.

جاقسى مەن جامان عىلىمى

مۋزىكالىق فەستيۆال كەزىندە جارتىلاي اۆتوماتتى ۆينتوۆكامەن قارۋلانعان ەر ادام قوناقۇيدىڭ 32-قاباتىنان مىڭداعان وق جاۋدىردى. 2011 جىلدان بەرى ادامدارعا جاپپاي وق اتۋ جيىلەپ كەتتى.

ادامداردىڭ مەيىرىمدى نەمەسە قاتىگەز بولۋى نەلىكتەن؟

يللينويس شتاتىنىڭ وبەرن قالاسىنداعى جىلجىمالى ۇيىندەگى اس بولمە تەرەزەسىنەن ەشلي ولدريدج شامامەن 100 مەتر قاشىقتىقتان تەمىرجول وتكەلىن انىق كوردى.

ون توعىز جاستاعى انا ەكى بالاسىنا تۇسكى اسىن بەرىپ جاتىپ قولارباعا تاڭىلعان بىر ەر ادامدى كوردى. ول ورنىنان قوزعالا المايدى. سويت­سە، اربا دوڭگەلەگى رەلستەردىڭ اراسىنا قىسىلىپ قالىپتى. قولارباعا تاڭىلعان الگى ادام جانىنان موتوتسيكل مەن ەكى بىردەي كولىك توقتاماي وتىپ كەتسە دە، كومەك سۇراۋىن توقتاتپادى.

ولدريدج جانتالاسا كورشىسىنە جۇگىرىپ بارىپ بالالارىنا قاراي تۇرۋىن وتىندى. سول ساتتە پو­يىزدىڭ تاق-تۇق ەتكەن دىبىسىن ەستىپ، كەدەرگىنىڭ جابىلعانىن كوردى. ول جالاڭاياق قيىرشىق تاستىڭ ۇستىمەن جۇگىرىپ كەلەدى. ەر ادامنىڭ قاسىنا جەتكەندە پويىز ساعاتىنا شامامەن 125 شاق. جىلدامدىقپەن جۇيت­كىپ كەلە جاتتى. قولاربانى قوزعالتا الماعان ولدريدج مۇگەدەك ەر ادامدى ارت جاعىنان – كەۋدەسىنەن قۇشاقتاپ كوتەرمەك بولدى. بىراق شاماسى كەلمەدى. پويىز تاياق تاستام جەرگە تاقاعاندا ولدريدج ونى بار كۇشىمەن ورنىنان جۇلىپ الىپ، ارتقا سەرپىلىپ قالدى. پو­يىز قاس-قاعىم ساتتە قولاربانىڭ كۇل-پارشاسىن شىعارىپ، بولات پەن پلاستيك سىنىقتارىن بىر شاقىرىمعا دەيىن سۇيرەتىپ اكەتىپ بارا جاتتى.

2015 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ولدريدج قۇتقارعان ادام وعان مۇلدە بەيتانىس بولاتىن. ولدريدجدىڭ ونى قۇتقارۋعا دەگەن نىق شەشىمى وزگەلەردەن ەرەكشە ەكەنىن كورسەتەدى. ونىڭ بۇل ەرلىگى – عالىمداردىڭ «اسقان الترۋيزم» دەپ اتالاتىن قۇبىلىستىڭ، ياعني وز باسىنا قاۋىپ تونگەنىنە قاراماستان، تۋىستىق قاتىسى جوق ادامعا ريياسىز كومەكتەسۋدىڭ بىر مىسالى. «مۇنداي باتىرلاردىڭ كوبىنىڭ جۇمىسى وزگەلەردى قورعاۋمەن بايلانىستى بولاتىنى زاڭدىلىق»، – دەيدى ولار. سولاردىڭ قاتارىندا ريك بەست، تاليەسين نامكاي-مەچە جانە ميكا فلەتچەر بار. ولار ورەگون شتاتىنىڭ پورتلەند قالاسىندا جۇرىپ بارا جاتقان پويىزداعى ەكى جاس كەلىنشەكتى (بىرەۋى حيدجاب كيگەن) مۇسىلمانشا كيىنگەنى ۇشىن عانا زورلىق كورسەتكەن ەر ادامنان قورعاپ، اراشا تۇستى. ۇشەۋى دە پىشاقتالدى. ولاردىڭ ىشىندە فلەتچەر عانا امان قالعان.

كوننەكتيكۋت شتاتىنداعى نيۋتاۋن قالاسىندا اتىس كەزىندە 27 ادام قازا تاپتى. شابۋىلشى وزىنىڭ اناسىن دا ولتىردى. عيمارات سۇرىلىپ، ورنىنا باسقاسى سالىندى. بۇرىنعى مەكتەپتىڭ ىزى دە قالعان جوق.

14.12.2012 | سەندي حۋك مەكتەبى | 27-سى كوز جۇمىپ، 2-ەۋى جارالاندى


وسىناۋ يگى ىستەردى ادام بالاسى جاسايتىن قورقىنىشتى ارەكەتتەرمەن سالىستىرىڭىز: ولتىرۋ، زورلاۋ، ۇرلاۋ، ازاپتاۋ. قازان ايىندا نەۆادا شتاتىنىڭ لاس-ۆەگاس قالاسىندا وتكەن كانتري مۋزىكا فەستيۆالى كەزىندە الدەبىرەۋ Mandalay Bay قوناقۇيىنىڭ 32-قاباتىنان وق جاۋ­دىرعان قاندى قىرعىن وقيعاسى بولعاننان كە­يىن ۇش اپتا وتكەندە 58 ادامنىڭ قازا تاپقانى جانە 546 ادامنىڭ جارالانعانى بەلگىلى بولدى. وكىنىشكە قاراي، كەيىنگى جىلدارى مۇنداي جان تۇرشىكتىرەر وقيعالار جيىلەپ كەتتى. ادامدار ايتسا نانعىسىز قاتىگەزدىككە باراتىن بولدى.

اسقان الترۋيستەر مەن پسيحوپاتتار بىزدىڭ ەڭ جاقسى جانە ەڭ ناشار تۇيسىكتەرىمىزدى بەينەلەيدى. بىر باسىندا – بىز جاقسى دەپ سانايتىن مورالدىق سپەكتر، كەڭپەيىلدىلىك جانە باسقا دا جاعىمدى قاسيەتتەر بولسا، ەكىنشى باسىندا – بىز جامان دەپ تانيتىن وزىمشىلدىك، قاتىگەزدىك جانە دەسترۋكتيۆتى يمپۋلستەر. زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، مىنەز-قۇلىقتىڭ ەكى تيپىنىڭ تۇپ نەگىزى – بىز جۇرىپ وتكەن ەۆوليۋتسييالىق جولدا جاتىر. ولار ادام بالاسىنىڭ امان قالۋ ۇشىن ۇلكەن الەۋمەتتىك توپتارمەن قويان-قولتىق ارالاسۋى ناتيجەسىندە بىر-بىرىنە قول ۇشىن بەرۋگە قۇلشىنىس پايدا بولدى دەپ بولجايدى. الايدا توپتار رەسۋرستار ۇشىن باقتالاسقاندىقتان قارسىلاستارىن ولتىرۋگە ماجبۇر بولدى. چيكاگو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الەۋ­مەتتىك نەيرولوگى دجەان ديسەتي: «بىز – جەر بەتىندەگى الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى تىرشىلىك يەلەرىمىز. سونداي-اق جەر بەتىندەگى ەڭ قاتىگەز تۇرمىز. بىز – ەكىجۇزدىمىز»، – دەيدى.

الايدا سوڭعى ون جىلدىقتا عالىمدار جاقسىلىق پەن جاماندىققا نە تۇرتكى بولاتىنى تۋرالى كوپتەگەن عىلىمي جاڭالىق اشقان. عىلىمي جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسىنا سەنسەك، ونىڭ ەكەۋى دە ەموتسيونالدى جاي-كۇيگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىقتالعان. ماسەلەن، مي «ەمپاتييا» دەپ اتالاتىن كۇيگە تۇسسە، ونداي ادام باسقالاردىڭ كوڭىل كۇيى قانداي ەكەنىن سەزىنە الاتىن بولادى. زەرتتەۋشىلەر ەمپاتييانىڭ جۇرەگىمىزدە جاناشىرلىق سەزىمىن تۋدىرىپ، قيىندىققا تاپ بولعان ادامدارعا كومەكتەسۋگە يتەرمەلەيتىن كۇشكە يە ەكەنىن انىقتاعان. ال ەمپاتييا سەزىمى جوعالعان جاعدايدا ادامدار اراسىندا زورلىق-زومبىلىق جيىلەپ، پسيحوپاتيكالىق جانە قوعامعا قارسى قىلمىستار سانى ارتاتىنىن، ول جۇيكە جۇيەسىنىڭ اۋىتقۋىنا سەبەپكەر بولاتىنىن كورسەتتى.

11.09.2001 اقش-تا بولعان جان تۇرشىكتىرەر تەرروريستىك شابۋىلداردىڭ بىرىندە دايش وكىلى تۇنگى كلۋبتى نىساناعا الدى. ارادا بىر جىل وتكەندە ازا تۇتۋشىلار قايعىلى وقيعا ورىن العان جەرگە قايتا كەلدى.

12.05.2016 | ورلاندو، فلوريدا | 49-ى كوز جۇمىپ، 53-ى جارالاندى


بىر كەزدەرى عالىمدار بۇلدىرشىندەردى وزگەلەردىڭ جاعدايىنا باس قاتىرمايدى دەپ ويلاپ كەلگەن. الايدا سوڭعى زەرتتەۋلەر نارەستە بىر جاسقا تولماي جاتىپ-اق ونىڭ بويىندا جاناشىرلىق سەزىمى پايدا بولاتىنىن دالەلدەگەن. يەرۋساليمدەگى ەۆرەي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى ماايان داۆيدوۆ پەن ونىڭ ارىپتەستەرى وسى ماسەلەگە قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە بالالاردىڭ قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامدى كورگەندە قالاي ارەكەت ەتەتىنىن ۇزاق باقىلاعان. زەرتتەۋ ناتيجەسى كوپتەگەن نارەستە تىپتى التى ايعا تولماي جاتىپ-اق، مۇڭدى كە­يىپكە ەنگەندەرگە وز تىلىندە جاۋاپ قاتاتىنىن انىقتاعان. ال بىر جارىم جاستاعى سابيلەر وزدەرىنىڭ جاناشىرلىق سەزىمدەرىن كوبىنە قۇشاقتاۋ ارقىلى بىلدىرەدى ەكەن.

الايدا مۇنداي سەزىم بارلىق بالادا بولا بەرمەيدى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، كەي سابيلەر ەكى جاسىنان باستاپ وزگەلەردىڭ جاعدايىنا نەمقۇرايدى قارايدى ەكەن. ۆيسكونسين-مەديسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىسى كەرولين زان-ۆاكسلەر: «ادامدار بىر جەرىن اۋىرتىپ نەمەسە جاراقاتتاپ العانىن ايتقاندا كەي بالا ولاردى مازاقتاپ كۇلەدى نەمەسە ايىپتايدى. «ەش جەرىڭدى جاراقاتتاعان جوقسىڭ. اباي بولۋىڭ كەرەك ەدى» دەپ وزدەرىن كىنالاپ شىققان»، – دەيدى. بۇل سابيلەردى جاسوسپىرىمدىك كەزەڭگە دەيىن زەرتتەگەن زان-ۆاكسلەر مەن ونىڭ ارىپتەسى، كولورادو بوۋلدەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى سۋ حيۋن ري ولار تۋرالى «قوعامعا قارسى شىعۋعا جانە ار نارسەگە ۇرىنۋعا بەيىم تۇرادى» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن.

زەرتتەۋشىلەر جاسوسپىرىمدەر بويىنداعى قاتىگەزدىك پەن نەمقۇرايدىلىقتى «سىنالۋشى تەرىس ارەكەت جاساعاندا وزىن كىنالى سەزىنە مە، جوق پا» دەگەن سۇراقتارمەن ولشەدى. «نەمقۇرايدىلىق»، «قاتىگەزدىك» سەكىلدى جامان قاسيەتتەرگە يە بالالار جيى بۇزاقىلىق جاسايدى. عالىمدار وسىنداي جاسوسپىرىمدەردىڭ كەيبىرى اقىر سوڭىندا اۋىر قىلمىستارعا باراتىنىن انىقتادى. ونداي بالالاردىڭ بىرى – ەرەسەكتەر سيياقتى پسيحوپاتقا اينالسا، ەكىنشىلەرى – ادام ولىمىنە سەلت ەتپەيتىن تاسجۇرەك بولىپ قالىپتاسادى.

اق ناسىلدى اسىرەۇلتشىلدار افرو-امەريكالىق دجەيمس بيردتى كولىككە بايلاپ، وسى جولدىڭ بويىمەن سۇيرەتىپ ولتىرگەن. بيردتىڭ دەنە مۇشەلەرى تابىلعان جەرلەر شەڭبەرمەن بەلگىلەندى.

07.05.1998 | حافف كريك-روۋد،دجاسپەر، تەحاس | 1 ادام كوز جۇمدى


ەمپاتييانىڭ جەتىسپەۋىن نارەستەلىك شاقتان باستاپ پسيحوپاتيكالىق مىنەز-قۇلىق نەگىزىندە انىقتاۋ مۇمكىن بولاتىن بولسا، زۇلىمدىق تۇقىم قۋالاۋ ارقىلى بەرىلە مە؟ «يا» نەمەسە «جوق» دەپ شورت كەسىپ ايتا المايمىز. سەبەبى وعان كوپتەگەن اۋرۋ سيياقتى تۇقىم قۋا­لاۋدىڭ دا، قورشاعان ورتانىڭ دا اسەرى بار ەكەنى انىق. ال ەگىزدەرگە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ جۇمىستارى كەيبىر بۇلدىرشىندەر مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ بويىنداعى قاتىگەزدىك پەن نەمقۇرايدىلىق قاسيەتتەرى گەن ارقىلى بەرىلەتىنىن كورسەتتى. دەي تۇرعانمەن، زەرتتەۋ­شىلەر قوعامعا جات مىنەز-قۇلىققا يە ايەلدەردەن تۋعان 561 سابيگە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە، بەرەكەسى قاشقان وتباسىندا تاربيەلەنگەندەرگە قاراعاندا، وگەي اتا-انا قولىندا وسكەن بالالاردىڭ بويىنان قاتىگەزدىك پەن نەمقۇرايدىلىق اناعۇرلىم سيرەك بايقالاتىنى انىقتالعان.

جاناشىرلىقتان جۇرداي بالالاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلىپ كەتۋى وتە قيىن. زەرتتەۋشى پسيحولوگ ەسسي ۆيدينگ: «ەگەر بالاڭىز ادەتتەگى دامىپ كەلە جاتقان بالا سيياقتى قاسىنداعى ادامدى باۋىرىنا باسىپ، جاناشىرلىق تانىتپاسا، بۇل جاقسى بەلگى ەمەس. ارينە، ونداي بالالاردىڭ كوبى وزدەرىنىڭ بيولوگييالىق وتباسىندا-اق تاربيەلەنەدى. تەك ولار ۇشىن بالا تاربيەسى تۋرالى بىلىمى تاياز، مەيىرىمنەن جۇرداي، ەموتسييالارىن تىزگىندەي المايتىن اتا-انانىڭ قولىندا وسۋ ەكى ەسە اۋىر سوققى بولىپ تيەدى»، – دەيدى.

2012 جىلدىڭ مامىر ايىندا انگلييانىڭ دەربي قالاسىندا تاڭسارىدە ورت سوندىرۋشىلەر جانىپ جاتقان ۇيدەن فيلپوت اۋلەتىنىڭ التى بىردەي بالاسىن قۇتقارۋعا جانتالاستى. بىراق قۇتقارۋشىلار بالالار ۇيىقتاپ جاتقان جوعارعى قاباتقا جەتكەندە بىر عانا بالانىڭ الى تىرى ەكەنىن كورەدى. وكىنىشكە قاراي، ەكى كۇننەن كەيىن ول دا اۋرۋحانادا كوز جۇمدى. پوليتسييا ۇي قاساقانا ورتەلگەن دەپ سانادى.


ميكا فلەتچەر

بوتەن ادامدارعا اراشا تۇسۋ

فلەتچەر مەن وزگە ەكى ەر ادام پورتلەند قالاسىندا جۇرىپ بارا جاتقان پويىزداعى ەكى مۇسىلمان كەلىنشەكتى (بىرەۋى حيدجاب كيگەن) دىني سەنىمى ۇشىن زورلىق كورسەتكەن ەر ادامنان قورعاپ قالعان. سول كەزدە بۇزاقى ۇشەۋىنە دە پىشاق سۇعىپ الدى. ەكەۋى تىل تارتپاي كەتتى. ال فلەتچەر موينىنان اۋىر جاراقات الدى. ول ينستينكتيۆتى تۇردە ايەلدەردى اراشالاۋعا جۇگىرە جونەلگەنىن ايتتى. ول: «ەگەر قوعام ىنتىماقتى بولسا، بىر-بىرىنە قورعان بولا بىلۋى تيىس»، – دەيدى.


دەربي تۇرعىندارى بالالاردىڭ اكە-شەشەسى – ميك پەن مەيريد فيلپوتقا جەرلەۋ راسىمىنە اقشا جيناپ بەردى. باسپاسوز كونفەرەنتسيياسىندا فيلپوت ادامدارعا العىسىن ايتىپ، ەڭىرەپ جىلاپ، كوزىن سۇرتە بەردى. ەڭ قىزىعى، ول كەزدە ونىڭ بەتورامالى قۇپ-قۇرعاق بولاتىن. دەربيشير گرافتىعىنىڭ باس ۋاكىلى ونىڭ ىس-ارەكەتىنىڭ جاساندىلىعىنا تاڭعالا قاراپ قالادى. ون سەگىز كۇننەن كەيىن پوليتسييا فيلپوت پەن ونىڭ ايەلىن تۇتقىندايدى. تەرگەۋشىلەر ميكتىڭ كوڭىلدەسىن كىنالى ەتىپ كورسەتۋ ماقساتىندا ­ايەلى جانە سىبايلاسىمەن بىرىگىپ ۇيدى ادەيى ورتەگەندەرىن انىقتاعان. سوت ۇشەۋىن دە «بايقاۋسىز ادام ولتىرۋ» دەگەن باپپەن كىنالى دەپ تاپتى.

فيلپوتتىڭ قايعىرعان جانە وكىنگەن كە­يىپ تانىتۋى – پسيحوپاتتارعا تان مىنەزدەمەلەردىڭ بىرى. پسيحوپاتتار ەموتسيونالدى كورىنۋگە تىرىسقانىمەن، وزگەلەردىڭ سەزىمدەرىنە نەمقۇرايدى قارايدى. نەيرولوگ–عالىم كەنت كيل: «ولار وزگەلەردىڭ جاناشىرلىعىن، كىناسىن نەمەسە وكىنىشىن مۇلدە باعالاي المايدى. مۇنداي ادامدار باسقالاردان قاتتى ەرەكشەلەنەدى»، – دەيدى.

 


فينەاس گەيدج جانە الدىڭعى مي

ميدىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن مەڭگەرۋ

1848 جىلى بولعان جارىلىس كەزىندە تەمىرجولشى گەيدجدىڭ (سول جاقتا) ميىنىڭ سول جاق بولىگىنە تەمىر كىرىپ كەتتى. ساۋىققان سوڭ بۇرىنعى اقجارقىن جانە ىزەتتى كەيىپىنەن ايىرىلدى. كانادادا الدىڭعى ميىندا ىسىك پايدا بولعان ناۋقاس تا وسىنداي وزگەرىسكە تاپ بولدى. 2016 جىلى ونىڭ ايەلى شەربرۋك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينالىق توبىنا: «جۇبايىمدى قايتارىپ بەرگەندەرىڭىزگە راحمەت»، – دەپ العىسىن جاۋدىردى. ونىڭ مرت سۋرەتتەرى (جوعارىدا) وتاعا دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى كەزىن كورسەتەدى.


زەرتتەۋشىلەر ەمپاتييانىڭ ادامگەرشىلىككە يتەرمەلەيتىن كۇش ەكەنىن انىقتادى.


كيل مەن ونىڭ ارىپتەستەرى 2007 جىلدان بەرى 4000-نان استام تۇتقىندى تىركەپ، ولاردىڭ ميىنداعى بەلسەندىلىكتى زەرتتەپ، مي بولىكتەرىنىڭ كولەمىن ولشەگەن.

پسيحوپات قىلمىسكەرلەردىڭ ميىنداعى ەموتسييالىق پروتسەستىڭ نەگىزگى سۇزگىسى – ميشىق بادامشاسىندا پسيحوپات ەمەس تۇتقىندارمەن سالىستىرعاندا، بەلسەندىلىك وتە تومەن بولىپ شىققان. ونداي قۇبىلىستار اسىرەسە «قايعىرۋ» جانە «تۇنجىراۋ» سيياقتى ەموتسييا­لىق كۇي ورناعاندا بارىپ كورىنىس تابادى. زەرتتەۋشىلەر شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىن تەكسەرۋ ارقىلى تۇتقىنداردان ەكرانداعى سۋرەتتەردىڭ قانشالىقتى جاعىمسىز ەكەنىن سۇرايدى. ماسەلەن، قان-جوسا بولعان ادام بەتى. ەكى تاراپ تا سۋرەتتەردەگى زورلىق-زومبىلىقتى سەزىنگەندەرىمەن، پسيحوپاتتاردىڭ ميىندا مورالدىق قۇندىلىقتاردى بايقاۋ پروتسەسى باياۋ جۇرەتىنى بايقالعان.

«باسقا تۇتقىندارمەن سالىستىرعاندا جوعارى دەڭگەيلى پسيحوپاتوگەندى قاسيەتتەرگە يە تۇلعالاردىڭ مي قۇرىلىسىندا سۇر زات شامامەن 5-7%-عا از»، – دەيدى كيل. پسيحوپاتتار وسى جەتىسپەۋشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ ۇشىن، ياعني ەموتسييالىق كۇي تانىتۋ ۇشىن ميدىڭ باسقا بولىكتەرىن پايدالانادى.


كەنت كيل

پسيحوپاتتاردىڭ ميىن زەرتتەۋ

نيۋ-مەكسيكو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەيرولوگ-عالىمى كيل پسيحوپاتتاردىڭ ميلارىنان اۋىتقۋلار بايقادى. ول 4000-نان استام تۇتقىننىڭ ميىن سكانەرلەپ، ميدىڭ كولەمدەرىمەن بىرگە ولاردىڭ بەلسەندىلىگىن ولشەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، پسيحوپاتتاردىڭ مي قۇرىلىسىنىڭ ەموتسييانى باسقارۋعا، شەشىم قابىلداۋعا، يمپۋلستەردى باقىلاۋدا اۋىتقۋ بولادى.


دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگى ەبيگەيل مارش 19 جاسىندا جولدا يتتى باسىپ كەتپەس ۇشىن كولىگىن كىلت بۇرىپ، كولىك باسقارۋعا كەلمەي قارسى بەتكە شىعۋعا شاق قالعان. مارش قوزعالتقىشتى قوسا دا الماي، ارى سىرت­قا شىعۋعا دا قورقىپ وتىرىپ قالدى. بىر كەزدە بىر ەر كىسى كولىگىن توقتاتا سالا ەبيگەيل جاققا قاراي جۇگىرىپ كەلدى دە وعان كولىكتى جۇرگىزۋگە كومەكتەستى. «ول تاۋەكەل ەتىپ كولىكتەردىڭ اراسىمەن جۇگىرىپ وتتى. ونىڭ بار ويى ماعان قول ۇشىن سوزۋ ەدى. مۇنى باسقاشا تۇسىندىرە المايسىز. قالايشا ادام وسىنداي كوزسىز ەرلىككە بارادى ەكەن؟!» – دەيدى مارش.

ونى «كوپىر ۇستىندە جۇرگىزۋشىنىڭ الترۋيستىك قادامعا بارۋى پسيحوپاتيياعا قاراما-قايشى قاسيەت ەمەس پە ەكەن» دەگەن سۇراق مازالادى. سويتىپ، ول زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي مەيىرىمدى ادامدار توبىن ىزدەپ، الترۋيست بۇيرەك دونورلارى زەرتتەۋ تاقىرىبىنا دال سايكەس كەلەدى دەپ شەشتى. ولار – بۇيرەگىن بوتەن ادامعا بەرۋدى تاڭداعان ادامدار. تىپتى كەيدە قارجىلىق شىعىنداردى وزدەرى كوتەرىپ الىپ جاتادى.

مارش پەن ونىڭ ارىپتەستەرى بۇكىل ەل بويىنشا 19 دونور تاۋىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋ­شىلەر دونارلاردىڭ ارقايسىسىنا الۋان تۇرلى بەت-الپەتتىڭ اق-قارا تۇستى سۋرەتتەرىن كورسەتتى. ولاردىڭ بىر بولىگى قورقىنىشتى بەينەلەسە، ەندى بىرى – اشۋ-ىزاعا تولى. باسقالارى بەيتاراپ بولدى. دال سول ساتتە مرت اپپاراتىنىڭ كومەگىمەن دونورلاردىڭ ميلارىنداعى بەلسەندىلىك پەن ميدىڭ قۇرىلىمى انىقتالدى.


«مەندوتا» جاسوسپىرىمدەردى ەمدەۋ ورتالىعى

سانانى جاقسىعا باۋلۋ

ۆيسكونسيندەگى قاتىگەز جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان ورتالىق جاستاردى قىلمىسكەر اتانۋدان قۇتقارۋعا باعىتتالعان. بالالار كەلەسى كۇنى كۇندەلىكتى تارتىپتەرىنە ساي مۇمكىندىكتەرگە يە بولادى. ماسەلەن، بەينەويىن ويناۋعا رۇقسات الۋ. بۇل تاسىل بالالارعا ار تاۋلىك سايىن تارتىپتەرىن تۇزەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىنا سۋرەتتە ەر بالا بىر جىل ىشىندە جيناعان ۇپايلارىن كورسەتىپ تۇر.


باقىلاۋ توبىمەن سالىستىرساق، دونورلار ۇرەيگە تولى بەت-الپەتتەردى كورگەندە وڭ جاق ميشىق بادامشالارىندا كوبىرەك جاۋاپ قايتارىلدى. باسقا سىناقتا زەرتتەۋ­شىلەر ولاردىڭ وڭ جاق ميشىق بادامشالارى وزگەلەردىكىنەن ورتاشا العاندا 8%-عا ۇلكەنىرەك ەكەنىن بايقايدى. ال ودان بۇرىن پسيحوپات ادامدارعا جۇرگىزىلگەن وسىنداي زەرتتەۋلەر كەرىسىنشە ناتيجە كورسەتكەن. پسيحوپاتتاردىڭ ميلارىنداعى ميشىق بادامشالارى كىشىرەك جانە باقىلاۋ توبىمەن سالىستىرعاندا، بەلسەندىلىگى تومەن بولدى.

مارش مۇنى: «ۇرەيگە تولى بەت-الپەتتەر ­ۋايىم مەن قامقورلىق سەزىمىن تۋدىرادى. ەگەر بۇل كورىنىس سىزدى سەلت ەتكىزبەسە، وزگە ادامدارعا جانىڭىز اشۋى نەعايبىل. الترۋيست دونورلار وزگەلەردىڭ قايعىسى مەن قورقىنىشىنا سەزىمتال كەلەدى. بالكىم، ميشىق بادامشالارى ورتاشا دەڭگەيدەن ۇلكەنىرەك بولعاندىقتان بولار»، – دەپ تۇسىندىرەدى.


ميسسي يۋينگ

مارتتىك دەپ وسىنى ايت

كۇيەۋى سەكىلدى يۋينگ تە وزىنىڭ بۇيرەگىن بوتەن ادامعا سىيلادى. ونىڭ جالعىز ماراپاتى – وسىنداي قۇرباندىققا بارۋدان العان كەرەمەت اسەر. ول قامقورلىق پەن مەيىرىمگە بولەنىپ وسكەندىكتەن وسىنداي سىي جاساعانىن ايتادى. زەرتتەۋشىلەر يۋينگ سيياقتى الترۋيست دونورلاردىڭ ميشىق بادامشالارىنىڭ ىرى ەكەنىن انىقتاعان. ول وزگەلەردىڭ سەزىمىنە بەي-جاي قاراماۋعا كومەكتەسەدى.


الەمدەگى ادامداردىڭ باسىم بولىگى اسقان الترۋيست تە، پسيحوپات تا ەمەس. كوپشىلىك زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرگە بارمايدى. دەي تۇرعانمەن گەنوتسيد (ادامداردى جاپپاي قىرۋ) جانە كوپتەگەن ادامنىڭ نەمقۇرايدىلىعى الى دە بار. ەتنيكالىق، ۇلتتىق، ناسىلدىك جانە دىني باعىتتا قۇرىلعان الەۋمەتتىك توپتار الى كۇنگە دەيىن وزگە توپتارعا قىسىم كورسەتىپ كەلەدى. گاز كامەرالارىمەن ميلليونداعان ەۆرەيدىڭ كوزىن جويعان ناتسيستىك گەرمانييا، ولىم الاڭدارىندا كامبودجييالىقتاردى قىرعان كوممۋنيست كحمەر­لەر، رۋاندادا ماچەتەلەرىمەن تۋتسيس پەن كىشىگىرىم حۋتۋ تايپالارىنىڭ جۇز مىڭداعان ادامىن اجال قۇشتىرعان حۋتۋ ەكسترەميستەرى جانە يراكتاعى ەزيدتەردى جاپپاي قىرعان تەرروريستەر. بۇل – الەمنىڭ كەز كەلگەن ايماعى گەنوتسيدتەن زارداپ دەگەن سوز.

پسيحولوگ ستەنلي ميلگرام جۇرگىزگەن تاجىريبەلەر ارقىلى ادام ساناسىنىڭ قانشالىق تاياز نە تەرەڭ ەكەنىن جارتىلاي تۇسىنۋگە بولادى. بۇل زەرتتەۋدە سۇراقتارعا دۇرىس جاۋاپ بەرمەگەن ادامدى توقپەن قينادى جانە اربىر قاتە جاۋاپ ۇشىن توق قۋاتى ارتتىرىلدى. زەرتحانا قىزمەتكەرىن نۇقىعان كەزدە ول توقتىڭ قۋا­تىن ادام ومىرىنە قاۋىپتى دەڭگەيگە دەيىن ارتتىرىپ وتىردى. الايدا ول شىنايى ەمەس ەدى. سۋبەكتىلەردىڭ قۇلاعىنا شالىنعان جىلاعان داۋىستار الدىن الا جازىلعان بولاتىن. بىراق ولار مۇنى كەيىن بىلدى. بۇل زەرتتەۋلەر ميلگرام سيپاتتاعان «ەرەسەكتەردىڭ قولىندا بيلىك بار ادامنىڭ بۇيرىعىن نەگىزگە الا وتىرىپ، كەز كەلگەن ارەكەتكە بارۋ» قاسيەتىن كورسەتتى.

جاپپاي قىرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قۇرىلعان Genocide Watch كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمنىڭ نەگىزىن قالاۋشى گرەگوري ستەنتون باسقا اقىل-ەسى دۇرىس ادامداردى قولىن قانعا بوياۋعا يتەرمەلەيتىن كەزەڭدەردى انىقتادى. دەماگوگ كوشباسشىلار نىساناعا ىلىنگەن توپتى «وزگە» دەپ تانىپ، ونى قولداۋشىلاردىڭ ماقسات-مۇددەسىنە قاۋىپ توندىرەدى دەپ ەسەپتەگەندە بىرىنشى كەزەڭ باستالادى. ونىڭ ارتىنان ديسكريميناتسييا پايدا بولادى. كوپ ۇزاماي كوشباسشىلار وزدەرىنىڭ نىسانالارىن «ادام بولۋعا تۇرعىسىز» دەپ تانىپ، توپ ىشىندەگى «وزگەلەرگە» دەگەن جاناشىرلىق سەزىمىن جويادى.


ەنتوني چاۆەز

وزگەلەردىڭ ومىرىن ساقتاۋ

چاۆەز لاس-ۆەگاستاعى مۋزىكالىق فەستيۆال كەزىندە سۇيىكتىسى دەيانا توررەس ەكەۋىنىڭ وقتىڭ استىندا قالعانىن تۇسىندى. سودان كەيىن بۇرىنىراق تانىسقان كەلۋشىمەن بەتپە-بەت كەزدەسىپ قالدى. «كوزدەرىمىز تۇيىسە قالدى. وعان كومەكتەسۋ كەرەكتىگىن بىلدىم»، – دەيدى ول. سويتىپ، چاۆەز سول ايەلدى جانە قورقىنىشتان قول-اياقتارى سىرەسىپ قالعان بىرنەشە ادامدى قورشاۋعا قاراي يتەرىپ، امان الىپ قالدى.


ۋيليام راميرەز

نار تاۋەكەل

قايىقتاردى جۋۋمەن اينالىساتىن راميرەز جۇمىسىنا بارا جاتقاندا ماياميلىك پوليتسەيدى اۆتوماتىنان وق جاۋدىرعان ادامنان قۇتقارىپ قالدى. ول كولىگىمەن پوليتسەي مەن وق اتۋشىنىڭ ورتاسىنا توقتاي قالىپ، ەسىكتى اشتى. پوليتسەي سەكىرىپ مىندى. Sun Sentinel گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا: «ەشتەڭە ىستەمەستەن وتە شىعۋعا داتىم شىدامادى»، – دەيدى.


سامەر اتتار

سوعىس قۇرباندارىن ەمدەۋ

چيكاگولىق ورتوپەد-حيرۋرگ اتتار يراكتا، يوردانييادا جانە سيرييادا جارالانعانداردى ەمدەۋگە ەرىكتى رەتىندە قاتىستى. ول باسقالاردىڭ ومىرىن ساقتاپ قالۋدى باستى ورىنعا قويدى. 2016 جىلى الەپپو قورشاۋعا الىنعاندا ول ەلدەن كەتكەن سوڭعى امەريكالىق دارىگەر بولدى. «مەن قاھارمان ەمەسپىن. ەسەسىنە، اينالامدا كىلەڭ سونداي ادامدار بولدى»، – دەپ جازدى.


ەشلي ولدريدج

قورقىنىشقا قارسى تۇرۋ

ەكى بالانىڭ اناسى ولدريدج قولارباسى رەلستەردىڭ اراسىنا قىسىلىپ قالعان ەر ادامدى قۇتقارۋ ۇشىن جالاڭاياق جۇگىرگەن. پويىز كەلىپ جەتكەنشە الگى ادامدى قولاربادان سۋىرىپ الدى. «وزىمدى باتىرمىن دەپ ەسەپتەمەيمىن. بىراق بالالارىم مەنى قاھارمان دەپ بىلەدى. ەگەر ونىڭ ورنىندا مەنىڭ اتام بولسا باسقالار دا مەن سيياقتى كومەكتەسەر ەدى دەگەن ويدامىن»، – دەيدى.


كەلەسى كەزەڭدە قوعام پولياريزاتسييالانادى. «گەنوتسيدتى جوسپارلاعاندار «سەن نە بىزبەن بىرگەسىڭ، نە بىزگە قارسىسىڭ» دەپ ايتادى»، – دەيدى ستەنتون. ارتىنشا دايىندىق كەزەڭى باستالادى. كەيدە اۋت-توپتىڭ مۇشەلەرى گەتتو نەمەسە كونتسەنتراتسييالىق لاگەرلەرگە كوشۋگە ماجبۇر بولادى. سويتىپ، جاپپاي قىرعىن باستالادى.

قىلمىسكەرلەردىڭ كوبى وكىنۋ سەزىمىنەن جۇرداي. بىراق ونىڭ سەبەبى پسيحوپاتوگەندى قانىشەرلەر سيياقتى سەزىنە الماۋىندا ەمەس. ولار ادام ولتىرۋدى وڭتايلاندىرۋدىڭ جولدارىن تابا بىلەدى. گەنوتسيد زەرتتەۋشىسى دجەيمس ۋولەر ايۋاندىق جاساعاندارى ۇشىن تۇتقىندالعان نەمەسە ايىپتالعان حۋتۋ تايپاسىنىڭ كوپتەگەن ادامىمەن تىلدەسكەندە ادام ساناسىنىڭ ۇعىنۋ جانە سوراقى ىس-ارەكەتتەردى اقتاي الاتىن سەنگىسىز قابىلەتىن بايقاعانىن اتاپ وتەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، اتالعان ادامدار وز قىلمىستارىن: «مۇنى ىستەمەگەنىمدە، الگى بالالار ەسەيگەن سوڭ قايتىپ كەلىپ مەنى ولتىرەتىن ەدى. ولار امان قالۋ ۇشىن وسىنداي قادامعا بارۋعا ماجبۇر بولدىم»، – دەپ تۇسىندىرەدى.

بىزدىڭ بويىمىزداعى جاناشىرلىق سەزىمى جانە ونى وزگەلەرگە تانىتۋ تۋا بىتكەن بولۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ وزگەرىسكە ۇشىرايتىنى انىق. سونداي-اق بالا كەزدەن باستاپ وزگەرمەيدى دەپ تانىلعان پسيحوپاتيكالىق جانە قوعامعا جات مىنەز-قۇلىقتار سول كۇيىندە قالادى دەگەن تۇسىنىك – قاتە. سوڭعى جىلدارى زەرتتەۋشىلەر جاۋىزدىقتىڭ الدىن الۋدىڭ مۇمكىندىگىن جانە بىزدىڭ پوزيتيۆتى الەۋمەتتىك تۇيسىكتەرىمىزدى نىعايتۋدىڭ جولدارىن كورسەتتى.


دجەرەمي ريچمان

زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدىڭ جولدارىن ىزدەۋ

 

ريچمان باسقا ادامداردىڭ مۇنداي اۋىر قاسىرەتكە تاپ بولۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا سەندي حۋك مەكتەبىندە بولعان اتىس كەزىندە وققا ۇشقان اۆەلە ەسىمدى التى جاسار قىزىنىڭ اتىنان قور قۇردى. بۇل قور زورلىق-زومبىلىقتى اۋرۋ رەتىندە ەمدەۋدى ماقسات تۇتاتىن ميعا قاتىستى زەرتتەۋلەردى قولدايدى. ول جابىلىپ قالعان Fairfield Hills اۋرۋحاناسىنىڭ (جوعارىدا) ىرگەسىندە ورنالاسقان.


قاتىگەز جاسوسپىرىم ۇلداردى ومىر بويى قىلمىسكەر بولۋدان قۇتقارۋ ماقساتىندا ۆيسكونسيندەگى «مەندوتا جاسوسپىرىمدەردى ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا» زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. بۇل مەكەمەگە اۋىر قىلمىس جاساعان بالالار تۇسەدى. بىراق ونى تۇرمەدەن گورى پسيحياترييالىق بولىم دەپ اتاعان دۇرىسىراق. ورتالىققا جىبەرىلگەن جاسوسپىرىمدەر ۇزىن-سونار قىلمىستىق وقيعالارىمەن كەلەدى. بولىمنىڭ باس پسيحولوگى مايكل كالدۋەل: «ولار – نەگىزىنەن، ادام قاتارىنان شىعىپ قالعاندار. ەشكىممەن بايلانىسى جوق جانە اينالاسىنداعىلاردى دۇشپان رەتىندە كورەدى»، – دەيدى.

بۇل ورتالىق بالالاردىڭ اگرەسسيۆتى جانە قوعامعا جات مىنەز-قۇلىقتارىنا قاراماستان، ولارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىسادى. مەكەمە قىزمەتكەرلەرى قىلمىسكەرگە ادامگەرشىلىكپەن قارايدى. بالالار كۇن سايىن تارتىپتەرىنە ساي باعالارىن السا، كەلەسى كۇنى جوعارعى مۇمكىندىكتەرگە يە بولىپ جاتادى. ماسەلەن، بەينەويىن ويناۋ. ال بىرەۋمەن توبەلەسىپ، تومەن باعا السا، ونداي مۇمكىندىكتەردەن ايىرىلادى. بۇزىقتىق ۇشىن جازالاۋعا ەمەس، ۇلگىلى تارتىپ ۇشىن ماراپاتتاۋعا اسا مان بەرىلەدى. بۇل مەكەمە كوپتەگەن تۇزەتۋ ورتالىعىنان وسىنىسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ورتالىق ديرەكتورى گرەگ ۆان ريبروەك: «ۋاقىت وتە كەلە بالالاردىڭ تارتىبى تۇزەلە باستايدى»، – دەيدى.

ولاردىڭ وز ەموتسييالارىن باسقارىپ جانە زورلىق-زومبىلىق يمپۋلستەرىن قاداعالاي بىلۋ قابىلەتتەرى مەندوتادان كەتكەننەن كە­يىن دە جويىلمايدى. مۇنداعى باعدارلاما بو­يىنشا ەمدەلگەن جاسوسپىرىمدەر بوستاندىققا شىققاننان كەيىن 2-6 جىل ارالىعىندا باسقا جەرلەردە ەمدەلگەندەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم از قىلمىس جاساعان. «بىز ەشقانداي سيقىر جاسامايمىز. ەسەسىنە، الەمگە جاستاردىڭ كوزىمەن قارايتىن جۇيە قۇردىق جانە ولاردىڭ تەرىس كوزقاراسىن ادىلەتتى تۇردە بىرتىندەپ جويۋ­عا تىرىسىپ جاتىرمىز»، – دەيدى ۆان ريبروەك.


سيۋ كليبولد جانە كوني ساندەرس

قايعىنى بولىسۋ

سيۋ (سول جاقتا) 1999 جىلى كولورادوداعى كولۋمباين ورتا مەكتەبىندە وقۋشىلارعا وق جاۋدىرىپ، كەيىن وزدەرىن اتىپ تاستاعان قوس جاسوسپىرىمنىڭ بىرى – ديلان كليبولدتىڭ اناسى. ول «انانىڭ كۇندەلىگى» اتتى كىتابىندا باسىنان وتكەن جاعدايدى باياندايدى. سونىمەن قاتار ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىنىڭ قايىرىمدىلىق قورلارىنا اقشا اۋدارىپ وتىرادى. ول ساندەرسكە (وڭ جاقتا) تۋعان اناسىنداي بولىپ كەتتى. ساندەرس­تىڭ اكەسى قاندى قىرعىن كەزىندە قازا تاپقان.


سوڭعى ون جىل ىشىندە زەرتتەۋشىلەر ميىمىز­دىڭ الەۋمەتتىك جاعىنا قاتىستى بولىگى ەگدە جاستا دا قۇبىلىپ تۇراتىنىن، مەيىرىمدىرەك ارى كەڭپەيىل بولۋدى ۇيرەنە الاتىنىمىزدى انىقتادى. الەۋمەتتىك نەيرولوگ-عالىم تانييا سينگەر وسى باعىتتا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، جاناشىرلىق پەن اياۋشىلىق ميدىڭ ارتۇرلى جۇيە­لەرىن پايدالاناتىنىن انىقتادى. ەكەۋى دە جاقسى مىنەز-قۇلىق تۋدىرۋى ىقتيمال. الايدا كەي جاعدايدا باسقا ادامنىڭ قينالعانىن كورگەن كەزدە ميدىڭ قايتارعان ەمپاتيكالىق جاۋابى ۋايىمداۋعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن، ياعني مۇنداي نەگاتيۆتى رەاكتسييا ادامدى وزىنىڭ جاقسى كوڭىل كۇيىن ساقتاۋ ۇشىن قينالعان ادامنان تەرىس اينالۋعا ماجبۇرلەيدى.

وزگەنىڭ قايعىسىن جەڭىلدەتىپ، جاناشىرلىق سەزىمىن كۇشەيتۋ ۇشىن سينگەر كومانداسى تۇرلى جاتتىعۋلاردىڭ اسەرىن دە سىناپ كوردى.

ميىمىزدى نەعۇرلىم الترۋيست بولۋعا باۋلۋ – قوعام ۇشىن كەرەمەت مۇمكىندىك. سينگەر جاناشىر بولۋعا ۇيرەتەتىن مەكتەپتەر اشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ناتيجەسى ەشلي ولدريدج سيياقتى ادامداردان قۇرالعان بەيبىت الەم بولار ەدى. رەفلەكسيۆتى مەيىرىمدىلىك قالىپتى جاعدايعا اينالىپ، ادامزاتتىڭ باستى قاسيەتىنە اينالار ەدى.

اۆتور: يۋدحيدجيت بحاتتاچاردجي، فوتو: لينن دجونسون

يۋدحيدجيت بحاتتاچاردجي، «National Geographic» جۋرنالىنىڭ شتاتتان تىس تىلشىسى. لينن دجونسون جۋرنال ۇشىن تۇراقتى تۇردە سۋرەتتەر تۇسىرەدى.


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ