.

تۇمسا تابيعات الەمى

ەڭ قاشىق ارالداردىڭ بىرى – ستيپل دجەيسوندا قارا قاستى الباتروستار مەكەندەيدى. بىر كەزدەرى مالعا جايىلىم بولعان ارال بۇگىندە تابيعي قورىققا اينالعان. قارا قاستى الباتروستاردىڭ شامامەن 70 پايىزى فولكلەند ارالدارىندا ۇيا سالادى.

سوعىس وتى شارپىماعان، جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اتا كاسىبى قوي وسىرۋ بولىپ تابىلاتىن اتلانت مۇحيتىنداعى – فولكلەند ارالدارى تابيعاتتى بۇزباي ساقتاۋدىڭ «ناعىز» ۇلگىسىن ۇسىنادى.

فولكلەند ارحيپەلاگىندەگى ەڭ قاشىق ارال – ستيپل دجەيسوننىڭ جارتاس­تى جاعالاۋىنان قارسى الدىمداعى عاجايىپ كورىنىسكە اڭتارىلا قاراپ قالىپپىن. دۇنيەدەگى ەڭ ىرى ۇيىر – 440 مىڭنان استام قارا قاستى الباتروس مۇنداعى تىك جارتاستارعا ۇيا سالادى. تومەندەگى جاعالاۋدان وڭتۇستىكتىڭ روكحوپپەر پينگۆيندەرىنىڭ جامىراعان داۋىستارى ەستىلەدى. ىزبەدەرلى كاراكارالار جەمتىك  ىزدەپ، پينگۆين بالاپاندارىن نە ولەكسەلەرىن اڭدىپ جۇر.

بۇل جەردىڭ سالقىن سۋىن وڭتۇستىك-امەريكالىق تەڭىز مىسىقتارى، كاساتكالار، كوممەرسون جانە وڭتۇستىك دەلفيندەرى مەن سەيۆال كيتتەرى مەكەن ەتەدى. سۋعا تۇسسەڭ، تاڭعاجايىپ بالدىرلار ورمانى، جەبەدەي زۋلاعان پاپۋاس پينگۆيندەرى مەن ولاردىڭ ارتىنان قالمايتىن وڭتۇستىك تەڭىز ارىستاندارى ورىپ جۇر. تىستەۋىكتەرىن كوتەرىپ الىپ، شايقاسۋعا دا­يىن ومار كريلدەرى تەڭىز تۇبىندە تىزىلىپ تۇر.

پاپۋاس پينگۆيندەرى ساعاتىنا 35 شاق. جىلدامدىقپەن جۇزەدى. ولار ۇزاق ۋاقىتتى مۇحيتتا، ادەتتە جاعالاۋ ماڭىندا جەمتىگىن اۋلاۋمەن ارى يتبالىق نە كاساتكالاردىڭ قۇرىعىنا تۇسىپ قالماۋدىڭ قامىمەن وتكىزەدى. فولكلەند ارالدارى – پاپۋاس پينگۆيندەرىنىڭ اتاقونىسى.

كورىنىس كەرەمەت! نە دەسەڭىز دە، مەن فولكلەند ارحيپەلاگىندەمىن. سوعىس – ورتاق تاقىرىپ. ارگەنتينا جاعالاۋىنان شامامەن 400 شاق. قاشىقتىقتاعى بريتان اۋماعى 700-دەن استام ارالدان تۇرادى. مۇندا نەبارى 3200-دەي ادام بار. ارحيپەلاگ تاريحى فرانتسييا، يسپانييا، ارگەنتينا مەن ۇلىبريتانييا اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان جەر تارتىسىمەن بەلگىلى، سوعىس جاراسى الى ساقتالعان. 1982 جىلى ارگەنتينا بۇل جەردى «مالۆين ارالدارى» دەپ اتاپ، ايماققا باسا-كوكتەپ كىرگەن سوڭعى قاقتىعىس – بىرىككەن كورولدىكتىڭ قىسقا، بىراق تىكەلەي ارالاسۋىمەن اياقتالدى. شامامەن 20 000 مينا تابىلىپ، لاندشافتقا ورتەنگەن تىكۇشاقتار دا قۇلاعان. شىعىس فولكلەندتە الى كۇنگە دەيىن ۇلىبريتانييا اۋە كۇشتەرىنىڭ قولدانىستاعى اەرودرومى بار.

بىر تاڭعالارلىعى، وسىنشاما قاقتىعىستارعا جانە قوي شارۋاشىلىعى كەڭ قانات جايۋىنا قاراماستان، ارالدار ەرتەگىدەگىدەي كورىنەدى. فوتوگراف رەتىندە وتىز جىلدىق تاجىريبەم بار. دال مۇنداي جاقسى ساقتالعان ەكوجۇيە وتە سيرەك كەزدەسەدى.

تەڭىز جۇلدىزى بالدىر اعاشىنا جابىسىپ العان. بۇل سۋى سالقىن اتلانت مۇحيتىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان قۇس ارالى جاعالاۋىنداعى سۋاستى الەمى. فولكلەند ارالدارىن قۇرايتىن تاۋ شوقىلارى قورەكتىك زاتتاردى سۋ بەتىنە شىعۋعا ماجبۇرلەيدى.

سوعىس ورتى شارپىماعان ستيپل دجەيسون مەن كورشىلەس گراند دجەيسوندى فولكلەند ارالدارى ىشىندەگى ەڭ ۇلكەن تابىستى تاجىريبە ۇلگىسى دەۋگە بولادى. 1970 جىلى بريتاندىق قۇس «سۇيگىشتىڭ» قولىنا وتكەنگە دەيىن شامامەن بىر عاسىر ۋاقىت ادام اياعى باسپاعان ارالداردا قوي مەن ىرىقارا الاڭسىز جا­يىلىپ جۇردى. ول ارالداردى جەكە قورىققا اينالدىرعاننان كەيىن وسىمدىكتەر قايتا جاندانا باستادى. 1990 جىلدارى نيۋ يورك حەدج-قورىنىڭ «ازۋلى سەركەسى» مايكل ستەينحارد ارالداردى ساتىپ الىپ، 2001 جىلى جۇبايى دجۋدي ەكەۋى جابايى تابيعاتتى قورعاۋ قوعامىنا قايىرىمدىلىقپەن سى­ي­عا تارتادى. بۇگىن ارالدار وسى قوعامنىڭ يەلىگى مەن قاراۋىندا. مۇندا مۇقييات باقىلاۋ ارقىلى زەرتتەۋ­شىلەر مەن تۋريستەردىڭ كەلۋىنە رۇقسات ەتىلگەن.

دەنە تۇرقى شامامەن 2،5 مەتر، سالماعى 350 كيلو تارتاتىن ۇلىپ جاتقان وڭتۇستىك تەڭىز ارىستانىنىڭ اتالىعى، انالىعى جانە دە ەكى كۇشىگىنىڭ كورىنىسى. بۇل ارال بەيرەسمي تۇردە «بالشىققا قادالعان تاياق» دەپ اتالادى. حح عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا جانۋارلار اۋلانعاننان كەيىن ولاردىڭ پوپۋلياتسيياسى ازايا تۇسكەن. قازىر ولاردىڭ فولكلەند ارالدارىنداعى سانى شامامەن 7500-دەي.

بۇگىنگى كۇنگە ورالساق، اينالامداعى بار نارسە تابيعاتتىڭ ومىرشەڭدىگىنە كۋا بولادى. ۇزىندىعى سەگىز شاقىرىم ستيپل دجەيسون ارالىندا قۇستىڭ 48 تۇرى تىركەلگەن. بىراق الى دە بولسا فولكلەند ارالدارىنداعى ەرەكشە باي تۇمسا تابيعاتقا تونگەن انتروپوگەندىك قاۋىپ-قاتەر بار: لاستانۋ، تىرشىلىك ورتاسىنىڭ دەگراداتسيياسى، مۇناي داقتارى، بالىقشى كەمەلەرى ارتىنان سۇيرەتىلگەن ىلمەكتەر جانە كليمات وزگەرىسى. مۇحيت سۋى ارال ماڭىندا سالقىن، ال قاشىقتاعان سايىن جىلى بولۋى تەڭىز قۇستارى مەن سۋداعى سۇتقورەكتىلەردىڭ ازىق جۇيەسىن بۇلدىرەدى. ارالدار ماڭىندا كوبەيگەن مۇناي بارلاۋ جۇمىستارى دا الاڭداۋشىلىق تۋدىرىپ وتىر. الايدا فولكلەند ارالدارى تۇرعىندارىنىڭ تابيعاتتى ساقتاۋعا دەگەن ىنتا-جىگەرى جوعالعان ەمەس.

جىرتقىشتاردان قالعان جۇمىرتقا قابىقتارى شاشىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ىشىندە قوڭىر قاراتۇمسىقتار دا بار. ستيپل دجەيسون ارالىندا الباتروستار مەن پينگۆيندەر ۇشىن باستى قاۋىپ – قۇستار. الباتروستار مەن پينگۆيندەر وز بالاپاندارىنا ۇزاق قامقور بولادى.

بيولوگ مامان رەتىندە ەشكىم تۇمسا تابيعات جانە ادام زاردابى تيگەن ارالدار اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ويلاۋدان وزىمدى ارى قويا المايمىن. ستيپل دجەيسون ارالىنان قانداي تۇيىن شىعارا الامىز؟ ەگەر تابيعاتتى وز ەركىنە تاستاساق، ۇمىت بار، قالپىنا كەلۋ بار. ارالدىڭ ىلديلاعان جايلاۋى مەن مۇنارلاعان تاۋلارىن شارلاساڭ مىڭ جىل ارتقا ساپار شەككەندەي بولاسىڭ. ەكوجۇيە كىرشىكسىز. تابيعاتى باس اينالدىرادى. جانۋارلار ادامنان قورىقپايدى.

دەلفيندەر جاڭا ارال جاعالاۋىنداعى بالدىرلار اراسىمەن جۇزىپ جۇر. فولكلەند ارالدارى مەن وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىن مەكەندەيتىن ولاردىڭ سانى 2-20 ارالىعىندا، توپ بولىپ جۇرەدى. دەلفيندەردىڭ اكروباتيكالىق قابىلەتىن بايقاۋ قيىن ەمەس.

ولاردىڭ وسىلاي قورقىنىشسىز قالۋىنا نە ىستەپ كومەكتەسە الامىز؟ ەگەر نازىك جەر شارىمىزعا جاي عانا رەسۋرستار كوزى دەپ قاراۋىمىزدى جالعاستىرساق، ونىڭ زارداپ شەگۋى توقتامايدى. ستيپل دجەيسون ارالىن جارقىن مىسال ارى شۇعىل ارەكەتكە شاقىرتۋ رەتىندە قابىلداۋ كەرەك. تابيعاتقا قارسى سوعىستى توقتاتىپ، ونىڭ گۇلدەنۋىنە ۋاقىت بەرۋ ۇشىن ستيپل دجەيسون سەكىلدى ادامدار كەرەك-اق…

يمپەراتور پينگۆيندەرى شىعىس فولكلەند ارالىندا جۇرىپ كەلەدى. 1860 جىلدارى ولار بۇل ارالداردا كوپ بولماعانىمەن،1970 جىلدان باستاپ سانى وسە باستاعان. 50 جىل بۇرىن جەكە قورىققا اينالعان ول جەردە بۇگىندە مىڭعا جۋىق پينگۆين ۇيا سالادى.

اۆتور جانە فوتو: پول نيكلەن


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ