.

اقىلدى قۇستار

اۋستريياداعى قۇس زەرتتەۋ قاۋمالىندا «ونەرتاپقىش» فيگارو كەشيۋ جاڭعاعىنا قول جەتكىزۋ ۇشىن جاساعان قۇرالىن كورسەتىپ تۇر. ونىڭ بىرىنشى قۇرالى بامبۋك اعاشىنىڭ بىر تاياقشاسى بولاتىن.

بۇل – فيگارو. گوففين كاكادۋ قۇسى. ول كاردوننان قۇرال جاساۋدى ۇيرەنىپ العان. سوندىقتان، كەيبىر ادامداردى «قۇسمي» دەپ كەلەمەجدەۋدى دوعارۋ كەرەك. سەبەبى قۇستار دا اقىلدى.

گابريەللا مەن سيەتل قالاسىندا تۇرادى. ونىمەن «جەرلەس» امەريكالىق قارا قارعالار گەبيدى جاقسى كورەدى. سەگىز جاسار قىزدىڭ بۇعان بۇلتارپايتىن دالەلى بار.

ول پلاستيكتەن جاسالعان اشەكەيلەر قوبديشاسىن اكەلىپ، «بايلىعىن» ورتاعا توكتى. اربىر شاعىن ۇياشىقتا قارعالار سىيلاعان بۇيىمدار ساقتالعان: التىن مونشاق، ىنجۋ سىرعا، بۇراندا، قىزىل تۇستى لەگو بولشەگى، تۇرلى-تۇستى جانە تازا شىنى كەسەكتەر، تاۋىق سۇيەگى، تاۋ سۋتاسى، كۆارتس كريستالى جانە تاعى باسقا كوپتەگەن دۇنيە.

بارى سيرەك كەزدەسەتىن جادىگەر رەتىندە مۇ­قييات ساقتالعان، تابىلعان كۇنى جازىلىپ، كاتەگورييالارعا بولىنگەن. گەبي اراسىنان ەكەۋىن تاڭداپ الدى، بۇل ەكى زات – ونىڭ ەڭ سۇيىكتى دۇنيەلەرى. بىرى – مارجانداي القىزىل جۇرەك پىشىندى اشەكەي، ەكىنشىسى – تيتىمدەي كۇمىس تىكتورتبۇرىش بويتۇمار. ونىڭ بىر قاپتالىنا BEST دەپ ويىلىپ جازىلعان. «ويتكەنى ولار مەنى جاقسى كورەدى، – دەيدى ول ويلانا الاتىن ماقۇلىقتار تۋرالى، – ولار مەنىڭ نە جاقسى كورەتىنىمنىڭ بارىن بىلەدى. ويتكەنى ولار مەنى باقىلايدى. ولار قۇددى بىر تىڭشىداي».

انگلييادا للويد پەن روۋز باكتىڭ ەللي ەسىمدى تۇيعىنى قاناتىن جايعان كۇيى جوعارى جىلدامدىقپەن تار وتكەلدەن ۇشىپ وتۋدە. اەروناۆتيكا زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا، جىرتقىش قۇستار اعاشتاردىڭ ورنالاسۋ جيىلىگىن سارالاپ، ساڭىلاۋ تاۋىپ، كەدەرگىگە سوعىلماي وتۋ ۇشىن قانشالىقتى جىلدام ۇشۋ كەرەكتىگىن تۇيسىكپەن سەزەدى.

سول كۇنى تاڭەرتەڭ بىر قارعا، شاماسى، گابيدىڭ ىنىسى «سابيجۇز» دەپ اتاعان قارعا بولۋى تيىس، ولى شانشاربالىقتى اكەلىپ، كوزدەن تاسا قالمايتىن جەرگە – ارتقى اۋلاعا اپاراتىن باسپالداققا تاستاپتى. «وسىمەن، ولار ماعان ەكىنشى رەت ولى بالىق اكەلىپ وتىر. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، – دەيدى گەبي، – ماعان ول ۇنامايدى. سول كۇنى تۇس قايتا ىنىسى ەكەۋى ارتقى اۋلاداعى قۇس استاۋىنا جەم سالۋعا اسىقتى. گەبي بىر استاۋدى – قابىعى ارشىلماعان جەرجاڭعاقپەن، ەكىنشىسىن – يتكە ارنالعان تاماقپەن تولتىردى. ەكى قارعا قىلقان جاپىراقتى اعاشقا ۇشىپ كەلدى. بىرى – سابيجۇز ەدى. تۇمسىعىنا الدەبىر قىزعىلت-سارى زات قىسىپ العان. ول ەلەكتر سىمىنا جىلجىپ، گەبيدىڭ اياق استىنا تۇمسىعىنداعى زاتتى تاستادى. «مىنانى قارا! ويىنشىق!» – دەپ ول مينياتيۋرالىق رەزىڭكە كالماردى جەردەن الدى دا، اينالا بيلەي جونەلدى. سابيجۇز وتىرعان جەرىنەن ونى باقىلادى.

قارعالار شىنىمەن ادام ىستەگەن نارسەنى ىستەي مە، ياعني وزدەرىنە دوسپەيىلدىك تانىتقاندارعا سىيلىق بەرە مە؟ قارعا، ياكي باسقا كەز كەلگەن قۇس مۇنداي شەشىم قابىلداي الا ما؟ بۇعان قارعالار مەن قارعا تۇقىمداستاردى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ جاۋابى – «يا». شىندىعىندا، ادامدار، باسقا پريماتتار جانە وسى قۇستار اراسىنداعى ۇقساستىقتار زيياتكەرلىك قابىلەتتەردىڭ تۇپ نەگىزىن زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. «قۇستار سۇتقورەكتىلەردەن ەۆوليۋتسييالىق دامۋدىڭ بولەك جولىنا تۇسكەنىمەن، بىر-بىرىنە ۇقسايتىن كوگنيتيۆتىك شەشىمدەرگە قايتا ورالعان سىڭايلى، – دەيدى لوندون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كۋين مەري كولەدجىنىڭ بيولوگ-كوگنيتيۆيستى ناتان ەمەري، – سوندىقتان بۇل قارعالار ەۆوليۋتسييالىق قانداي وزگەرىس ولاردىڭ ويلاۋ داعدىلارىن تۋدىرعانىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى».

وسى عاسىرعا دەيىن عالىمداردىڭ كوپشىلىگى: «قارعالار تالعامپاز ارى اقكوڭىل»، – دەسە ميىعىنان كۇلەر ەدى. ويتكەنى قۇستار (جانە سۇتقورەكتىلەردىڭ كوبى) ينستينكتيۆتى تۇردە عانا رەاكتسييا بەرۋگە جارامدى «اقىماق» ماقۇلىق دەپ ەسەپتەلىپ كەلدى. شامامەن 1900 جىلى عالىم ليۋدۆيگ ەدينگەر قۇستاردىڭ نەيروندىق اناتوميياسى جايلى قاتە انىقتاما بەرگەنگە دەيىن دە ولار «سۋمي» دەپ قارالدى. ەدينگەر قۇس ميىندا نەوكورتەكس جوق دەپ ويلادى. بۇل – سۇتقورەكتىلەردىڭ ميىنداعى ويلانۋعا جاۋاپ بەرەتىن بولىك، وندا جۇمىس جادىسى، جوسپارلاۋ جانە ماسەلەلەردى شەشۋ تارىزدەس كوگنيتيۆتىك فۋنكتسييالاردىڭ كوبى ورىندالادى.

كىشكەنتاي گەبي مانن وزى تۇراتىن سيەتل قالاسىنداعى اۋلادا جاڭعاق بەرۋ ارقىلى قارعالارمەن دوس بولىپ العان. قايتارىمى رەتىندە ولار گەبيگە سىيلىق اكەلەدى.

وسىلاي پايىمدالعان اقىل-وي جەتىسپەۋ­شىلىگىنە قاراماستان، حح عاسىردا پسيحولوگتار جانۋارلار تۇيسىگىن زەرتتەۋدە قۇستاردى پايدالاندى. اسىرەسە ولاردىڭ «سۇيىكتىسى» – مي كولەمى جەرجاڭعاقتاي كادىمگى كوگەرشىندەر، شىمشىق پەن زەبرا امادينالارى، ولاردىڭ ميى تىپتەن كىشكەنتاي بولاتىن. عالىمدار انىقتاعانداي، كوگەرشىندەردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەت وتە جوعارى. ولار ادامنىڭ بەت-الپەتى مەن ونىڭ جۇزىندەگى وزگەرىستى، الىپپەنىڭ ارىپتەرىن، تىپتى مونەت پەن پيكاسسونىڭ سۋرەتتەرىن اجىراتا الادى. باسقا عالىمدار سولتۇستىك-امەريكالىق جاڭعاقشى قۇستاردىڭ، اسپانكوك بۇتا جورعاتورعايلارى مەن سارىشىمشىقتاردىڭ تاڭداي قاقتىرار ەستە ساقتاۋ قابىلەتتەرى بار ەكەنىن اشتى. ماسەلەن، جاڭعاقشىلار كۇز سايىن 30 مىڭ قايىڭ تۇقىمىن جيناپ، قورعا ساقتايدى جانە بىرنەشە مىڭ تيتىمدەي «قامباعا» بولىپ ورنالاستىرادى. ولار بۇل جەرلەردى قىس بويى ەستە ساقتاۋلارى قاجەت.

1950 جىلدارى زەرتتەۋشىلەر باققۋناقتار، تورعايلار جانە زەبرا امادينالارى تارىزدەس انشى قۇستار شىرقاۋدى قالاي ۇيرەنەتىندەرىن زەرتتەي باستادى. ولار قۇستىڭ سايراۋى مەن ادام سوزى اراسىندا تاڭعالدىرار ۇقساستىق تاپتى. ايتالىق، الەكس دەگەن افريكالىق سۇر توتىقۇسقا پسيحولوگ ايرين پەپپەربەرگ اعىلشىن تىلىندەگى دىبىستاردى ايتۋدى ۇيرەتەدى (پەپپەربەرگ الەكستىڭ اعىلشىن تىلىن شىن مانىندە ۇيرەنبەگەنىن باسا ايتادى). الەكس 2007 جىلى 31 جاسىندا «دۇنيەدەن» وتكەن كەزگە دەيىن تۇس، زات، سان جانە پىشىنگە قاتىس­تى شامامەن جۇز اعىلشىن دىبىسىن جاتتاپ الدى. ول «جاسىل»، «سارى»، «جۇن»، «اعاش»، «جاڭعاق» جانە «بانان» سوزدەرىن انىق ايتا الاتىن بولدى ارى ادامدارمەن «سويلەسۋدە» ۇيرەنگەن دىبىستارىن پايدالاندى. ول «بىردەي» جانە «ارتۇرلى» سوزدەرىن تۇسىنىپ، سەگىزگە دەيىن ساناي الاتىن. نول ابستراكتىلىك ۇعىمىمەن تانىس بولدى. پەپپەربەرگتىڭ كوڭىل كۇيى بولماعاندا الەكس: «سابىر ەت»، – دەپ ايتاتىن. ال اۋىرىپ ۆەتەرينارلىق كلينيكادا قالعان كەزدە ۇيىن ساعىنىپ، «كەرى قايتۋدى» سۇرايتىن. ول اردايىم يەسىنە قايىرلى تۇن تىلەپ، تىپتى ولەر الدىندا: «ساۋ بول. ەرتەڭ كورىسەمىز. سەنى جاقسى كورەمىن»، – دەپ قايتالادى.

2006 جىلى تۇمسا تابيعاتتى زەرتتەۋشى بيولوگ دجون مارزلۋفف پەن سيەتل قالاسىنىڭ ۋاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ونىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ بىرى سۋرەتتەگىدەي ماسكا كيىپ، جەتى قارعانى ۇستاپ الىپ، بايلاپ تاستاعان. بۇگىن ەگەر مارزلۋفف نە باسقا ادام الگى ماسكانى كيەر بولسا، وسى ايماقتاعى بارلىق قارعالار، ونى شۇقىپ شابۋىلداپ، ارتىنان اڭدۋ ۇشىن جينالادى. ولار باسقا ماسكا كيگەندەرگە تيىسپەيدى.

الەكستىڭ سويلەۋدى يميتاتسييالاۋ قابىلەتى جانە اعىلشىن تىلىندە سوزدەردى دۇرىس كونتەكستە قولدانۋى توتىقۇستاردىڭ ۆوكالدىق ۇيرەنۋ قابىلەتىنىڭ، ياعني ماندى دىبىستاردى يميتاتسييالاۋدىڭ تۇپ-توركىنىن زەرتتەۋگە تۇرتكى بولدى. مۇنداي قابىلەت توتىقۇستارمەن بىرگە سايراعىش قۇستارعا، كوليبريلەرگە، ادامعا، كيت تەكتەستەرگە جانە كەيبىر باسقا تۇرلەرگە تان.

بۇل جاڭالىق حالىقارالىق زەرتتەۋشىلەر توبىنىڭ ەدينگەردىڭ ۇزاق جىلدارعى قاناتتىلاردىڭ نەيروندىق اناتوميياسى جونىندەگى تۇجىرىمداماسىن قايتا قاراۋىنا سەپ بولدى. 2005 جىلى ولار وزدەرىنىڭ قايتا تالداۋىن جارييالادى. تالداۋدا قۇس ميى نەيروندىق قۇرىلىمعا يە ەكەنى، ونىڭ «پالليۋم» دەپ اتالاتىنى، ول سۇتقورەكتىلەر ميىنداعى نەوكورتەكسكە ۇقسايتىندىعى جانە كۇردەلى ويلاۋ قابىلەتىمەن بايلانىستى باسقا دا مي بولىكتەرى بار ەكەنى ايتىلادى. ولار جاڭا نومەنكلاتۋرا مەن قۇستاردىڭ نەيروندىق اناتوميياسى بويىنشا جاڭا تۇجىرىمداما قابىلداۋ يدەيا­سىن قۇپتادى.

«قۇستار مەن سۇتقورەكتىلەردىڭ مي بولىكتەرى تۇرلىشە ورنالاسقان، – دەيدى نيكولا كلەيتون. نيكولا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە پسيحولوگ بولىپ ىستەيدى جانە قارعا تۇقىمداستاردىڭ كوگنيتيۆتىك قابىلەتىن زەرتتەيدى، – سۇتقورەكتىلەردىڭ ميى سەندۆيچ سيياقتى قاباتتارعا بولىنەدى، ال قۇستاردىڭ ميى پيتستساعا كوبىرەك ۇقسايدى. بولىكتەردىڭ بارى بار، بىراق دەستە جوق». جاقىندا باسقا زەرتتەۋشىلەر ۇزاق ۋاقىت ەستە ساقتاۋ مەن شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىنە بايلانىستى قاناتتىلار مەن سۇتقورەكتىلەردە مي تالشىقتارى ۇقساس كەلەتىنىن انىقتادى.

سول ۋاقىتتان بەرى وتكىزىلگەن زەرتحانا مەن جابايى تابيعاتتاعى كوپتەگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قۇستاردىڭ قانشالىقتى «زيياتكەر» ەكەندىگى انىقتالدى: جاپون كوكشىمشىقتارى، كىشكەنتاي شىعىس-ازييالىق انشى قۇستار وز «دوستارىنا» جىرتقىشتار تۋرالى حابار بەرۋ ۇشىن «پي-پيلاعان» دابىلدارىن ىسكە قوسادى. ولار توپ بولىپ بىرىگىپ، جىرتقىشتى جابىلا قۋىپ جىبەرۋ ۇشىن وزىندىك ماعىنالى شاقىرتۋ دىبىسىن سالادى. وڭتۇستىك امەريكاداعى تورعاي توتىقۇسى ەسىم فۋنكتسيياسىن اتقاراتىن دىبىس شىعارادى. ولاردىڭ ۇلكەندەرى بالاپاندارىنا «ەسىم» قويادى ەكەن.

جاڭا زەلاندييانىڭ وڭتۇستىك ارالىنداعى الپ تاۋى كەا (نەستور) توتىقۇسىنىڭ مەكەنى بولىپ تابىلادى. اۋستريياداعى مىنا قۇس زەرتتەۋ قاۋمالىندا تورت كەا توتىقۇسى اعاش مۇناراداعى جەمگە قول جەتكىزۋ ۇشىن شىنجىردى بىر ۋاقىتتا تارتۋ قاجەت ەكەنىن بىلەدى.

جاڭا گۆينەياداعى اتالىق قارا كاكادۋ – مۋزىكالىق اسپاپتا «وينايتىنى» بەلگىلى بولعان بىرىنشى جانۋار. انالىقتاردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋ ۇشىن ول شىبىقتار مەن سوبىقتان تاياقشا جاساپ، كەۋەكتى اعاشقا شىعىپ، «باراباندا» ويناعان ىسپەتتى دابىل قاعادى. يندونەزييادا تىرشىلىك ەتەتىن گوففين كاكادۋلەرىنىڭ دە سىرى بار. ادام باققاندارى قۇرال جاساي السا، جابايىسىندا مۇنداي قابىلەتى جوق. «ولار جاڭا زات پەن وزدەرى باسقارا الاتىن سىدىرما تۇيمەلىك، قۇلىپتار مەن تۇيمە تارىزدەس زاتتاردى ۇناتادى»، – دەيدى اليس اۋەرسپەرگ اۋستريياداعى قۇس قاۋمالى قاسىندا تۇرىپ. وسى ۋاقىتتا قولدا وسكەن 14 كاكادۋ توبەمىزدە شىر اينالىپ جۇردى. ولار كىشكەنتاي اۋەسقۇمار ينجەنەرلەرگە ۇقسايدى.

اۋەرسپەرگ – ۆەناداعى ۆەتەرينارلىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە كوگنيتيۆتىك بيولوگ. ول قۇستارىنىڭ قۇلىپتى اشۋ جانە قۇرال جاساۋدا قانشالىقتى اقىلدى ەكەندەرىن كورسەتۋ ۇشىن ماپپەت ەسىمدى قۇستى شاقىردى. الايدا ون تورتى بىردەي سىناق الاڭىنا قۇلاش ۇردى.

اۋەرسپەرگ كۇرسىنىپ بىلاي دەيدى: «كەي ادامدار قۇستارىن سىناق الاڭىنا كىرگىزە الماي الەك بولادى. مەن بولسام شىعارا الماي قينالامىن. ولاردىڭ بارى سىناققا قاتىسقىسى كەلەدى».

اقىرى اۋەرسپەرگ ماپپەتتەن باسقالارىن الاڭنان شىعارىپ جىبەردى. قولىمەن بەلگى بەرۋ ارقىلى ول ماپپەتكە سىناق الاڭىنا ۇشىپ بارىپ كۇتۋدى بۇيىردى. ول يت سيياقتى قۇستارعا دا «كەل»، «بار»، «كۇت» دەگەن بۇيرىقتاردى وڭاي ۇيرەتۋگە بولاتىنىن ايتتى. ول كەشيۋ جاڭعاعى سالىنعان پازل-قورابىن الاڭعا اپارىپ قويدى. بىز دە، ماپپەت تە قوراپتىڭ تەرەزەسى ارقىلى جاڭعاقتى كورە الامىز، بىراق بەس قۇلىپتى اشپايىنشا قوراپتىڭ اۋزى تارس جابىق بولاتىن. تۇيرەۋىش، بۇراندا جانە بىلىك. ولاردى وزىندىك كەزەكپەن اشۋ كەرەك. ون كاكادۋ كەمىندە سول قۇلىپتاردىڭ بىرنەشەۋىن اشتى، ال ماپپەت پەن تاعى تورتەۋى جاڭعاققا دەيىن بارا الدى. كەيدە وعان ەكى ساعات ۋاقىت كەتسە دە ولار تاپسىرمانى بۇلجىتپاي ورىندادى. بۇل – كۇردەلى تانىمپازدىق قابىلەت بەلگىسى.

ولاردىڭ ويلاۋ جۇيەسى قانشالىقتى يكەمدى ەكەنىن كورسەتۋ ۇشىن ەكىنشى سىناقتا ول قۇلىققا بارىپ، بىر قۇلىپتىڭ بۇرانداسىن الىپ تاس­تايدى. ماپپەت نە وزگەرگەنىن تۇسىنىپ، ۇشىنشى قۇلىپقا كوشە مە الدە بۇراندانى ىزدەي مە؟ «ولار تاپسىرمانى اۆتوماتتى ورىنداي ما، الدە قۇلىپتاردىڭ قالاي ىستەيتىنىنە مان بەرە مە – سونى تەكسەرمەكشىمىز» – دەيدى اۋەرسپەرگ.

اۋسترالييا قۇرلىعىندا كەزدەسەتىن زەبرا امادينالارى ادال جۇپ قۇرىپ، باسقا كوپتەگەن قۇسقا قاراعاندا «جارىنىڭ» كوزىنە شوپ سالۋى سيرەك. وسىنداي جۇبى جازىلمايتىن قۇستاردىڭ قابىلەتىن تەكسەرۋ ۇشىن ۆايومينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ارنايى لابيرينت-سىناعىن ويلاپ تاپتى. جۇپتاعى ار قۇس لابيرينتتىڭ باسقا بولىگىندە «وقىتىلدى». سىناق ناتيجەلەرى وسى جىل اياعىنا تامان بەلگىلى بولۋى تيىس.

ماپپەت قۇلىپتارعا بىر قاراپ الدى دا، تۇمسىعىمەن ساقينادان بۇراندانى بۇراپ شىعارىپ الدى. سودان كەيىن ول دوڭگەلەكتى اينالدىرىپ، جىلجىمالى بىلىكتى سۋىرىپ الدى. «ەسىك» اشىلىپ، ماپپەت جاڭعاققا يە بولدى.

«ولار ماسەلەنى تۇسىنگەننەن كەيىن ونى قالاي شەشۋ كەرەك ەكەنىن ەستە ساقتايدى. سول سەبەپتى ورىندارى اۋىسسا دا ار قۇلىپتىڭ قالاي شەشىلەتىنىن بىلەدى. مەنىڭشە، ولار قۇلىپتاردىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسىن تۇسىنەدى دە ويلاۋ جۇيەسى جاعدايعا يكەمدەلە الادى».

«قۇستار، اسىرەسە قارعا تۇقىمداستار مەن توتىقۇستار قازىر «قاناتتى پريماتتار» دەگەن اتاققا يە بولعان»، – دەيدى بيولوگ ەمەري. ول جۇبايى كلەيتونمەن بىرگە جازعان ەڭبەگىندە قارعا تۇقىمداستارعا وسى تەرميندى ويلاپ تاپتى. بۇرىن ولار بىرگە جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ايدارلى جورعاتورعايلاردىڭ جاڭعاقتاردى باسقا جىمىسقى تۇرلەرىنەن ينستيكتيۆتى تۇردە جاسىر­مايتىنىن كورسەتكەن. ولار وز تۇقىمداستارىنىڭ جاڭعاقتارىن ۇرلاعاننان كەيىن عانا وز ازىق قويمالارىن باسقا جەرلەرگە كوشىرە باستاعان. «ۇرلاۋ تاجىريبەسى جورعاتورعايلاردىڭ مىنەزىن وزگەرتتى، – دەيدى ەمەري، – بىلەسىز عوي، ۇرى ۇرىنى الىستان تانيدى ەمەس پە؟» ولاردىڭ زەرتتەۋى جورعاتورعايلاردىڭ باسقا قۇستار نە ويلايتىنىن (جانە قاسكۇنەمدىك جوسپارىن) تۇسىنۋى مۇمكىن دەپ تۇجىرىمدادى. ويلانۋدىڭ بۇل تۇرىن زەرتتەۋ ارى باسقا جانۋار­لاردا باقىلاپ تەكسەرۋ وتە قيىن.

ەمەري مەن كلەيتون قارعا تۇقىمداستار مەن پريماتتار 300 ميلليون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن بولىنىپ كەتسە دە ۇقساس كەشەندى كوگنيتيۆتىك قابىلەت دامىتقان دەپ تۇجىرىمدايدى. ويتكەنى ەكەۋى دە بىردەي قىسىم – الەۋمەتتىك توپتاردا تىرشىلىك ەتەدى، بۇل باسقالاردىڭ ىنتاسى مەن نيەتىن تۇسىنۋدى تالاپ ەتەدى. ولار سان تۇرلى ازىق ىزدەپ، ونى وڭدەيدى، ال كەي قورەككە قۇرال جاساۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. جابايى تابيعاتتا شيمپانزەلەر، ورانگۋتاندار جانە جالعىز بىر قۇس تۇرى – جاڭاكالەدوندىق قارعا عانا وسىنداي قابىلەتتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى.

مىنا جىلتىراعان قارا قۇستار تەگى جاعىنان امەريكالىق قارعالارمەن بايلانىستى. ولار جاڭا كالەدونييا جاقتا، تىنىق مۇحيتتىڭ ەكى وڭتۇستىك-باتىستاعى ارالدارىندا عانا تىرشىلىك ەتەدى. 1993 جىلى جاڭازەلاندييالىق ەكولوگ گاۆين حانت دال سول جەردە بىر قارعانىڭ اعاشتا الدەبىر نارسەنى جاسىرىپ وتىرعانىن كورگەن.

«مۇنى بىز قازىر شوشاقتى قۇرال دەپ اتايمىز، – دەپ حانت كاردون قوراپتاعى زاتتار اراسىنان الدەبىر نارسەنى الىپ كورسەتىپ. – ونى كورگەن بويدا قۇرال ەكەنىن تۇسىندىم: الدەكىمنىڭ بىر ماقسات ۇشىن جاساعان زاتى. ارحەولوگييالىق قازبا كەزىندە تاۋىپ العانىمدا ونى ادام جاساعان دەپ ويلار ما ەدىم.  بىراق مەن ورماننان تاپتىم جانە ونى قارعا جاساعان».

ارني ەسىمدى كادىمگى قاراتورعاي للويدپەن بىرگە روۋز باك وتباسىمەن سومەرسەتتە تۇرادى. مۇندا ول اعىلشىن تىلىندە سويلەپ، للويد پيانينودا ويناعان كەزدە شاتتانادى. ارني موتسارت، بەتحوۆەن، شۋبەرت پەن باحتىڭ شىعارمالارىن ۇناتادى.

حانت قارعانىڭ قۇرالىن قولىما ۇستاتتى، ۇزىندىعى شامامەن 15 سم، بىر شەتى قالىڭ، ەكىنشى شەتى سۇيىر كەلگەن، اراسىندا ارا تىسىندەي ەكى كىشكەنتاي شوشاق بار. اشىق جاسىل تۇستى قۇرال جۇقا ارى ىڭعايلى. كوپتەگەن تروپيكالىق ارالدا وسەتىن پالما تارىزدەس وسىمدىك – پاندانۋس بۇتاعىنىڭ جاپىراعىنان جاسالعان. مۇنى جاساۋ ۇشىن ادام قايشى قولدانار ەدى. قارعا تۇمسىعىن پايدالانعان.

«ولار سۇيىرلەۋ ۇشىنان باستاپ شوشاقتاردى قيىپ جاساعان»، – دەيدى حانت.

جاساپ بولعاننان كەيىن قارعا قۇرالدى تۇمسىعىمەن تىستەپ، تاراقان نەمەسە ورمەكشى تارىزدەس جەمتىگىن اۋلاۋ ۇشىن الدەبىر اعاشتىڭ نە پاندانۋس بۇتاسىنا ۇشىپ بارادى. سونداي-اق سول ىلمەكتى جانە تىك شىبىق-قۇرال جاساپ، ونىمەن شىرىگەن اعاشتان قوڭىزداردىڭ دەرناسىلدەرىن اۋلايدى. «ولاردىڭ دال ادامدارداي داستۇرلەرى بار، – دەيدى حانت، – سوندىقتان پاندانۋس جاپىراعىنان جاسالعان شوشاقتى قۇرال مەن ىلمەكتى قۇرالداردىڭ ولشەمى مەن پىشىنى بىرقالىپتى كەلەدى».

وز قۇرالىن، اسىرەسە ارنايى بىر ماقساتقا ارنالعان وزىندىك جوباداعى قۇرال جاساي الاتىن جانۋارلار كەمدە-كەم. دجەين گۋدولل شيمپانزەلەر قۇرال جاساي الاتىنىن انىقتاعانعا دەيىن عالىمدار مۇنداي قابىلەت تەك ادامدارعا عانا تان جانە ادام ينتەل­لەكتى ەۆوليۋتسيياسىنا ىقپال ەتكەن وسى دەپ پا­يىمداعان بولاتىن.

«جاڭاكالەدونييالىق قارعالاردىڭ دا مۇنداي قابىلەتى جانە قۇرال جاساۋ ونەرى بار ەكەنىنىڭ اشىلۋى ماڭىزدى، ويتكەنى، بىرىنشىدەن، بۇل – ولاردىڭ جابايى تابيعاتتاعى قالىپتى تىرلىگى، ەكىنشىدەن، بىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىسى جوق جانۋارلاردا دا مۇنداي قابىلەت دامىعانىن كورسەتەدى، – دەيدى ۋاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جابايى تابيعاتتى زەرتتەۋشى بيولوگى دجون مارزلۋفف، – مۇنداي قۇرال-سايمان جاساۋ ينتەلەكتى مۇلدە وزگەشە كەمىندە ەكى تۇرلى مي تۇرىندە دامىعانىن بىلدىرەدى».

قارعالار پريماتتارعا، سونىڭ ىشىندە ادامدارعا دا ۇقسايدى، تەك باسقا جاعىنان. ولاردىڭ مي كولەمى دەنە كولەمىمەن سالىستىر­مالى تۇردە العاندا – ۇلكەن. مي كولەمى ينتەلەكتۋالدىق قابىلەتكە ولشەم بولماسا دا، بىز، ياعني ادامدار ميى ۇلكەن جانۋارلاردى اقىلدى دەپ ويلاۋعا بەيىمبىز. قارا قارعانىڭ ميى نەبارى 14،5 گرامم تارتۋى مۇمكىن، بىراق بۇل ونىڭ دەنە سالماعىنىڭ 1،3 پايىزىنا تەڭ. قارعالار مەن الا قارعالاردىڭ ۇشاتىنىن ەسكەرسەك، ولاردىڭ مي كولەمى تىپتى اسەرلى. «سوندىقتان قۇستاردىڭ سۇيەكتەرى اۋا كەۋەشەكتەرىنە تولى»، –  دەپ تۇسىندىرەدى وكلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەۆوليۋتسيونيست بيولوگى الەكس تەيلور. «ۇشۋ ۇشىن قۇستاردىڭ سۇيەگى كىشكەنتاي بولۋى زاڭدىلىق. سوندىقتان سۇتقورەكتىلەردەن گورى ميى ۇلكەن قۇس كوبىرەك تاڭدانىس تۋدىرادى»، – دەيدى ول. ال ميى جاڭعاق كولەمىندەگى قۇستار نەيرون تالشىقتارىن نىعىزداۋ ارقىلى «بەرىلگەن» كەڭىستىكتى جاقسى پايدالانادى. راسىندا، جاقىن اراداعى زەرتتەۋلەر قارعا تۇقىمداستاردىڭ، باسقا انشى قۇستاردىڭ جانە توتىقۇستاردىڭ ميىنداعى نەيرون تالشىقتارى سۇتقورەكتىلەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم اسىپ تۇسەتىنىن كورسەتتى.

دەسەك تە، «ۇلكەن مي» قۇستار ۇشىن كەدەرگى كەلتىرەدى. ەندەشە، نەگە ولاردىڭ ميى ۇلكەن؟

2007 جىلى YouTube كورەرمەندەرى سنوۋبول ەسىمدى اۋسترالييالىق اق توتىقۇستىڭ ونەرىنە تانتى بولدى: Backstreet Boys توبىنىڭ Everybody انىنىڭ مەلوديياسىنا بيلەدى. ول وڭتۇستىك كاروليناداعى Bird Lovers Only جانۋارلاردى قۇتقارۋ قىزمەتى ورتالىعىندا مەكەندەيدى.

كوپتەگەن زەرتتەۋشى كۇردەلى كوگنيتيۆتىك قابىلەت ارتىنداعى شىنايى سەبەپ پريماتتارداعىداي شىم-شىتىرىق قوعاممەن بايلانىستى دەپ ويلايدى. مۇنى قارعا تۇقىمداستارىندا تەكسەرىپ كورۋ ۇشىن ۆەنا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كوگنيتيۆتىك بيولوگى توماس بۋگنيار اي سايىن اۋستريياداعى الپى تاۋلارىندا ورنالاسقان كونراد لورەنتس زەرتتەۋ ورتالىعىنا بارىپ، جانۋارلاردىڭ مىنەز-قۇلقى مەن كوگنيتيۆتىك قابىلەتىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى. مۇندا ول ارىپتەستەرىمەن بىرگە بىرنەشە جۇز جابايى قارا قارعا ۇيىرىنىڭ الەۋمەتتىك ديناميكاسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزدى.

بۋگنياردىڭ ايتۋىنشا، قۇستار قوعامى سۇتقورەكتىلەر قوعامىنان تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەدى: «سۇتقورەكتىلەردە ەڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك بايلانىس – انا مەن بالا اراسىندا، بىراق قۇستاردا بۇل ايىرماشىلىق – جۇپتار اراسىنداعى بايلانىستا. بۇل قاتىناس ۇيرەنۋ ارقىلى قالىپتاسادى».

قارا قارعالار التى ايعا تولعاننان باستاپ جانە جىنىستىق تۇرعىدا جەتىلگەنگە دەيىن وسىنداي بايلانىس ورناتۋعا تالپىنا باستايدى. كوپتەگەن ەرەسەك جۇپ گەتەروسەكسۋال كەلەدى جانە ەكى ەرەسەك قۇس وتباسىن اسىراپ-وسىرۋ ۇشىن وز ايماقتارىن بىرگە قورعايدى. سونداي-اق ەرەسەكتەر الەۋمەتتىك قولداۋ قاۋىمداستىعىن قۇرۋ ۇشىن وز سەرىگىنەن بولەك باسقا قۇستارمەن وداقتاستىق قالىپتاستىرادى. قارعالار بىر-بىرىنىڭ قورلارىن قاراۋ، الدەنە بەرۋ جانە ۇرلاۋ ارقىلى بىر-بىرىمەن تانىسادى: باسقالارىنا نە ۇنايدى، نە ۇنامايدى، ولاردىڭ مىنەزى، قايسىسى باتىل، قايسىسى قورقاق.

باسقا قارعالار وزگە قالىپتاسىپ جاتقان قاتىناستى باقىلاپ، ولاردى ۇزىپ تە جىبەرە الادى. بۋگنيار مەن ونىڭ ارىپتەستەرى كۋا بولعان 90 قارا قارعا اراسىنداعى شامامەن 180 «ەنشىلەس بايلانىستىڭ» 1/4 ۇشىنشى تاراپ كەسىرىنەن بۇزىلعان. سول سەبەپتى وداقتاستىقتىڭ الەۋەتى زور. الەۋمەتتىك بايلانىس ورناۋىمەن قۇستار دومينانتتى يەرارحييادا وسەدى. باسقا قۇستار ولاردىڭ وسىنداي كۇشكە يە بولۋلارىنا كەدەرگى كەلتىرۋگە تىرىسادى. قارا قارعالار ەسەپسىز وداقتاستارىمەن بىرگە قورەك جانە ۇيا سالۋ مەكەندەرى تارىزدەس شەكتەۋلى رەسۋرستاردىڭ ەڭ ۇزدىگىنە بىرىنشى بوپ قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.

قارا قارعالار ادامدار، شيمپانزەلەر، پىلدەر مەن دەلفيندەر سەكىلدى «اجىراپ-قوسىلعان» قوعامدا تىرشىلىك ەتەدى، ياعني ازىق، مەكەن نەمەسە جولداس ىزدەپ باسقا القاپتارعا كوشكەن كەزدە قۇس ۇيىرلەرى اجىراپ كەتە بەرەدى. بۋگنياردىڭ الپى تاۋلارىنداعى زەرتتەۋ توبىندا 7-دەن 10-عا دەيىن قۇس جۇبى بار. باسقا جۇزدەگەن قۇس تۇندە شاعىن توپتارعا بىرىگىپ، بىر-بىرىنە كۇتىم كورسەتەدى، وينايدى، ەرەگىسەدى جانە اقپاراتپەن الماسادى. «ادەتتە، ولار قورەك پەن بىزدىڭ ويىمىزشا، الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەردى ىزدەۋ ۇشىن قىسقا قاشىقتىققا عانا بارادى»، – دەيدى بۋگنيار.

«تۇتقىنداعى» قارا قارعا برەن جىپتىڭ بىر ۇشىنداعى ەتتى الۋ ۇشىن ونى تارتىپ، اياعىمەن باسىپ تۇرۋى كەرەك ەكەنىن ۇعىنۋ ۇشىن وعان شامامەن 30 سەكۋند كەتتى. «قارعالاردىڭ ىس-ارەكەتتى تەكسەرۋ قابىلەتى بار»، – دەيدى قارعا تۇقىمداستارىن زەرتتەۋشى بەرند حەينريچ پەن توماس بۋگنيار.

كەرىسىنشە، ۇيالاس جۇپتاردىڭ وز اۋماقتارىن تاستاپ كەتۋى سيرەك. كومەكتەسۋ نە اراعا تۇسۋى ۇشىن ەڭ وڭتايلى ۋاقىتتى كۇتىپ بارلىعى باسقا قۇستاردىڭ قارىم-قاتىناستارىن باقىلاۋمەن بولادى. «قارا قارعالار الەۋمەتتىك بايلانىستى قالاي ورناتۋدى جانە ۇرپاق وربىتۋ جاعدايىندا وسىنداي بايلانىستى قالاي پايدالانۋ كەرەكتىگىن ۇيرەنۋى كەرەك، – دەپ تۇسىندىرەدى بۋگنيار، – بۇل – ۇلكەن قىسىم. مەنىڭ ويىمشا، بۇل قۇستاردا ۇلكەن مي مەن كوگنيتيۆتىك قابىلەتتەردى جەتىلدىرۋگە اكەلدى. زەرتتەۋلەرىمنىڭ ناتيجەسى اقىر سوڭىندا وسىنى كورسەتەدى دەپ ويلايمىن».

سونىمەن، نەلىكتەن سيەتل قالاسىنداعى قارعالار كىشكەنتاي قىزعا سىيلىق اكەلىپ اۋرە؟

«ولار نە سەبەپتى ونداي قادامعا باراتىنىن بىلمەيمىن، – دەيدى بۋگنيار، – سىيلىق سىيلاۋ – ولاردىڭ تابيعي مىنەزى. بىلايشا ايتقاندا، ولار الگى قىزعا سىيلىق بەرگەندە، ول تاماق بەرەتىنىن بىلىپ العان».

«بۇل – ەكى تاراپتى بايلانىس، – دەپ كەلىسەدى دجون مارزلۋفف، – گەبي ۇنەمى ولاردى تاماقتاندىرادى، ال قارعالار تاماقتى سىي دەپ قابىلدايدى. ايىرباس رەتىندە ولار سىيلىق اكەلەدى». ادامدارعا بىر نارسە سىيلاۋ – الا قارعالار مەن قارا قارعالاردان باسقا جابايى قۇستارعا تاڭسىق قىلىق. مازلۋففتىڭ ايتۋىنشا، قارعالار گەبيدى تانيدى. ول ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە ۋنيۆەرسيتەت كامپۋسىندا بىرنەشە ەكسپەريمەنت جۇرگىزگەن. وسى ەكسپەريمەنتتەر قارعالاردىڭ ەشقاشان ادامنىڭ بەت-الپەتىن ۇمىتپايتىنىن كورسەتكەن. ولار بۇرىن ۇيا سالعان مەكەنىندە وزدەرىنە زييانى تيگەن ادامداردى تاني الادى، تىپتى بۇل اقپاراتتى وز بالاپاندارىنا نەمەسە باسقا قارعالارعا بەرەدى.

گەبي مەن ونىڭ وتباسى جۋىردا نيۋ يورك شتاتىنداعى يتاكا قالاسىنا كوشتى. اتا-اناسى تولىق كوشىپ بولعانعا دەيىن ول بىرنەشە رەت كەلىپ-كەتىپ جۇردى. سيەتلگە كەلگەن سايىن گەبي قارعالارعا ازىعىن بەرىپ جۇردى. «سابيجۇز بەن ونىڭ دوستارى بىزدىڭ كەلگەنىمىزدەن حاباردار. ولار بىزدىڭ كولىگىمىزدى تانيدى»، – دەيدى گەبي. ول كەتكەن كەزدە قۇستارمەن قوشتاسىپ، سابيجۇزگە اينالاسى دوسقا تولى باقىتتى ومىر، كوز جاۋىن الاتىن بۇيىمدار جانە جاڭا مەكەندەگى جاڭعاقتار تىلەيدى. ويتكەنى گەبي دە دوسى سابيجۇزدىڭ وزىنە تىلەۋلەس ەكەنىن سەزەدى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، مىنا سۋرەتتەگى مەتت سيگلدىڭ ۆايومينگتەگى فەرماسىنداعىداي، تاۋىقتار كوگنيتيۆتىك تۇرعىدا دامىعان تۇر بولىپ ەسەپتەلەدى. ولاردىڭ قوعامى يەرارحييالىق ساتىدان تۇرادى، سانداردى ساناي الادى، قاراپايىم اريفمەتيكانى تۇسىنەدى جانە كوڭىل كۇي تۇسۋدەن باستاپ باقىتتى سەزىنۋگە دەيىن ەموتسييالاردى باستان كەشە الاتىنعا ۇقسايدى.

اۆتورى: ۆيرگينييا مورەلل، فوتو: چارلي حاميلتون دجەيمس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ