مۇناي مەن گاز وندىرىسى باسىپ قالۋى مۇمكىن. ەگەر تەڭىز مۇزى مەن ونداعى تىرشىلىكتى ساقتاپ قالۋدى كوزدەسەك، ونى اركتيكا رەسۋرستارىن بارلاۋ باستالماس بۇرىن ورىنداۋىمىز كەرەك. سالانىڭ ايتۋىنشا، «سوڭعى مۇز» جوباسى ارقىلى بىز 25 جىلعا ىلگەرى قارايمىز.

جەر سەرىگى تۇسىرگەن سۋرەتتەردە جانە بىزدىڭ قييالىمىزدا پوليارلىق لاندشافت بىرقالىپتى، ياعني بەدەرسىز اق قۇرلىقتاي، تۇراقتى جانە قوزعالىسسىز كورىنەدى. بىراق مۇندا كولەمدى، سەڭدەي سوعىلىسقان مۇزدار جەل مەن اعىس­تاردىڭ اسەرىنەن جوڭكىلىپ، اركتيكانىڭ بىر جاعىنان كەلەسى بولىگىنە جىلدارعا سوزىلاتىن ساپارعا شىعادى.

«ادامدار اركتيكاعا مان بەرمەيدى، – دەيدى بارنارد كولەدجى مەن كولۋمبييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تەڭىزتانۋشىسى ستەفاني فيرمان. – ولار مۇنى مۇز تاۋلار تارىزدى كورەدى. ونى بەرىك دەپ تۇسىنىپ، ەرىگەن كەزدە تەك ەرنەۋلەرى كەرتىلەدى دەپ سانايدى. ولار مۇنداعى جاعدايدىڭ مۇلدە باسقاشا ەكەندىگىن ويلانبايدى».

سۋى سورعالاعان اق ايۋ «حادسون» ايلاعىنىڭ سولتۇستىگىندەگى مۇز تاقتاعا مىنىپ الىپتى. ولار يتبالىقتاردى قاقپانعا تۇسىرۋ ۇشىن وسىلاي ىستەيدى. National Geographic قوعامىنىڭ جەرگىلىكتى زەرتتەۋ­شىسى ەنريك سالا ايۋلاردىڭ تارىلىپ بارا جاتقان مەكەندەۋ ايماعىنا الاڭداۋلى. «رەسەي ارالدارىندا قالىپ، شوپ پەن تەڭىز قۇستارىن جەپ جۇرگەن ايۋلاردى تاپتىق»، – دەيدى ول.

فيرمان 2010 جىلى اركتيكانىڭ جازعى تەڭىز مۇزىنىڭ ىقتيمال مەكەنىن انىقتاۋ توبىنىڭ قاتارىندا بولدى. بۇل جۇمىس «ەجەلگى تەڭىزدەر» جوباسىنىڭ جول تابۋىنا كومەكتەستى. ستەفاني مەن ونىڭ ارىپتەستەرى جەل مەن اعىستاردىڭ ارك­تيكانىڭ ون بويىنداعى جوڭكىلگەن تەڭىز مۇزىن گرەنلاندييا مەن كانادا اركتيكالىق ارحەپەلاگىنىڭ سولتۇستىك جاعالاۋلارىنا قاراي اكەلەتىنىن انىقتادى. جىلدان-جىلعا الىپ مۇزدىقتار تىنىش ايماققا جينالا بەرەدى. ونداعى مۇزداردىڭ كەيبىرىنىڭ جاسى ونداعان جىلعا جۋىق جانە قالىڭدىعى 25 مەتردەن استام.

فيرمان مەن ونىڭ ارىپتەستەرى عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي وسى سۋىق ايلاق اركتيكانىڭ بىر جىلدىق مۇزىن عانا ۇستاپ تۇراتىنىن بايقادى. ولاردىڭ جاڭالىعى شىندىقتان الشاق ەدى. فيرماننىڭ ايتۋىنشا، كەيبىر العاشقى كليمات مودەلدەرىندە اركتيكا مۇز جابىنى وڭتۇستىك قاناتتارى بويىمەن ودان ارى شەگىنىپ، كەيىنىرەك سولتۇستىك پوليۋستىڭ تۋرا اينالاسىنا ورىن تەپكەن. «بۇل اقىلعا قونىمسىز. مۇزدىڭ تەك سولتۇستىك پوليۋسكە جينالۋىنىڭ سەبەبى جوق. ول بىر نارسەگە تىرەلگەنگە دەيىن جۇرىسىن توقتاتپايدى»، – دەيدى ول.

الداعى بىرنەشە ون جىلدىق كولەمىندە بولاتىن تۇراقتى ازايۋعا قاراماستان، جىلدىق مۇزدىڭ ۇزىنشا كەلگەن ەنسىز جولاعىنىڭ وسى عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن مۇرتى بۇزىلمايدى. ەگەر بىز پلانەتانى جىلىتار جانارمايعا كۇنىمىزدى تۇسىرمەسەك، ول قازىرگىدەن دە ۇزاق مەرزىمگە، بالكىم، جەردى قايتا سالقىنداتۋ ۇشىن اتموسفەرادان كومىرتەگىن بولىپ الۋدى مەڭگەرگەن ۋاقىتقا دەيىن شىداس بەرۋى مۇمكىن.

عالىمدار تەڭىز مۇزىنىڭ بولجالعان ۋاقىتتان بۇرىن تاۋسىلىپ كەتەتىنىن ەسەپتەپ شىعاردى. ولار كليمات مودەلىن ساياساتتا بولاشاقتا اۋا رايىنا قاتىستى وزگەرىس بولمايدى دەپ جوبالادى.

ەرنەۋدەگى مۇز

اركتيكانىڭ جىل بويعى مۇزى – الداعى بىرنەشە ون جىلدىقتا كانادا مەن گرەنلاندييانىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى جىڭىشكە ەندىكتى قىسقارتۋعا ارنالعان جوبا. جەل جانە مۇحيت اعىستارى مۇزدى قالىڭداتۋعا كومەكتەسەدى.


اركتيكادا قالعان مۇز مۇزعا تاۋەلدى اعزالارعا ىقشامدى ورتا تۋعىزۋى مۇمكىن. «ەگەر مۇز توقتاۋسىز جۇزەتىن بولسا، وندا تىرشىلىكتىڭ قامسىز قالۋى مۇمكىن ەمەس. نەگىزىندە ول گرەنلاندييا مەن كانادانىڭ جاعالاۋلارىنا بارىپ قايراڭدايدى»، – دەيدى فيرمان.

«مىناۋ جاڭاسى»، – دەدى تەو يكۋمماك بىزدىڭ لاگەرگە تاياۋ ماڭداعى تاستى جاعالاۋداعى نازىك جاسىل وسكىندى ەڭكەيە نۇسقاپ. باففينگە تاياۋ ارالدىڭ بىرى يگلۋليكتى مەكەن ەتكەن 60 جاستاعى يكۋمماك – بىزدىڭ ەكسپەديتسييامىزدىڭ گيدى ارى كەڭەسشىسى. ماۋسىمنىڭ سالقىن جانە تۇماندى تاڭى بولاتىن. بۇلت بىرنەشە كۇننەن بەرى اسپاندى تورلاپ العان. يكۋمماك ايۋعا كەزدەسكەن جاعدايدا ونى ۇركىتۋ ۇشىن ارقاسىنا مىلتىق اسىنىپ العان. بىز لاگەرگە جۇز شاقتى مەتر جەردەگى قۇمنان ولاردىڭ ىزىن بايقادىق.

اركتيكانىڭ وسى بولىگىن مەكەن ەتكەن ينۋيتتەردىڭ اۋىزەكى ديالەكتىدە بيىكتىگى شامامەن بىرنەشە سانتيمەتر كىشكەنە جاسىل وسكىننىڭ اتى جوق. يكۋمماك مۇنى ايماقتاعى جەر مەن ومىردىڭ قالاي وزگەرۋىنىڭ مىسالى رەتىندە عانا بىلەدى. جاياۋ ساياحات كەزىندە بىز قاتقىل مۇزدىڭ مۇجىلۋىنەن پايدا بولىپ، دوڭگەلەنە بىتكەن ۇلكەن شۇڭقىردىڭ جانىنان وتتىك. يكۋمماك ونى: «جەر بەتىنىڭ جاڭا جاراسى»، – دەپ اتادى.

سول كۇنى شاتىر ىشىندە وتىرعاندا يكۋمماك كەي اركتيكالىق جانۋارلاردىڭ اتىن ايتىپ بەردى. كەيبىر جانۋارلاردىڭ اركتيكاعا بەيتانىس بولعانى سونشالىق، يكۋمماك ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ اتىن دا بىلمەيتىن بولىپ شىقتى.

گرەنلاندييانىڭ سولتۇستىك-باتىسىندا جۇرگەن بۇل جىگىتتىڭ اتى – نايمان-ڭيتسوق كريستيانسەن. اق ايۋدىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن شالبارى ونىڭ اڭشى ەكەنىن بىلدىرەدى. تەڭىز مۇزى جۇقارعان سايىن ونىڭ يت جەگىپ شىققان ساپارلارى دا قاۋىپتى بولا تۇسۋدە.

جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرىنەن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تۇرلەرى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي قونىس اۋدارا باستادى. فەيربانكتەگى الياسكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بيولوگى برەندان كەللي بۇل ۇردىستىڭ ودان ارى جىلدامداي تۇسەتىنىن ايتادى. اركتيكاداعى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ مەكەندەۋ ايماعى قىسقارعاندىقتان ولاردىڭ بىرقاتارى بۇرىنعىدان بەتەر وزارا جاقىنداسا تۇسەدى.

«بۇكىل اركتيكا تىرشىلىك يەلەرىنىڭ گەندەرىندە تۇبەگەيلى وزگەرىس ىقتيمالدىعى جوعارى، – دەيدى كەللي، – بىز سۋاستى سۇتقورەكتىلەرىن زەرتتەپ، 34 تۇردىڭ بۋدانداسۋعا مۇمكىندىگى بار ەكەنىن انىقتادىق». عالىمدار مىنا نارسەنى الى تۇسىنگەن جوق: سۋاستى سۇتقورەكتىلەرى باسقا تۇر مەن باسقا كلاسقا اۋىسقاندا دا، بۋدانداسۋدىڭ ماڭىزدى قاجەتتىلىگى سانالاتىن گەندەگى حروموسومالاردىڭ سانىن ساقتاپ قالادى.

«اقىرىندا «بولەك كلاسس» دەپ اتايتىن جانۋارلاردىڭ، شىندىعىندا، بۋدانداسقان ۇرپاق اكەلۋگە قابىلەتتى ەكەنىن بايقايسىز، – دەيدى كەل­لي. – مىسالعا بىز وزگەشە كلاسقا جاتقىزاتىن گرەنلاندييا يتبالىعى مەن قۇلاقتى يتبالىقتى كەلتىرۋگە بولادى. بىراق ولار تابيعاتتا بۋدانداسىپ جۇر. اق كيتتەر مەن نارۆالداردىڭ وزارا شاعىلىسۋىنىڭ دەرەكتەرى تىركەلگەن». اق پەن قوڭىر ايۋدان تۋعان پيزليلەردىڭ اركتيكانى مەكەن ەتكەنىنە بىراز بولدى. گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەر اق ايۋلاردىڭ قوڭىر ايۋلاردان بولىنىپ شىعۋى 500 مىڭ جىل كولەمىندە بولعانىن كورسەتتى. جاھاندىق جىلىنۋ ەكى تۇردىڭ قايتا قوسىلۋىنا اكەلىپ سوعۋىنىڭ الدىندا تۇر.

نارۆالدار باففين ارالىنداعى لانكاستەر ساۋندتا ۇيىعادى. ولاردىڭ 2،5 مەتردەن اسا وسەتىن سۇيىرلەنە بىتكەن ازۋ تىسى ونداي مۇشەسى جوق انالىقتى تاڭعالدىرۋى مۇمكىن.

«بىز اق ايۋلاردى جوعالتىپ، ولار وزدەرى بولىنىپ شىققان گريزلي ايۋلارىنىڭ گەنومىنا سىڭىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. بىز ەكولوگييا عانا ەمەس، ەۆوليۋتسييالىق وزگەرىستىڭ، راسىندا، جەدەلدەپ بارا جاتقانىن سوز ەتەمىز»، – دەيدى كەللي.

كەلليدىڭ ايتۋىنشا، اقىرعى ناتيجە ايرىقشا بولۋى، ياعني گەنەتيكالىق تۇرلىلىك قايتا كەلمەستەي جوعالۋى ىقتيمال. الايدا وقيعا بۇل باعىتتا وربىمەسە دە، اركتيكاداعى تۇمسا تابيعات داعدارىسقا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. «بىز مەكەندەۋ ايماعىن وزگەرتكەنىمىز سونشالىق، قارسى تۇراتىن گەنەتيكالىق ارتۇرلىلىگى بولعانىنا قاراماستان ولارعا ۋاقىت جەتپەۋى ىقتيمال». الەمنىڭ بىرەگەي جانۋارلارى ۇشىن سوڭعى مۇز ايماعى تىرشىلىك پەن جويىلىپ كەتۋ اراسىنداعى وتكەلگە اينالۋى مۇمكىن.

«تىنىشتىقتى سەزەسىز بە؟» – دەدى شاتىر­لاردىڭ الدىندا جولىققان ەنريك سالا. بىز شىعىسقا، بىرنەشە شاقىرىم قاشىقتىقتاعى بايلوت ارالىنا قاراي سوزىلعان «ادميرالتەيستۆو كەڭەسى» تار شىعاناعىنىڭ قاتقان كوكجيەگىنە قاراپ تۇرمىز. تاۋلار مەن مۇزدىقتار باسقان، اق ايۋلار مەن جۇز مىڭداعان قۇستىڭ ۇياسىنا مەكەن بولعان ايماق گاۆاييدەگى ەڭ ۇلكەن ارالدان دا اۋقىمدى. كۇن باتىپ، اۋا رايى جاقساردى، لۇپ ەتكەن سامال جوق. بىر اپتادان استام كۇتكەننەن كەيىن سالا مەن ونىڭ كومانداسىنداعى سۇڭگۋىرلەر بايلوتتىڭ باتىس جاعاسىنا تاياۋ ماڭداعى شاعىن ارالداردىڭ سۋىن زەرتتەۋ­گە قۇلشىنىس تانىتتى. ساناۋلى اپتادان سوڭ بالدىرلار جان-جاققا تاراپ، سۋ استىندا ۆيدەو تۇسىرۋ مۇمكىندىگىنىڭ كۇلى كوككە ۇشادى. بىراق قازىر تەڭىزدەگى ومىرگە جان بىتە باستاعانداي.

نورۆەگييالىق ارال سپيتسبەرگەننىڭ ماڭىندا مورجدار سۋعا سۇڭگىپ، كۇيەككە تۇسەدى. ولاردىڭ سالقىن سۋدا اشىق سۇر نە قوڭىر كورىنەتىن تەرىسى جەرگە شىققاندا قىزارىپ كەتەدى جانە ولاردىڭ قانى سىرتقى قالىڭ تەرىسىنىڭ قاباتىمەن اعادى.

قازىرگى تاڭدا الەمدەگى ەڭ لاس ايماقتىڭ بىرى – رەسەيدىڭ نوريلسك ماڭىنداعى بىلعانعان سىبىر مۇزى كەي كەزدە اركتيكاعا دەيىن جۇزىپ كەلەدى.

«نارۆالدار، اق كيتتەر مەن اق ايۋلاردى كورۋىمىز – جاقسى ىرىم»، – دەيدى سان فەليكس. پوليار كيتتەرى 200 جىل، نە ودان دا ۇزاق ومىر سۇرەدى. بىز تۇسىرىپ العان انەبىر تول 2215 جىلى دا تىرى جۇرۋى ىقتيمال.

«بۇل – بىرسارىندىلىقتان ادا، سوڭى نەمەن بىتەرى بەلگىسىز شىم-شىتىرىق وقيعاعا تولى عاجاپ ساپار»، – دەيدى سالا.

اۆتورى: تيم فولگەر


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ