.

شەرقالا

«National Geographic قازاقستان» جۋرنالىنىڭ وقىرماندارىنا اقجولتاي جاڭالىعى بار!

جۋىردا رەداكتسييامىزعا ەڭبەگى ەلىنە ونەگە بولارلىق ۇلاعاتتى جان، ارىپتەس-اعامىز، جۋرناليست جانبولات اۋپباەۆ كەلىپ پىكىر بولىسكەن ەدى. اڭگىمە بارىسىندا باسىلىم سايتىنداعى تابيعات تۋرالى حابارلاردى ۇدايى وقىپ وتىراتىنىن ايتقان قالامگەر بۇدان بىلاي وزىنىڭ دە وسى تاقىرىپقا اتسالىسۋ نيەتى بار ەكەنىن بىلدىردى. بىز ارداگەر جۋرناليستىڭ بۇل ويىن قۋانا قۇپ الدىق. سايتىمىزدا جارييالانىپ وتىرعان مىنا ماتەريال مىنە، سول ۋاعدالاستىقتىڭ ناقتى كورىنىسى، قۇرمەتتى وقىرمان. وقىڭىزدار، پىكىر بىلدىرىپ، جالعاسىن كۇتىڭىزدەر. جانبولات اعا – مىڭ رەت جازىلعان نىساننىڭ وزىن ەشكىم كورمەگەن قىرىنان بايانداي الاتىن سۋرەتكەر جازۋشى. بىزدى اسىرەسە ەرەكشە قۋانتقانى – قارىمدى قالامگەردىڭ وزى بىر كەزدە زور شابىتپەن جازعان تابيعات تاقىرىبىن قايتا قولعا الىپ، قازاقستاننىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنە ساياحات ساپارلارىن باستاعانى بولدى. ەندەشە الدا نەبىر قۇپييا قۇبىلىستار مەن تىلسىم سىرلاردىڭ جاۋابىن بىرگە تارقاتامىز دەگەن سەنىمدەمىز.

ال بۇگىنگى نازارلارىڭىزعا ۇسىنباعىمىز اۆتوردىڭ «تابيعات تەرەزەسى» توپتاماسىنان الىنعان شەرقالا اڭگىمەسى.

شەرقالا… وسى بىر جەر اتاۋىن ەسىمە تۇسىرسەم بولدى، كوز الدىما تومەندەگى وقيعا كە­لەدى. 1992 جىلدىڭ قىر­كۇيەك ايى بولاتىن. ماڭعىستاۋداعى ەجەلگى مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسۋدى الدارىنا ماقسات ەتىپ قويعان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جۇمىسشى توبى الماتىدان اقتاۋعا كەلىپ، ىلە ۇستىرت ۇستىنە اتتاندى. كەتىك – سيسەم اتا – سۇلتان ەپە – شاقپاق اتا – وعىلاندىداعى پىر بەكەت مارشرۋتى بويىنشا جولعا شىققان 40 ادامدىق سول ەكسپەديتسييانىڭ قۇرامىندا باسپاسوز وكىلدەرى – بىزدەر دە بار ەدىك.

جورىقتىڭ ەكىنشى كۇنى تۇسكە تامان سايىن دالاداعى سىناپ ساعىم تولقىتىپ تۇرعان عاجايىپ بىر تابيعات قۇبىلىسىنا جاقىندادىق. «كورديلەر!» – دەدى جەل مۇجىپ، جاڭبىر شايعان كىزىل كەرىش شوقىلاردان كوز الماعان كينورەجيسسەر سەرگەي ازيموۆ. «اتاكاما… جو-جوق، كولورادو شىڭىراۋلارىنان اۋمايدى عوي مىناۋ»، – دەگەن سۋرەتشى ۆيكتور جۋراۆلەۆتىڭ داۋسى ەستىلدى ەكىنشى جاقتان. «ەشقايسىسى دا ەمەس، – دەدى وسى ساتتە ولارعا جازۋشى ساتىمجان سانباەۆ. – بۇل – شەرقالا!»

…يا، ۇستىرتتەن حيۋاعا باراتىن كونە كەرۋەن جولداعى اڭىز تاۋ، قاھارمان قامالدى بىز مىنە، العاش رەت وسىلاي كوردىك. جولباسشىمىزدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا شەرقالا اتاۋىندا ەكى تۇرلى ماعىنا بار. بىرىنشىسى، ول ارابشا ارىستان قالا دەگەن ۇعىمدى بىلدىرسە، ەكىنشىسى كادۋىلگى شەر سوزىنەن-اق بۇل قامالدىڭ تىنىمسىز جاۋگەرشىلىكتەن قايعى، وكىنىش، زار، وكسىك بۋىپ، سودان كوز اشپاعانىن، شەرلى قالا اتانعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مۇنى توڭكەرىلگەن كەسەدەي بولىپ جاتقان تارعىل تاۋدىڭ ەتەگىندەگى اسكەري بەكىنىس ورىندارى، ۇزىندىعى 400 مەترگە جەتەتىن قامال قۇلاندىلارى، قورعان ۇستىندەگى ساداقشى ورىندارى انىق دالەلدەيدى.

شەرقالا… سۇلۋ دا سۇستى جەر بۇل. قۇپيياسى دا جەتەرلىك ونىڭ. سودان بولۋى كەرەك، 1851 جىلى گەولوگييالىق ەكسپەديتسييانىڭ قۇرامىندا ماڭعىستاۋدا بولعان پولياك رەۆوليۋتسيونەرى برونيسلاۆ زالەسسكيي: «شەرقالاعا الىستان كاراعاندا ريمنىڭ كەرەمەت پانتەوندارىن، ەجەلگى زامانداردىڭ ەسكەرتكىشتەرىن كورگەندەي بولاسىڭ. جاقىنداپ كەلگەندە تابيعاتتىڭ وزى جاساعان جەكە قابىرعالار كولوننالارىن، قيراعان مۇسىندەر سيياقتى باعانداردى كورەسىڭ»، – دەپ جازىپتى.

…ماڭعىستاۋداعى شەرقالاعا بارعان سول ساپاردان بىزدە ەكى بەلگى قالعان ەدى. ونىڭ بىرى – قامالدىڭ كوز الدىمىزدان كەتپەيتىن قايتالانباس كورىنىسى دە، ەكىنشىسى – اقىن تەمىرحان مەدەتبەكتىڭ كونە شاھار ىرگەسىندە تۇرىپ شىعارىپ، بىزگە سول جەردە وقىعان ولەڭىنىڭ ديكتوفونداعى نۇسقاسى:

شەرقالا – ارىستان قالا!

سەن وعان الىستان قارا،

سەن وعان عارىشتان قارا.

داۋىلمەن الىسقان دارا

تۋ ەتكەن سوعىسقان دالا.

شەرقالا – ارىستان قالا!

شەرقالا – شەرىم مەن قايعىم.

قانشا وندا ەگىلگەن اي، كۇن.

قولىمدى ەلىممەن جايدىم:

سەن باردا ارىستان قالا! –

كەتپەيدى جەرىمنەن ايبىن.

شەرقالا – شومىلعان نۇرعا،

عالامات سوعىلعان تۇلعا.

ول الدە – ساعىنعان سىر ما؟!

ول الدە – سابىلعان مۇڭ با؟!

ماڭگىگە ۇيقاسىپ ول تۇر،

قاشاعان – اعىلعان جىرعا!

شەرقالا – كوڭىلدىڭ تاڭى.

سونبەيتىن ماڭعىستاۋ شامى.

ولمەيتىن جەرىمنىڭ جانى.

كوكتەگى تاڭىردىڭ تاعى.

شەرقالا – ارىستان قالا!

سەن وعان الىستان قارا!..

فوتو: ەربولات شادراحوۆ


اۆتور تۋرالى شاعىن انىقتاما

جانبولات اليحانۇلى اۋپباەۆتىڭ ومىرى مەن شىعارماشىلىعى بەينەلەپ ايتقاندا قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تۇتاس بىر داۋىرىن قامتيدى. سەبەبى، ول بۇكىل عۇمىرىن بىر عانا سالاعا – وتاندىق باسپاسوزگە ارناپ كەلەدى. ولاي دەيتىنىمىز، وتكەن 50 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە كاسىبي جۋرناليست ەلىمىزدەگى وزىندىك تاريحى، داستۇرى جانە ورنى بار رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس»، «اقيقات»، «حالىق كەڭەسى»، «ەگەمەن قازاقستان» سەكىلدى گازەت-جۋرنالداردا جۇمىس ىستەپ، كوپتەگەن وقيعالارعا كۋاگەر بولعان جان. سودان سوڭ ول اتالمىش باسىلىمداردا ستۋدەنت ستاجەردەن باستاپ باس رەداكتورعا دەيىنگى ارالىقتاعى قىزمەتتىك باسپالداقتاردى وز رەتىمەن وتىپ، باق سالاسىنداعى مەريتوكراتييا ۇلگىسىن كورسەتكەن ادام. مۇنىمەن قاتار اعا ارىپتەسىمىز قاي رەداكتسييادا جۇرمەسىن، جازۋ ماسەلەسىن ۇمىت قالدىرماي، وز شىعارماشىلىعىن بەلگىلى بىر تاقىرىپقا عانا قۇرىپ، سونىمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ناقتى مىسالىن ىس جۇزىنە اسىرعان كاسىبي مامان.

ج.ا.اۋپباەۆ – 1989 جىلدان بەرى دەرەكتى دۇنيەلەر جازۋمەن شۇعىلدانادى. ونىڭ «مىناۋ عاجاپ دۇنيە»، «جانارىمدا تۋعان جەر»، «وققا توسىلعان وتجۇرەك» سەكىلدى وننان استام كىتاپتارى وقىرمانداردان جاقسى باعا الىپ كەلەدى.

جانبولات اليحانۇلى – حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ (2005 ج.) لاۋرەاتى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى (2009 ج.)، «ۇركەر» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ يەگەرى (2017 ج.).

       

پىكىر جازۋ