.

ياگۋار پاتشالىعىن ىزدەۋ

ون ايلىق ياگۋار الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۋلى-باتپاقتى مەكەن – برازيلييانىڭ پانتانال ايماعىنداعى بەينەكامەرانىڭ ينفراقىزىل ساۋلەسىنە تۇسىپ قالدى. اناسى مارعاۋلارىن جىرتقىشتاردان قورعاپ قالۋ ۇشىن ەرتە جاستان اعاشقا ورمەلەۋدى ۇيرەتەدى.

سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ تۇز تاعىسى «كيەلى رۋح سيمۆولى» ىسپەتتى. وعان تەك ەستەلىك بولىپ قالۋ قاۋپى تونىپ تۇر.

باقسى حۋان فلورەس شاكىرتتەرى ياگۋارلاردىڭ رۋحاني الەمىنە كىرەتىن «ۆيزامدى» كىشكەنتاي پلاس­تيك توس­تاعانمەن اكەلدى. ونىڭ ىشىنە lamedicina، ياعني چاكرۋنا جاپىراقتارى، اياۋاسكا ساباعىنىڭ قوڭىر تۇنباسى مەن ەكى كۇن بويى قايناتىلعان ەكى بوتەلكە اياۋاسكا سۋسىنى قۇيىلىپتى. باقسى امازونييالىق جابايى تەمەكى – «ماپاچو» تۇتىنىمەن سۋسىندى الاستادى. سوسىن توستاعاندى تولتىرا، كەلۋشىلەردىڭ ارقايسىسىنا قۇيىپ بەردى.

بۇل جەرگە اقش، كانادا، يسپانييا، فرانتسييا، ارگەنتينالىق جانە جەرگىلىكتى تۋريستەردى ەسەپتەگەندە 28 ادام كەلدىك. پەرۋدىڭ امازونييا القابىنداعى شالعاي ايماقتا «قايناعان وزەن» جاعالاۋىندا تىگىلگەن مىنا كۇركەدەن ارقايسىسىمىزدىڭ وز ىزدەگەنىمىز بار. بىرىمىز – كۇيزەلىستىڭ ەمىن تابۋدان ۇمىتتى بولساق، ەندى بىرىمىز – باعىت-باعدار ىزدەدىك. وزگەلەرى جاي عانا باسقا الەمدى – ەزوتەريكالىق بۇرىشتى تاماشالاعىلارى كەلدى. الان رابينوۆيچ بۇل اۋماقتى: «ياگۋارلاردىڭ مادەني دالىزى»، – دەپ اتايدى. بۇل ايماق جانۋارلاردىڭ مەكەندەيتىن جەرلەرى مەن ميگراتسييا جولدارىن قامتيدى. الاننىڭ Panthera تابيعات قورعاۋ ۇيىمى 100 مىڭ ياگۋاردى امان الىپ قالۋ ۇشىن جانە ولاردىڭ گەنوفوندىن ساقتاۋ ماقساتىندا اتالعان ايماقتى قورعاۋعا بار كۇشىن سالىپ جاتىر.

پانتانالداعى ترەس-يرماوس وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا اناسى مارعاۋلارىن ەركەلەتىپ وتىر. ياگۋارلار جىلدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا شاعىلىسىپ، شامامەن جۇز كۇننەن كەيىن 1-دەن 4-كە دەيىن تول اكەلەدى. تولدەر ەكى ايعا تولعاندا اناسى ولاردى ەمشەكتەن شىعارۋ ۇشىن جارالى جانۋارلارعا شابۋىل جاساتىپ، اڭشىلىق قابىلەتتەرىن شىڭدايدى.

گۇرىلدەپ اققان وزەننىڭ جانىندا ەمدىك سۋسىن اۋاعا تاراپ، سالقىن تۇندە بۋى بۇرقىراپ، اسپانعا كوتەرىلەدى. كومەكشىلەر كەلگەندە تىزەرلەپ وتىردىم. بىر كومەكشى ماعان توستاعاندى ۇسىندى، ال ەكىنشىسىنىڭ قولىندا بىر ستاكان سۋ بولدى. وسىدان بىرەر كۇن بۇرىن «پەرۋ» ايلاعى ماڭىنداعى ۇنەمى قىزۋ تىرشىلىك ۇستىندەگى پۋكالپا قالاسىندا دون حوسە كامپوس ەسىمدى ايگىلى باقسىنىڭ سوزى ەسىمە تۇسىپ، كىبىرتىكتەپ قالدىم.

1990 جىلدارى حۋان باقسى نەگىزىن قالاعان «ماييانتۋيياكۋ» باقسىلار ورتالىعىنا ياگۋارلار تۋرالى كوبىرەك زەرتتەپ-بىلسەم دەگەن ۇمىتپەن كەلدىم. اسىرەسە جانۋارلاردىڭ وبەكتيۆكە ىلىكپەيتىن اسپەكتىلەرى كوبىرەك قىزىقتىر­دى. Pantheraonca – سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكانىڭ ەڭ مىقتى جىرتقىشتارى. ولار – ارى ماڭعاز، ارى قاھارلى. وزەن جاعاسىنداعى مەكەندەرىندە دە، نۋ ورماندا دا، اعاشتاردا دا قۋلىقتارىنا قۇرىق بويلامايدى. باسقا ىرى مىسىقتارمەن سالىستىرساق، ولاردىڭ ازۋى مىقتىراق. ەڭ قىزىعى، ولار وزگە مىسىقتەكتەس­تەرگە قاراعاندا جەمتىگىن تاماعىنان ەمەس، باس سۇيەگىنەن شاپ بەرىپ، ميىنا زاقىم كەلتىرىپ، سول مەزەتتە اجال قۇشتىرۋمەن ەرەكشەلەنەدى.

الايدا ياگۋارلار مىڭداعان جىل بويى ەكىۇشتى تىرشىلىك كەشىپ كەلدى. اقش-تىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنان باستاپ ارگەنتيناعا دە­يىنگى تاريحي ايماقتاردىڭ باسىم بولىگىندەگى – كولۋمبقا دەيىنگى مادەنيەتتەردىڭ ونەرى مەن ارحەولوگيياسىندا تەڭبىلشەر بەينەسى جيى كەزدەسەدى. ولمەك، ماييا، اتستەك پەن ينك تايپالارى بۇل جىرتقىشقا قۇدايداي تابىنىپ، عيباداتحانالارعا، تاقتارعا، لاما سۇيەگىنەن جاسالعان ىدىس تۇتقالارى مەن قاسىقتارعا بۇل مىسىقتىڭ بەينەسىن قاشاپ سالدى. ب.ز.د. شامامەن 900 جىلى پەرۋدە وركەن جايعان «چاۆين» حالقىنىڭ توقىلعان شالىلەرى مەن كەبىندەرىندە ياگۋاردىڭ بەينەسى بولدى. امازون­نىڭ كەي تايپالارى ونىڭ قانىن ىشىپ، جۇرەگىن جەپ، تەرىسىن جامىلعان. كوپشىلىك «ادام ياگۋارعا، ياگۋار ادامعا اينالا الادى» دەپ سەنگەن. كولۋمبييانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى دەسانا ۇشىن ياگۋار كۇننىڭ بەلگىسى بولعان. ال تۋكانولىقتار ونىڭ اقىرعان داۋىسىن جاۋىنمەن بايلانىستىرعان. ماييالىق balam سوزى – وسى جىرتقىشپەن بىرگە دىن قىزمەتشىلەرى مەن سيقىرشىلاردىڭ ورتاق اتاۋى. بوليۆييانى مەكەندەگەن «مودجو» تايپاسىندا باقسىلىققا كوبىنە ياگۋار شابۋىلىنان امان قالعان ەر ادامدار يە بولعان.

پەرۋلىك باقسى حۋان فلورەس «قايناعان وزەننىڭ» جاعاسىندا تۇر. بۇرىندارى تۇرعىندار قاھارلى ياگۋارلار مەن تىلسىم كۇشتەردەن وسى جەردە بوي تاسالاعان. بۇگىندە ول تەڭبىل مىسىقتاردى تەك رۋحتار الەمىنەن شاقىرادى. اياعىنا وق تيگەننەن كەيىن ول داستۇرلى ەم-دوم ىزدەي باستاپ، كەيىن باقسىلىق ەمدەۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالادى.

تىپتى قازىردىڭ وزىندە اتالعان تۇز تاعىلارىنىڭ جارتىسىنان استامى باستاپقى مەكەندەرىنەن ىعىستىرىلسا دا، ەجەلدەن باستاۋ العان وسىناۋ جاقىندىقتىڭ زاماناۋي بەلگىلەرى بارلىق جەردە كەزدەسەدى. ماسەلەن، جىل سايىن تامىز ­ايىندا مەكسيكانىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنداعى چيلاپا-دە-الۆارەز قالاسىندا «تيگرادا» اتتى مەرەكە وتەدى.

ياگۋار­ بەتپەردەلەرى مەن تەڭبىل كوستيۋم كيگەن قالا تۇرعىندارى كوشەلەردىڭ بويىمەن جۇرىپ وتىپ، ياگۋار قۇدايى – تەپەيوللوتلعا جالبارىنىپ، جاۋىن-شاشىن مەن مول استىقتىڭ بىتىك شىققانىن تىلەيدى. اقىرىپ تۇرعان بۇل سۇتقورەكتىنىڭ بەينەسىن پەرۋدىڭ ەڭ تانىمال سىرالارىنىڭ قالبىرلارىنان باستاپ، جاعاجاي سۇلگىلەرىنەن، فۋتبولكا، جولدوربا، ريكشالار، بالىق دۇكەندەرىنەن بايقاۋعا بولادى.

ياگۋاردىڭ ەكىۇشتى تىرشىلىگىنىڭ ەڭ قۇپييا اسپەكتىسى باقسىلارمەن جانە ادام ساناسىنىڭ شامادان تىس جاي-كۇيىمەن بايلانىستى ەكەنى انىق. ونى جوعارعى امازونييا ابوريگەندەرى پسيحوتروپتى وسىمدىكتەردىڭ كومەگىمەن مىڭداعان جىل بويى زەرتتەپ كەلەدى. جەرگىلىكتى ەمشىلەردىڭ «اۋرۋ اتاۋلىنىڭ سەبەبىن جانە ەمىن رۋحتاردىڭ كومەگىمەن تابۋعا بولادى» دەگەن نانىم-سەنىمىنەن قۇرالعان وسىناۋ وككۋلتتىك الەمدە ياگۋار – وداقتاس، قورعاۋشى، اۋرۋ-سىرقاۋدان قۇتىلۋعا كومەكتەسۋشى جانە قارا كۇشتەرگە تويتارىس بەرەتىن قۇدىرەت بولىپ سانالادى. سەنىم بويىنشا امازونييا نۋ ورماندارى مىڭ تۇرلى رۋحقا تولى جەر. كولدەر مەن وزەندەر، جانۋارلار، سونداي-اق عالامشارداعى تاڭعاجايىپ وسى ەكوجۇيەنى قۇرايتىن 80 مىڭعا جۋىق وسىمدىك ىشىندە رۋح بار ەكەنىنە جەرگىلىكتى حالىق كامىل سەنەدى. سونىڭ اراسىندا ياگۋار رۋحى ەڭ كوپ ايتىلادى.

مايانتۋياكۋ ورتالىعى پۋكالپا قالاسىنىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنا قاراي 50 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. جاقىندا عانا رانچو قوجايىندارى مۇنداعى ورمانداردى وتاپ تاستاعان كورىنەدى. جۇك كولىگىمىز توپىراقتى جانە قيىرشىق تاستى جولمەن جۇرىپ وتكەندە اندرەس رۋزو: «وسىدان تورت جىل بۇرىن مۇندا جول بولمادى»، – دەدى. بيىك دوڭنىڭ ەتەگىندە وروپەندولا قۇستارىنىڭ شيقىلداعان داۋىسىنىڭ جاڭعىرىعى ەستىلەتىن اعاشتاردىڭ اراسىندا باسپانالار مەن قامىس شاتىر­لى عيماراتتار ورنالاسقان. رۋزو جارتىلاي National Geographic قوعامى گرانتىنىڭ ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلاتىن وڭتۇستىك ادىستەمەلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىم كانديداتى رەتىندە جەتى جىل بويى «قايناعان وزەندى» زەرتتەگەن. سول كەزدە ول مايانتۋياكۋ ورتالىعىمەن جانە حۋان باقسىمەن تانىسقان. جەراستى قۇدىقتارىنداعى ىسىعان سۋ جەر قىرتىستارى ارقىلى ۇزىندىعى التى شاقىرىم اعىسقا قوسىلادى. ونىڭ جارتىسى (كەيبىرى شامامەن 100°C) سۋعا تۇسكەن كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسىن اجال قۇشتىرۋى مۇمكىن.

كولۋمبييانىڭ «چيريبيكەتە» ۇلتتىق ساياباعىنداعى 80-نەن استام جارتاس سۋرەتتەرىندە تاسقا قاشالعان ياگۋارلار بەينەسى باسىم. وڭتۇستىك امەريكا ورماندارىنىڭ بىرىندە ورنالاسقان ساياباق ايماقتاعى اسكەري قاقتىعىستار سەبەبىنەن ونداعان جىل بويى جابىق بولدى. عالىمدار كەيبىر جانۋارلاردىڭ سۋرەتتەرى مەن وزگە دە بەلگىلەر 20 مىڭ جىل بۇرىن قاشالعانىن ايتادى.

جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىرنەشە ۇرپاق بويى وسىناۋ گەولوگييالىق انومالييانى «كيەلى مەكەننىڭ بەلگىسى» دەپ ساناعان جانە وعان جولاماۋعا تىرىسادى. سەبەبى سۋدىڭ بۋىن مەكەندەيتىن رۋحتار مەن ورماندى كەزىپ جۇرەتىن تىرى ياگۋارلاردان قورقادى. الايدا وزدەرىن «بالگەرمىز» دەپ اتايتىن ادامدار جىلدار بويى وسىندا مەديتسينامەن اينالىسىپ كەلەدى. بالگەرلەر مەديتسينالىق بوتانيكانى «ديەتا» دەپ اتالاتىن پروتسەسس ارقىلى وقىپ-ۇيرەندى: ولار جاپىراقتاردان، تامىردان، اعاش قابىقتارىنان جانە سولدەن جاسالعان تۇنبالاردى تۇتىنعان. سونداي-اق ولاردىڭ «وقۋ باعدارلاماسى» امازونييانى مەكەندەيتىن 70-تەن استام بايىرعى تايپا مەن مەتيس مادەنيەتى رۋحاني ومىرىنىڭ مەديتسينالىق تۇپ نەگىزى – اياۋاسكا اتتى پسيحوتروپتى دارىنىڭ اسەرىنە نەگىزدەلدى.

مايانتۋياكۋ ورتالىعىنداعى ەكىنشى كەشىمىزدە رۋزو فوتوگراف ستيۆ ۋينتەر ەكەۋىمىزدى پەرۋدەگى اتاقتى بالگەرلەردىڭ بىرى – حۋان باقسىنىڭ ۇيىنە ەرتىپ باردى. بىز بارعاندا ول اسپالى تور توسەكتە جاتىپ الىپ، «ماپاچو» تارتىپ جاتىر ەكەن.

جاسى 67-دە بولسا دا، ول سوزگە ساراڭ بولىپ شىقتى. بىراق وتە بايسالدى، پاڭ كىسى ەكەنى كورىنىپ تۇردى. يسپان تىلىنە جەتىك. بىراق ونى اڭگىمەگە تارتۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. ونىڭ 14 بالاسى بار (بالالارى 13 پەن 30 جاس ارالىعىندا). بىرازى مايانتۋياكۋدا جۇمىس ىستەيدى. وزى «قايناعان وزەننىڭ» شىعىسىنا قاراي 16 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان سانتا-روسا قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن. كەزىندە ونىڭ اكەسى دە باقسى بولعان. بىر كۇنى اكەسى شىلىمىن الماستان، تەمەكى رۋحىنىڭ قورعاۋ­ىنسىز سىرتقا شىعىپ كەتىپ، ۇستىنە اعاش قۇلاپ اجال قۇشىپتى.

اشانينكا تايپاسىنىڭ بالگەرى ونى شاكىرتى ەتىپ قاسىنا العان كەزدە جاسى وندا بولاتىن جانە ول وقۋىن توقتاتپاستان جالعاستىرا بەردى. كوپتەگەن تايپانىڭ ەمشىلەرىمەن بىرگە بىلىمىن جەتىلدىردى. بىر كۇنى ول اڭشىنىڭ تۇزاعىنا قۇلاپ كەتىپ مىلتىقتىڭ وعىمەن تىزەسىن جاراقاتتاپ الادى. اۋرۋحاناعا جەتكىزىلگەنگە دەيىن كوپ قان جوعالتقانى سونشا دارىگەرلەر ونىڭ تىرى قالاتىنىنا كۇمانمەن قاراعان. ولار حۋاندى بالداقسىز جۇرە المايتىنىنا سەنىمدى بولدى.

مىنا كايمان بىر ساتتە دامدى قورەككە اينالدى. مىسىقتار قۇرلىقتا دا، سۋدا دا، اعاشتا دا اڭ اۋلايدى. ولاردىڭ قورەگى 85-تەن استام تىرشىلىك يەلەرىنەن – بۇعى، ەنەكە، قوي، ىرىقارا، قابان، مايمىل، كەمىرگىش، تاسباقا، ارماديللو جانە قۇستاردان قۇرالادى.

بىر مەدبيكە بىلگىر باقسىنىڭ وزىن-وزى ەمدەي الاتىنىنا كامىل سەنىپ، ونى جىگەرلەندىردى. سويتىپ، بىر اپتادان كەيىن حۋان بالداقتىڭ كومەگىمەن اۋپىرىمدەپ جۇرىپ پاتيتەياعا بارىپ، تاۋ ەتتى. ورماننىڭ اراسىمەن جۇرىپ وتىپ، «قايناعان وزەنگە» بارسا، جاعاسىندا رەناكو اعاشىنىڭ بۋلانعان بۇتاقتارى يىلىپ تۇر ەكەن. سول اعاشتىڭ جاپىراقتارىنان سۇيەكتى قاتايتاتىن دارى-دارمەك جاسايدى دا، كۇندەلىكتى جاعىپ جۇرەدى. ال ارادا بىرنەشە اي وتكەندە ول وزدىگىمەن جۇرىپ كەتەتىندەي جاعدايعا جەتەدى. كەيىن ول جىگەرىن جانىعان الگى مەدبيكەمەن شاڭىراق كوتەرەدى. ەكەۋى بىرىگىپ رەناكو اعاشىنىڭ قاسىندا مايان­تۋيا­كۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىن قالادى.

الايدا قازىر ارادا جيىرما جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە بۇكىل ايماق تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعى ناشارلاپ بارادى. ورماننىڭ باسىم بولىگى وتالعان نەمەسە جايىلىم جەرلەردى كەڭەيتۋ ماقساتىندا ارنايى ورتەلگەن. بۇگىندە مايانتۋياكۋ وسىمدىك ساباقتارىن پەرۋدىڭ باسقا ايماقتارىنان نەمەسە برازيلييادان يمپورتتايدى. 2013 جىلى جول سالىنعاندا حۋان باقسى تاپقان رەناكو اعاشى «قايناعان وزەنگە» قۇلاپ، عۇمىرى اياقتالعان.

ۋينتەر نوۋتبۋگىن شىعارىپ، ۇي يەسىنە برازيلييانىڭ پانتانال ايماعىندا تۇسىرىلگەن ياگۋاردىڭ سۋرەتتەرىن كورسەتتى. بالگەر جىميىپ، قاباعى جازىلىپ سالا بەردى. قۇددى اۋلەتىنىڭ ۇرىم-بۇتاقتارىنا قاراپ وتىرعانداي بولدى. وزەنگە سۇڭگىپ، 70 كيلولىق كايماندى اۋزىمەن تىستەپ الىپ جاعاعا قاراي سۇيرەگەن ياگۋار تۋرالى بەينەجازبانى كورگەندە جاس بالاشا قۋاندى.

كورىنىس اياقتالىپ، ۋينتەر نوۋتبۋكتىڭ بەتىن جاپقاندا حۋان باقسى «ماپاچوسىن» تۇتاتىپ جاتتى.

«بۇل ايماقتا سوڭعى ياگۋار وسىدان ەكى جىل بۇرىن ولتىرىلدى»، – دەدى ول. مايانتۋياكۋداعى ادامداردىڭ كوبى – حۋاننىڭ شاكىرتتەرى، اياۋاسكا شارابىن دايىنداعان جۇمىسشىلار راسىمدەرگە شاقىرىلعان كەزدەن بولەك ياگۋار اتاۋلىنى ومىرلەرىندە كورمەگەن. ولار ۇشىن بۇل مىسىق تەك رۋحتار الەمىندە تىرشىلىك ەتەدى.

حۋان باقسى راسىمدەر كەزىندە مالوكانىڭ كىرەبەرىسىن كۇزەتۋ ۇشىن ياگۋار رۋحىن جيى شاقىر­عانىن ايتتى. ونىڭ ەكى تۇرى بولىپتى: بىرى – «وتورونگو» دەگەن اتپەن بەلگىلى تارعىل ياگۋارمەن بايلانىستى بولسا، ەكىنشىسى – اناعۇرلىم سيرەك كەزدەسەتىن قارا ياگۋارمەن بايلانىستى. حۋان ونى «ياناپۋما» دەپ اتايدى. ول كەلەسى راسىمدە ولاردى شاقىراتىنىن ايتتى.

حۋاننىڭ كوڭىلىنە تيەتىن سۇراق قويۋعا ىڭعايسىزداندىم. سەبەبى اينالاداعى بىرتىندەپ ۋشىعىپ بارا جاتقان ايانىشتى جاعداي ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سوندا ورماندا بۇل جىرتقىش بولماسا، ونىڭ رۋحىن قالاي شاقىرماقشى؟!

«رۋحتى جويا المايسىڭ. دەنە ولگەنمەن رۋح ولمەيدى»، – دەدى ول.

پانتانالدا بىر ياگۋار كايماندى قۋىپ بارادى. National Geographic قوعامىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى ارى بيولوگ ليۋك دوللار: «بۇل مىسىقتاردىڭ قورەگى سۋدا دا جەتكىلىكتى. ولار وزەن جاعاسىندا قۇددى اسحاناداعى تاماقتارعا اشكوزدەنە قاراپ تۇرعانداي بولادى»، – دەيدى. ىرى بالىقتى سۋىرىپ الۋ ۇشىن سۋعا دا سۇڭگي بەرەدى.

ايتسە دە، ول ياگۋاردىڭ ورالۋىن تىلەپ، دۇعا وقىدى. ول باسقا جانۋارلاردى باقىلاۋدا ۇستايتىن قىراعى اڭشىعا قاراعاندا، بۇل مىسىقتىڭ نۋ ورمانعا مولىراق پايدا تيگىزەتىنىن بىلەدى. «ولار – جاقسى جانۋار. قايتىپ كەلەر دەپ ۇمىتتەنەم»، – دەدى سىبىرلاي.

توستاعانداعى اياۋاسكادان توپىراقتىڭ دامى شىقتى. مەلاسسا سيياقتى وتە دامدى ەكەن. قالعان سۋسىن تاراتىلعاندا جارىق سونىپ، ورماندا تاس تۇنەك ورنادى. بۇل قاراڭعىلىق پۋكالپادا كورگەن تور ىشىندەگى كوزدەرى وتتاي جانعان ياگۋاردىڭ سۇستى جۇزىندەي قورقىنىشتى بولىپ كورىندى.

جارتى ساعاتتان كەيىن حۋان باقسى دارىنىڭ اسەر ەتە باستاعانىن بىلدىرىپ، باسقالارىمەن بىرگە ارتۇرلى تىلدەردىڭ سوزدەرىنەن قۇرالعان بىرسارىندى ان – يكارونى شىرقاي باستادى. ەتەگى ۇزىن شاپان كيگەن حۋان اياعىن ايقاستىرىپ وتىردى. باسكيىمىنە توتىقۇستىڭ قاۋىرسىندارى قادالعان. موينىنا ۇلۋدىڭ قابىرشاقتارى، حۋايرۋرونىڭ قىزىل كۇرەڭ داندەرى مەن ياگۋار ازۋ تىستەرىنەن تىزىلگەن مونشاق تاققان. ونىڭ انى بولمەنى تۇگەل كۇش-قۋاتقا بولەگەندەي بولدى.

ەشقانداي اسەر سەزبەگەن كەلۋشىلەر ايفوندارىنىڭ جارىعىمەن ماەسترونىڭ الدىنا بارىپ ەكىنشى توستاعاندى ىشە باستادى. حۋان باقسى بەلگىلى بىر قۇستاردىڭ رۋحتارىن شاقىراتىن ان ورىندادى. سالدەن كەيىن ونىڭ ياگۋارلاردى مالوكاعا شاقىرىپ جاتقانىن ەستىدىم. كوزىمدى اشسام، شەڭبەر بويىمەن سالىنعان ماتراستاردى اينالىپ جۇر ەكەن. سوسىن تۋرا مەنىڭ الدىما كەلىپ وتىردى.

مىنا اتالىق ياگۋاردى كىشكەنتاي كەزىندە كولۋمبييانىڭ وڭتۇستىگىندە كونتراباندالىق جولمەن زاڭسىز ساۋدا نۇكتەسىنە جەتكىزبەك بولعان. بىراق ولاردى ورتا جولدان قۇزىرەتتى ورگاندار توقتاتقان. ونىڭ ەنەسى ىرىقاراعا شابۋىلداعاننان كەيىن اجال قۇشتى. ەنەسىنەن كۇرەسۋدىڭ ايلا-تاسىلدەرىن ۇيرەنبەگەن جاس مىسىقتى جابايى تابيعات اياسىنا جىبەرۋگە بولمايدى. بۇگىندە ول كولۋمبييانىڭ سابانا-دە-توررەس اۋدانىنداعى «كابيلدو ۆەردە» قورىعىندا تىرشىلىك ەتەدى.

ول ماعان وسىدان بىراز ۋاقىت بۇرىن مالوكانىڭ كىرەبەرىسىنە ياگۋارلاردىڭ كەلىپ جايعاس­قانىن، بىراق كوپ كىدىرمەگەنىن ايتتى. «ولار مۇندا بىرەر مينۋت قانا بولدى. سوسىن نۋ ورمانعا قاراي بەت الدى»، – دەدى.

وز باسىم ولاردى كورمەدىم. اياۋاسكا رۋحتار الەمىندەگى ياگۋارلاردى دا، وزگە جانۋارلاردى دا كورۋگە اسەر ەتپەدى.

الايدا الداعى ۇش ساعاتتىڭ ىشىندە كورگەنىم ومىرىمدەگى ۇمىتىلماس ساتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. اياۋاسكا سۋسىنى سىزدى mareación كۇيىنە تۇسىرەدى، ياعني باسىڭىز اينالادى. مەن وزگە الەمگە، ياگۋار رۋحتارىنىڭ الەمىنە ەنگەندەي كۇيگە تۇستىم دەپ ايتا المايمىن. ەسەسىنە، وسىمدىكتەردىڭ قۇپييا پاتشالىعىمەن تانىس بولدىم. سول مەزەتتە ادام ماحاببات پەن قايعىنى قالاي سەزىنسە، وسىمدىكتەر دە كەز كەلگەن جانۋارلار سيياقتى بارىن سەزەتىنىن، ولاردىڭ وتە «اقىلدى»، ەرەكشە رۋحى بار ەكەنىنە كوزىم جەتتى.

وسىلايشا، بىزدەن دە قۇدىرەتى ەرەكشە كۇشكە تاپ بولدىم. ول كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسىنىڭ دنق-سىن باسقارا الادى. وزگەلەردىڭ دە ان سالىپ، ەرەكشە سەزىمگە بولەنگەندەرىنە كۋا بولدىم. مالوكا اينالاسىنان شىققان داۋىس­تاردان قۇلاق تۇندى. جاقىن ماڭدا تۇراتىن پەرۋلىكتەر يسپان تىلىندە انۇران ورىندادى. ولار راسىمدەرگە اپتاسىنا ەكى-ۇش رەت كەلىپ تۇرادى. حۋان باقسى مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ اندەرىن جانە ومىرىمدە العاش رەت سوزى از ارييالار، كوڭىلدى يمپروۆيزاتسييا­لىق يكارولار تىڭدادىم.

تاڭ اتقانشا كوز ىلمەي داپتەرىمدى شيمايلادىم. وسى بىر تۇننىڭ ادەمىلىگى مەن تىلسىم كۇشىن، قىراعىلىقتى، نيۋ يوركتەگى قايناعان تىرشىلىك پەن ماتەرياليستىك كوزقاراسىمنىڭ اقىلعا قونىمسىزدىعىن تۇسىنگەن كەزدەگى كەۋدەمدى كەرنەگەن كۇلكىنى سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىنىمدى بىلدىم. نيۋ يوركتىڭ تابيعاتى دەگەندە ەگەۋقۇيرىقتار، تاراقاندار جانە ورتالىق ساياباقتاعى ساناۋلى عانا اعاشتار ەلەستەيدى. تاڭعى اس كەزىندە مەنەن كەيىنگى كىلەمشەدە وتىرعان حۋان باقسىنىڭ بۇرىنعى شاكىرتتەرىنىڭ بىرىنىڭ قاسىنا جايعاستىم. ول مەنىڭ ساقىلداپ كۇلگەنىمدى كورگەندە «جىندانىپ كەتەر مە ەكەن» دەپ قورقىپ، شىلىمنىڭ تۇتىنىمەن الاستاپتى. ال مەن وعان وزىمدى بۇرىن-سوڭدى مۇنشالىق كەرەمەت سەزىنبەگەنىمدى ايتىپ جەتكىزۋگە تىرىستىم.

كۋيابا وزەنىنىڭ جاعاسىندا اناسى مەن مارعاۋ تاڭعى الاگەۋىمدە اينالانى تورۋىلداپ جۇر. كۇڭگىرت جارىق اڭ اۋلاۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى. ماييالىقتار «ياگۋاردىڭ رۋحى كۇن ۇياسىنان شىققان كەزدە قارا كۇشتەرمەن كۇرەسەدى» دەپ سەنگەن. بۇگىندە تابيعات قورعاۋشىلارى ياگۋارلاردى امان الىپ قالۋ ماقساتىندا براكونەرلىكپەن كۇرەسۋدە.

ايتسە دە، بولعاننىڭ بارى قانشالىقتى شىنايى ەكەنىن ۇعىنا المادىم. عالىمدار اياۋاسكانى «گالليۋتسينوگەن» دەپ ەسەپ­تەيدى. «باقسىلار ادامداردى پلاتسەبو ارقىلى ەمدەيدى» دەگەن پىكىردى ۇستانادى. رۋحتاردى تەكسەرۋ نەمەسە ساناۋ مۇمكىن ەمەس. وسى كەزدە بىر جاس كانادالىق جىگىت ەسىمە تۇسە كەتتى. ونىڭ اياعى قاتەرلى ىسىككە شالدىققان. بىراق ول وتا جاساتۋدان دا، ساۋلەمەن ەمدەتۋدەن دە باس تارتتى. ويتكەنى ول وسىمدىكتەردەن جاسالعان دارىلەردىڭ جانە اياۋاسكانىڭ كومەگىمەن اياعىنان تىك تۇرىپ كەتەتىنىنە سەنىمدى ەدى.

سول سەبەپپەن راسىمنەن كەيىنگى كەلەسى كۇنى تاڭسارىدە حۋان باقسىنىڭ «تابيعات رۋحتارعا تولى» دەگەن سەنىمى قيسىنسىز كورىندى. حۋان ماشيناعا اينالماعان الەمدە ومىر سۇرەدى. مەن جارتاستىڭ بويىمەن سارقىراپ اعىپ جاتقان وزەننىڭ دىبىسىن ەستىسەم، حۋانعا ول باسقاشا ەستىلەدى. وعان كىشكەنتاي كەزىندە وزەنگە باتىپ كەتكەن قارىنداسىنىڭ ­داۋىسى ەستىلەدى. ارادا بىرنەشە جىل وتكەندە ول سۋ پەرىسىنىڭ كەيپىندە قايتا پايدا بولىپتى.

ونىڭ شىنايى ەمەس ەكەنىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. باقسى وزىنىڭ دارىسى ارقىلى «مالوكاداعىلارمەن» وزگە الەم تۋرالى بىلىمىمەن بولىستى. ال بىزدىڭ وعان سەنۋ-سەنبەۋىمىزدى ول وز ەركىمىزگە قالدىردى.

ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكادان كوپتەگەن ادام «مايانتۋياكۋ» مەن پەرۋدىڭ وزگە دە ورتالىقتارىنا وز بويلارىنان «ياگۋار رۋحى» تابىلىپ قالار دەگەن ۇمىتپەن كەلەدى. اياۋاسكا سۋسىنى ارقىلى ياگۋاردىڭ اقىرعان ­داۋىسى­ ەكولوگييالىق سيمفونييانىڭ بىر كورىنىسى ەكەنىن ۇقتىم. بىز كوبىنە جانۋارلاردىڭ حاريزماتيكالىق تۇرلەرىنە اسا مان بەرەمىز. ونىڭ ىشىندە ۇلكەن مىسىقتارعا. ال ولاردىڭ بار ەكەنىن، قايدا تىرشىلىك ەتەتىنىن جانە ولارمەن بىرگە تىرشىلىك ەتەتىن مىڭداعان تىرى اعزانى ۇمىت قالدىرامىز.

بىرنەشە كۇننەن كەيىن رۋزو ماعان حۋان باقسى شاكىرتتەرىنىڭ بىرى راسىم كەزىندە نە كورگەنىن بايانداپ بەردى. ول «قايناعان وزەننىڭ» بىر شەتىنەن ياگۋاردىڭ قاڭقاسىن تاپقان. ونىڭ اياعى، قابىرعالارى جانە باس سۇيەگى بۇلىنبەي ساقتالعان.

حۋان باقسى قاڭقانى ياگۋاردىڭ مايانتۋياكۋ اينالاسىنداعى ورماندى بۇدان بىلاي قورعاي المايتىنىنىڭ بەلگىسى دەپ جورىدى. ەندى بۇل ورماندى ساقتاپ قالۋ وزىنىڭ، رۋزونىڭ جانە ياگۋاردىڭ كۇشى مەن كەربەزدىگىن قۇرمەت تۇتاتىن تابيعات جاناشىرلارىنىڭ قولىندا!

اۆتورى: چيپ براۋن، فوتو: ستيۆ ۋينتەر


چيپ براۋن 2017 ج. قاڭتارىندا شىققان «گەندەرلىك توڭكەرىس» نومىرىنە ارناپ «ادامزات جاراتىلىسى» ماقالاسىن جازدى. ستيۆ ۋينتەر ياگۋار تۇسىرۋ ۇشىن برازيليياداعى پانتانال ايماعىندا جۇمىس ىستەدى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ