.

سۋالعان كولدەر

پووپو كولى قۇرعاق ارى قابىرشىق تۇز جاپقان بوليۆييا كولى. قايىقتار جاعادا قايىرلاپ، بالىقتار مەن قۇستار عايىپ بولعان. كەزىندە كولدەن ناپاقاسىن ايىرعان حالىق جان-جاققا كەتىپ جاتىر. ولار – قۇرعاقشىلىق قۇرباندارى.

عالامدىق جىلىنۋ مەن سۋدى ىسىراپ ەتۋدىڭ سالدارىنان الەمدەگى ىرى كولدەر تارتىلىپ، ماڭايىنداعى تىرشىلىك جويىلىپ بارادى.

سۋالعان كول تابانىندا كوكجيەككە قاراي سوزىلعان كولىك ىزى كورىنەدى.

بىز اند تاۋلى ولكەسىندە عايىپ بولعان، كەزىندە بوليۆييانىڭ ەكىنشى ەڭ ىرى كولى سانالعان پووپونىڭ قۇپيياسىن اشۋ ماقساتىندا جول تالعامايتىن كولىگىمىزگە مىنىپ، قيقى-جيقى سۇرلەۋلەرمەن باسىپ وتىردىق.

كول تابانى بولسا دا بىز تەڭىز دەڭگەيىنەن 3650 مەتردەن اسا جوعارىدا كەلە جاتىرمىز. كوكتەمگى قۇرعاق اۋادان ەرنىمىز كەزەرگەن. مىڭداعان جىل بويى پووپو كولىندە بالىقشىلىقپەن كۇنەلتكەن اۋىلدار قاڭىراپ بوس قالدى. كولىگىمىز قام كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان بوس ۇيلەردىڭ جانىنان زۋلاپ وتتى. اۋىل ماڭىندا ىستىق جەل كوتەرگەن شاڭ اينالسوقتاپ جاتتى. سوناۋ الىستان سۋ بەتىندە قالقىپ تۇرعان شاعىن عانا اليۋمينيي قايىقتار كوزگە ىلىنەدى. جاقىنداي بەرە ساعىم سەيىلىپ، بىزدى تۇنباعا تاستالعان بوس قايىقتار قارسى الدى. مەن كولىكتەن تۇستىم. اياعىمنىڭ استىندا ەرىپ، مۇزداتقىشتا قايتا قاتقان بالمۇزداقتاي قابىرشاق بولىكتەرگە بولىنگەن تۇزدى جەر سىقىرلايدى.

پووپو كولى. للاپاللگاني تۇرعىنى ۇيىنىڭ الدىندا كىر جۋىپ وتىر. قۇدىق سۋلارى تۇز تاتىپ كەتكەندىكتەن مۇندا تۇششى سۋ تاپشى. اۋىل ەركەكتەرىنىڭ كوبى – قۇرىلىسقا، مەتالل نە تۇز ونەركاسىبىنە جالدانۋ ۇشىن قالاعا كەتكەن.

مەنىڭ جولنۇسقاۋشىم راميرو پيللكو زولا سورتاڭ جەردى سىقىرلاتا باسىپ، كۇن استىندا قاڭتارىلعان كۇيى جارتىلاي بۇزىلىپ تۇزعا كومىلگەن قايىقتاردىڭ جانىنا جاقىندادى. زولانىڭ ويىنا شۆەتسيياداعى لۋند ۋنيۆەرسيتەتىنە كەتپەس بۇرىنعى وسى كولدە ەسكەكپەن جۇزگەن كەزدەرى ورالدى. گيدرولوگييا ماماندىعى بويىنشا بىلىم قۋىپ، كليمات وزگەرىسى بويىنشا PhD عىلىمي دارەجەسىن الۋ ۇشىن ول اۋىلى سان پەدرو-دە-كوندونى تاستاپ كەتكەن بولاتىن. پيللكو زولا ماعان: «بىز سوز قىلىپ جاتقان جايت تۇككە تۇرعىسىز بولىپ كورىنگەنىمەن، وتە ماڭىزدى! وتىز جىل بۇرىن بۇل كول 3000 شارشى شاقىرىم جەردى الىپ جاتقان بولاتىن. ەندى ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قيىن بولعالى تۇر»، – دەدى.

كەزىندە رود-ايلەند شتاتى اۋماعىنداي جەردى الىپ جاتقان كول بۇگىندە جوق. قايىقتىڭ جانىندا ەسكىرگەن قوس قارا رەزەڭكە ەتىك جاتىر. جانارىڭدى قارىقتىراتىن كۇن ساۋلەسىنە اعاراڭداعان بالىق قاڭقاسى شاعىلىسادى. «اقىرزاماننان» كەيىنگى وسى بىر كورىنىستى تىنىشتىققا وراعىسى كەلگەندەي جەل دە تىنا قالدى. سۋ دا، تىرشىلىك تە جوق. اينالا جىم-جىرت.

جەر شارى بويىنشا كليمات وزگەرىسىنەن مۇحيتتار مەن اۋا قاباتىنان بۇرىن كولدەر ەرەكشە زارداپ شەگۋدە. جىلۋ بۋلانۋدى ۇدەتىپ، وعان سۋدىڭ تاپشىلىعىن ارتتىراتىن ادامزاتتىڭ ۇقىپسىزدىعى، تابيعاتتىڭ لاس­تانۋى، قۇستار مەن بالىقتار تىرشىلىك ەتەتىن ورتانىڭ جويىلۋى «ۇلەس» قوسۋدا. يللينويس مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سۋ ەكولوگى جانە 64 عالىم بىرلەسە جاساعان كولدەر تۋرالى الەمدىك زەرتتەۋدىڭ قوسالقى جەتەكشىسى كاتەرينا و’رەللي: «كليماتتىڭ وزگەرۋى بارلىق جەردە وز ىزىن قالدىرماي قويمايدى، ار كول اركەلكى كەشەدى»، – دەيدى.

ماسەلەن، شىعىس قىتايدىڭ تاي كولىندە فەرمالاردىڭ سارقىندى جانە كارىز سۋى تسيانو­باكتەرييالىق گۇلدەردىڭ تۇزىلۋىنە سەبەپ بولادى. ال جىلى سۋ وسىمدىكتەردىڭ ودان ارى كوبەيۋىن جىلدامداتادى. بۇل ورگانيزمدەر ەكى ميلليون ادامدى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە كەدەرگى كەلتىرەدى. شىعىس افريكانىڭ تانگانيكا كولىنىڭ جىلىنعانى سونشالىق، تورت تاراپىنداعى تورت ەلدىڭ ميلليونداعان كەدەي تۇرعىندارىنا تالعاجاۋ بولعان بالىق شارۋاشىلىعىنا قاۋىپ تونىپ تۇر. ۆەنەسۋەلانىڭ الىپ گۋري گيدروەلەكتريكالىق سۋ قويماسى سالىنعان كولدىڭ سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەگەنى سونشالىق، مەملەكەت بۇكىل ەلدى جارىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەكتەپتەگى وقۋ ساعاتتارىن قىسقارتۋعا ماجبۇر بولدى. تىپتى جۋىردا شليۋزدەرى الىپ جۇك كەمەلەرىن سىيعىزاتىنداي ەتىپ كەڭەيتىلىپ تەرەڭدەتىلگەن پاناما كانالىنىڭ وزى جاۋىن-شاشىن مولشەرى قىسقارعان ەل-نينو قۇبىلىسىنىڭ كەسىرىنەن زارداپ شەگۋدە. جاۋىننىڭ ازايۋى شليۋزدەر ارقىلى اعاتىن ارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى اۋىزسۋ كوزى بولىپ تابىلاتىن جاساندى گاتۋن كولىنە دە اسەر ەتپەي قويمادى. سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنەن كەمەلەرگە دە شەكتەۋ قويىلدى.

جىلىنىپ جاتقان الەمدەگى كولدەرگە كەزىككەن قيىنشىلىقتاردىڭ ەڭ «جارقىن» مىسالى رەتىندە جابىق سۋ باسسەيندەرىن ايتۋعا بولادى. ولارعا سۋ كەلىپ قۇيىلعانىمەن، اعىپ شىقپايدى. وسىنداي اعىنسىز كولدەر كوبىنە تاياز، تۇزدىلىعىمەن قاتار، سىرتتان كەلەتىن ىقپالعا اسا «سەزىمتال» كەلەدى. سوندىقتان ىشكى كولدەردىڭ ورتا ازيياداعى تارتىلىپ كەتكەن ارال تەڭىزىنىڭ كەبىن كييۋى ابدەن مۇمكىن. ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلىپ قالۋىنىڭ باستى سەبەبى – وعان قۇياتىن وزەندەردى ماقتا القاپتارىنا بۇرمالاۋ ەدى.

وسى تەكتەس سۋدى شامادان تىس پايدالانۋ مەن ارتىپ جاتقان قۇرعاقشىلىق سالدارىنان بولاتىن قۇبىلىستار بۇكىل قۇرلىقتىڭ تۇيىق كولدەرىنە تان. جەر سەرىگىنەن تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر جاعا ۇستاتارلىق كورىنىس­تەردى پاش ەتۋدە. ماسەلەن، افريكاداعى چاد كولىنىڭ 1960 جىلداعى اۋماعىنىڭ قازىر شاعىن عانا بىر بولىگى قالعان. كولدە بالىق پەن ەگىن كاسىبىنە قاجەتتى سۋ قورى شەكتەۋلى. بوسقىندار دا وسى كولگە تاۋەلدى، سوندىقتان رەسۋرستارعا قوسىمشا جۇك تۇسۋدە.

للاپاللگانيدەگى جاس جەتكىنشەكتەر ەسەيگەندە باسكيىم، كىلت باۋى، سىرعا جانە باسقا دا قولونەر بۇيىمدارىن جاساپ، ىشىپ-جەمىن تابۋ ۇشىن قامىس ورۋدى ۇيرەنۋدە. كولدەرىنىڭ قايتا قالپىنا كەلۋىنەن ۇمىتتەنىپ، اۋىلدا قالعان ۋرۋلىقتار كۇندەرىن ارەڭ كورىپ جۇر.

يراننىڭ ۋرمييا كولى كەزىندە كاسپيي تەڭىزىنەن كەيىن ايماقتاعى ەكىنشى ەڭ ىرى تۇزدى كول سانالعان. الايدا سوڭعى 30 جىلدا ونىڭ سۋ دەڭگەيى 80 پايىز شاماسىندا تومەندەپ، كولدەگى تۇزدى اسشاياندارمەن قورەكتەنەتىن فلامينگولار جوعالۋعا شاق قالدى. بۇگىندە مۇندا بىرقازاندار، كوكقۇتاندار مەن ۇيرەكتەر دە كوپ كوزگە تۇسپەيدى. كوزگە ىلىنەتىنى ەشقايدا اپارمايتىن ايلاقتار، تۇزعا شوگىپ كەتكەن كەمە قالدىقتارى مەن قۇنارسىز اق تۇز قابىرشاقتارى عانا. ەسكەن سامال جەل تۇزدى ەگىن القاپتارىنا قاراي ۇشىرىپ، توپىراقتىڭ قۇنارىنا وز زالالىن تيگىزۋدە. زيياندى تۇزدى توزاڭ 90 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى 1،5 ميلليون حالقى بار تابريز قالاسىندا كوز، تەرى جانە وكپە اۋرۋلارىن ورشىتۋدە. قازىرگى تاڭدا ۋرمييانىڭ كوزتارتارلىق كوگىلدىر سۋى قان تۇستەس قىزىلعا بويالعان. وعان سەبەپ – سۋ تۇزدىلىعىنىڭ جانە قايراڭدارعا كۇن ساۋلەسى تۇسكەندە گۇلدەپ، تۇسىن وزگەرتەتىن باكتەرييالار مەن بالدىرلاردىڭ كوبەيۋى. بىر كەزدەرى شيپالى بىلاۋىنا بولا وسىندا اعىلاتىن تۋريس­تەر بۇگىندە قولىن توبەسىنە قويىپ قاشادى.

كليماتتىڭ وزگەرۋى ۋرمييانىڭ اينالاسىندا قۇرعاقشىلىقتى ارتتىرىپ، سۋ بۋلانۋىن ۇدەتە تۇسەتىن جازعى اۋا تەمپەراتۋراسىن كوتەردى. الايدا بۇل – اڭگىمەنىڭ باسى عانا. مۇندا مىڭداعان زاڭسىز ۇڭعىما مەن بوگەت سالىنىپ، كولگە قۇياتىن وزەن سۋلارىن بۇرىپ، الما، بيداي، كۇنباعىس وسىرۋ جوبالارى جۇزەگە اسىرىلعان. ماماندار بۇلاي جالعاسا بەرسە، ۋرمييا ارالدىڭ كەبىن كييۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. عالىمداردىڭ جانايعايى پرەزيدەنت حاسان رۋحانيدىڭ قۇلاعىنا جەتكەن بولۋى كەرەك، ول بوگەتتەردەن كوبىرەك سۋ بولۋ، سۋلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە سۋدى از قاجەت ەتەتىن ونىم تۇرلەرىنە اۋىسۋ ارقىلى ۋرمييانى قايتا جانداندىرۋعا بەس ميلليارد دوللار بولۋگە ۋادە بەردى. يران مەن اقش اراسىنداعى شيەلەنىسكە قاراماستان، قوس كولدىڭ پووپو كەبىن كييۋىنەن سەسكەنگەن قوس مەملەكەت ۋرمييا مەن ۇلكەن تۇزدى كولدى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى وز ماماندارىنىڭ پىكىر الماسۋىنا كەدەرگى بولعان جوق.

بوليۆييانىڭ التيپلانو ۇستىرتى وڭتۇستىك اندتىڭ ەكىگە بولىنەتىن جەرىنە كەپتەتىلىپ كىرىپ، شوقىداي كەرىلىپ جاتىر. جازىقتىڭ شوبى مەن بۇتاسى قىسقا ارى جەرگە جابىسىپ وسەدى. وسىناۋ قاتال تابيعاتتا كۇنكورىس قامىمەن جۇرگەن ادامدار دا الگى وسىمدىكتەر سيياقتى قىتىمىر كەلەدى. جازىقتىق تەرىستىگىندەگى پەرۋ مەن بوليۆييانىڭ شەكاراسىندا 3810 مەتر بيىكتىكتە تيتيكاكا كولى ورنالاسقان. وڭتۇستىك بەتكەيىندەگى 3656 مەتر بيىكتىكتە كوز شاعىلىستىراتىن سالار دە ۋيۋني بار. پووپو وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا جاتىر. بىرى – الەمدەگى ەڭ بيىك كوممەرتسييا­لىق كەمەلەر قاتىنايتىن كول، ەكىنشىسى – ەڭ ىرى تۇزدى جازىق.

عالىمداردىڭ پووپونىڭ شوگىندىلەرمەن تولىپ كەۋىپ، سالار دە ۋيۋني سەكىلدى تۇزدى جازىققا اينالۋىنان قاۋىپتەنگەندەرىنە بىراز بولعان. «كەمىندە الداعى مىڭ جىلدىقتا كولدىڭ جوعالۋى بولجانباعان»، – دەيدى ورۋرو تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى جاراتىلىستانۋ عىلىمىنىڭ پروفەسسورى جانە بوليۆييانىڭ تاۋلى قىراتتارىنداعى سۋ ايدىنىن تەكسەرەتىن توپتىڭ مۇشەسى ميلتون پەرەز لوۆەرا. كليماتتىڭ وزگەرۋى، قۇرعاقشىلىق، وزەننىڭ جوعارعى اعىسىن شارۋاشىلىققا جاپپاي پايدالانۋ، تاۋ-كەن وندىرۋ سەكىلدى بىرشاما فاكتورلار كومبيناتسيياسى پروتسەستى جىلدامداتىپ، كول سۋىنىڭ قۇرعاپ، قۇنارسىز­دانۋىنا اسەر ەتكەن. پەرەز لوۆەرانىڭ ايتۋىنشا، ەگەر بيىل لا نينا اندقا كوپ جاۋىن الىپ كەلسە، پووپو جارتىلاي قالپىنا كەلۋى مۇمكىن. دەگەنمەن وزگە ماماندار كولدىڭ سۋ قۇستارىن جانە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى تونىپ تۇرعان ۇش تۇرلى فلامينگولارعا قىستاپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەكولوگييالىق فۋنكتسيياسىنىڭ قايتا قالپىنا كەلەتىنىنە كۇمانمەن قارايدى. ونىمەن قوسا، ولار وتكەن مىڭ جىلدىقتا تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ باستى كاسىبى بولعان بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قايتا جانداناتىنىنا دا اسا سەنىڭكىرەمەيدى.

باكتەرييالار مەن بالدىرلار قىزىل تۇسكە بوياعان كولگە جىلدار بويى حالىق يراننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعىلىپ كەلىپ جاتتى. الايدا 1980 جىلدان بەرى سۋدىڭ كولەمى 80% كەمىگەلى كەلۋشىلەردىڭ قاراسى ازايعان. قازىرگى بۋىن بۇل كولگە تۇسكەندەردىڭ سوڭعىسى بولۋى ىقتيمال.

پووپو كولىنىڭ تاعدىرى «سۋ تۇرعىندارى» دەپ اتالىپ كەتكەن تۇرعىلىقتى ۋرۋ حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. كولدىڭ اۋقىمى مەن تەرەڭدىگى جىل سايىن كەمىگەن كەزدە ۋرۋلىقتار بالىق اۋلاۋ ۇشىن كولدىڭ ورتاسىنا قاراي جىلجي بەرگەن. 2014-2015 جىلدارى تاياز كولدىڭ تەمپەراتۋراسى قالىپتى 15-25 گرادۋستان جوعارىلاپ، ونداعى بالىقتار جاپپاي قىرىلا باستادى. قارىنى جوعارى قاراعان كوپ بالىقتىڭ قاڭقاسى سۋ بەتىنە شىعىپ قالدى. بوليۆييانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن ۋرۋلىقتاردىڭ اۋىلى للاپاللاپانيدى تەكسەرىپ شىققان فرانتس اسكۋي زۋنا ونداعى سۋ تەمپەراتۋراسىنىڭ 38 گرادۋسقا جەتكەنىن انىقتاپ، «كولدىڭ قىزۋى كوتەرىلىپ جاتىر» دەگەن «دياگنوز» قويدى.

كوپ وتپەي قۇستار اشىعىپ ولە باستادى، ال قالعاندارى باسقا جاققا ۇشىپ كەتتى. 2015 جىلعى قاتتى بۋلانۋ كەزىندە سۋ بەتىنەن كوتەرىلگەن بۋ التيپلانونىڭ جەلىمەن ۇشىپ كەتكەندىكتەن، كولدىڭ سۋ دەڭگەيى ەداۋىر تومەندەدى. سول جىلى مەملەكەت پووپونى «اپاتتى ايماق» دەپ جارييالادى. ماڭايدىڭ تۇرعىندارىنا ماكارون ونىمدەرى، كۇرىش، سۇ­يىقماي جانە قانت تاراتىلدى. 2017 جىلدىڭ باسىندا جاۋىننىڭ ارقاسىندا كولدىڭ سۋى جارتىلاي تولىققانداي بولدى. فەدەرالدى شەنەۋنىكتەر كولدىڭ تىكۇشاقتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەرىن قۋانا جارييالاپ، بىر مارقايىپ قالدى. دەگەنمەن بىرشاما ۋاقىتتان سوڭ بوليۆييا پرەزيدەنتى ەۆو مورالەس كولدىڭ تاياز جەرلەرىنىڭ جىلدام قارقىنمەن تارتىلىپ بارا جاتقانىنا كۋا بولدى. 2017 جىلدىڭ قازانىندا جەر سەرىگىنەن تۇسىرىلگەن كەسكىندەر كولدىڭ اپات الدىندا تۇرعانىن راستادى.

مورالەس بۇل جايتتىڭ تابيعي كەبۋ پروتسەسى ەكەنىن العا تارتىپ، اتالمىش جايتتا مەملەكەتتىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەپ باقتى. الگى كول بۇرىن تارتىلىپ، 1990 جىلى قايتا قالپىنا كەلگەن ەكەن. الايدا ماماندار ودان بەرى جاعدايدىڭ ۋشىققانىن ايتادى. قازىرگى تاڭدا سۋايرىق پەن كولدىڭ ماڭا­يىنداعى كەدەي تۇرعىنداردىڭ كەلەشەگى بۇلىڭعىر بولىپ تۇر.

پۋناكا تينتا مارييا اۋىلىنا بارار جولدا بىز اياعىنا رەزەڭكە ەتىك، باسىنا جۇمساق سابان باسكيىمىن قيسايتا كيىپ الىپ، شولاق كەتپەنىمەن ميتىڭداپ جاتقان قارييانى كوردىك. كول كەپكەلى فەليز ماۋريسيو كۇندەلىكتى كاسىبىن قام كىرپىش قۇيۋعا الماستىرعان. «بىزدە كول دە، بالىق تا جوق، – دەيدى ماۋريسيو، – دىم جوق». 77 جاستاعى ماۋريسيو – جەرگىلىكتى بالىق اۋلاۋ كاسىبىن جالعاستىرۋشى. اقساقال «توتورا» اتتى ۇزىن تەڭىز قامىستارىنان قايىق بايلاۋ شەبەرلىگىمەن تانىلعان.

ۋرمييا كولى. رەزا مانافزادە تۇزدى كولدىڭ جاعاسىنداعى جاڭا تاسىلمەن سۋارىلاتىن جەمىس اعاشى فەرماسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇندا سۋ تەك تاسىمالدانىپ اكەلىنەدى. «مەن ۇلىمنىڭ بولاشاعىنا قاتتى الاڭدايمىن. ەگەر يراندا سۋ بولماسا، ومىر دە جوق»، – دەيدى ول.

ماۋريسيو مەن جۇبايى جانە قىزى – بىر كەزدەرى پووپو كولى بولعان جەردىڭ «جاعا­لاۋىندا» قابىرعالارى قام كىرپىشتەن، شاتىرى ساباننان جاسالعان ۇيدە تۇرىپ جاتقان از وتباسىلاردىڭ بىرى. بىر ۇلى مال باعۋ ۇشىن قونىس اۋدارسا، ەكىنشىسى – كوچابامبا قالاسىندا قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ پۋناكا تينتا ماريياداعى جانە باسقا اۋىلدارداعى كورشىلەرى جان-جاققا شاشىراپ قاشقان. بىرازى تىگىن جانە توقىما سالاسىندا جۇمىس ىستەۋ ۇشىن چيلي مەن ارگەنتيناعا قونىس اۋدارسا، قالعاندارى – قالادا قارا جۇمىسشى نەمەسە قالايى، قورعاسىن، كۇمىس جانە باسقا دا مەتالل وندىرەتىن وندىرىس ورىندارىندا كەنشى. قالعان 20 شاقتى ادام وزدەرى جانىنداي سۇيەتىن پووپونىڭ جارقىن كەلەشەگىنەن ۇمىت كۇتىپ، سالار دە ۋيۋنيدەگى تۇز شاحتاسىنا جۇمىسقا ورنالاسقان.

جالپى، الەمدەگى جاعدايمەن سالىستىر­عاندا، ۋرۋ تاعدىرى قاراپايىم جايت بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بۇگىندە جەر بەتىندە بەس مىڭداي ۋرۋ قالعان، مىڭ شاقتىسى پووپو كولى كەۋىپ قالعانعا دەيىن ونىڭ جاعالاۋىن مەكەندەگەن. تابيعي اپاتتارعا بايلانىستى ورىن اۋىستىرۋعا ماجبۇر بولعان ولار وزدەرىمەن تاعدىرلاس جانداردىڭ شەرۋلەرىنە قوسىلۋدا. بۇۇ ونداعان جىل بۇرىن تابيعاتپەن ەتەنە ومىر سۇرەتىن، اڭشىلىق پەن بالىقشىلىقتى كاسىپ ەتكەن حالىقتاردىڭ جاھاندىق جىلۋدىڭ زاردابىن بىرىنشى بولىپ تارتاتىنىن ەسكەرتكەن بولاتىن. نورۆەگييانىڭ بوسقىندار كەڭەسىنىڭ ىشكى ميگراتسييانى رەتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس، 2016 جىلى 23،5 ميلليون ادام اۋا رايىنا بايلانىستى اپاتتار سەبەبىنەن باسپاناسىن تاستاپ كەتۋگە ماجبۇر بولعان. بۇل كورسەتكىش سول جىلعى قاقتىعىس پەن زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان ورىن اۋىستىرعان 6،9 ميلليون بوسقىن سانىنان الدەقايدا كوپ.

تۋراسىن ايتقاندا، ونداعان جىل بويى تابيعي اپاتتاردان باس ساۋعالاعانداردىڭ سانى سوعىس پەن قاقتىعىستان قاشقانداردىڭ سانىنان اسىپ تۇسۋدە. بۇعان قۇرعاقشىلىق پەن تابيعاتتىڭ بىرتىندەپ جۇتاۋى سالدارىنان تۋعان جەرىن تاستاپ كەتكەندەردى قوسىڭىز. جەر شارىندا شامامەن ەكى جارىم ميلليارد ادام قولجەتىمدى سۋ قورىنان الدەقايدا الىس ايماقتاردا تۇرادى. كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن حالىق سانىنىڭ ارتۋى ادامداردى تابيعاتى قولايسىز ايماقتارعا كوشۋگە يتەرمەلەۋدە. بۇل، وز كەزەگىندە، تۇرعىنداردىڭ باسپاناسىز قالۋ ىقتيمالدىلىعىن 40 جىل بۇرىنعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 60 پايىزعا ارتتىرىپ وتىر.

ۋرمييا كولى. «راحمانلۋ» ايلاعىندا تەك بوس عيماراتتار مەن قايىقتار عانا قالعان. كولدىڭ سۋى مول كەزدە وعان قارسى بەتتەگى تابريز قالاسىنان بىرنەشە ساعاتتا جەتەتىن پارومعا زاتتارىن ارتۋ ۇشىن كولىكتەر شليۋزدە كەزەككە تۇراتىن.

كوشۋگە ماجبۇر بولعانداردىڭ كوبى وز ەلدەرىنىڭ اۋماعىنان اسپايدى. ەگەر ولار شەكارانى كەسىپ وتەتىن بولسا، ەشقانداي زورلىق-زومبىلىق نەمەسە قۋدالاۋعا ۇشىراماعاندىقتان، بۇۇ-نىڭ قورعاۋىنا يە بولا المايدى. «بىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بەرگى ەڭ ىرى ماجبۇرلى كوشى-قون داۋىرىندە ومىر سۇرۋدەمىز، – دەيدى بۇۇ-نىڭ حالىقارالىق كوشى-قون ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى ۋيليام لەيسي سۋينگ، – بۇل جولى سوعىسپەن قوسا كليماتتىڭ وزگەرۋى دە كوشى-قوننىڭ باس­تى قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ بىرى بولىپ تۇر. بىز كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن زارداپ شەككەندەردىڭ قونىس اۋدارۋىنا قولداۋ كورسەتۋگە بارمىز».

جەل وتىنە قارسى جۇيتكىپ كەلە جاتقان سۋزۋكيدىڭ ىشىنەن پيلكو زولا: «توقتا! – دەپ ايعاي سالدى، – ارتقا جۇر!». بىز پووپونىڭ تاۋلى ايماعىنداعى تەگىس قۇمدى جازىقتا زۋلاپ كەلە جاتىپ، سۋارۋ كانالىنا كولدەنەڭ سالىنعان كوپىردەن وتىپ كەتكەنىمىزدى بايقاماي قالىپپىز. اينالىپ جۇرىپ تاپقان شاعىن توعان مەن وعان ىرگەلەس دەساگۋالەرو وزەنىنىڭ بارى قۇرعاپ قالعان. پووپو سۋىنىڭ 65 پايىزىنان استامىن سول وزەننەن الاتىن. دەساگۋادەرو – باستاۋىن تيتيكاكا كولىنەن الاتىن بوليۆييا جازىعىندا 300 شاقىرىم سوزىلىپ جاتقان ىرى وزەن. وزەننىڭ بويىنان تاۋ-كەن وندىرىسى، شارۋاشىلىققا قولدانۋ ماقساتىندا جۇزدەگەن سۋلاندىرۋ كانالى مەن وزگە دە سۋدى رەتتەۋ جۇيەلەرى سالىنعان. بوليۆييا مەن پەرۋدەگى زاۋىتتار مەن قالالار سۋدى وزەننىڭ باستى سالاسى – ماۋريدەن الادى.

بىزدەن بىر ساعاتتىق جەردە 1961 جىلى تاكاحۋا وزەنىندە سالىنعان بوگەن بار. ونىڭ تۇبىنە بىر قابات قالىڭ شوگىندىلەر ۇيىلگەن. بەتىندە فانەرا قالىڭدىعىنداي عانا سۋ. «بىزدە وسى ىسپەتتەس بەس بوگەن بار، – دەدى سور­عا اينالعان تەڭىز تابانىمەن كەتىپ بارا جاتىپ، جانارىن تومەنىرەكتەگى سۋ قويماسىنا قاداعان پيلكو زولا. – جارتىلاي قۋاڭ ايماققا بوگەن سالۋدىڭ مانى جوق، سەبەبى بىز سۋدىڭ جوعارعى اعىسىن بوگەپ، ونىڭ بۋلانۋىن جىلدامداتۋدامىز».

بەنجامين اندەرسون كولدە شالقايىپ جاتىر. سۋ كولەمى 1800 جىلعىدان 50 پايىزعا ازايعاندىقتان، تۇزدىلىعى ارتقان. ماسەلەن، كولدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى سۋدىڭ تۇزدىلىعى مۇحيتتىڭ تۇزدىلىعىنان 8 ەسە كوپ.

پووپو كولى جىلدا قاراشادان ناۋرىزعا دەيىن ورتا ەسەپپەن 38 سم جاۋىن سۋىن جينايدى، بىراق جەتى اي بويى قۇرعاقشىلىقتى باستان كەشىرەدى. جالپى العاندا، سوڭعى جىلدارى جاۋىندى ماۋسىم سيرەي تۇسكەن. التيپلانو ۇستىرتى ەل-نينو تۋدىرعان قۇرعاقشىلىقتان قاتتى زارداپ شەكتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىنان بۇدان بىلاي ەل-نينونىڭ كەلۋى تىپتى جيىلەيتىن كورىنەدى. پەرەز لوۆەرانىڭ ايتۋىنشا، 2015-2016 جىلدارى ەل-نينو بوليۆييانىڭ تاۋلى قىراتتارىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەڭ ىرى قۇرعاقشىلىق پەن ەڭ جوعارعى تەمپەراتۋرانى الىپ كەلگەن. التيپلانو بۋدى تاۋ تىزبەكتەرىنىڭ اراسىندا ۇستاپ قالاتىندىقتان، مۇنداعى تەمپەراتۋرا ار ون جىل سايىن 0،9 گرادۋسقا جوعارىلايدى. وسى سەبەپتى سۋدىڭ بۋلانۋى ارتىپ، كولدىڭ دەڭگەيى تومەندەي بەرەدى.

اندتاعى جوعارعى اتموسفەرالىق تەمپەراتۋرا سوڭعى 40 جىلدا مۇزدىقتاردىڭ شەگىنۋىنە ىقپال ەتتى. «تيتيكاكا-پووپو» سۋ قويماسىن قورشاپ جاتقان مۇزدىڭ جارتىسى الدەقاشان ەرىپ ۇلگەرگەن.

«مۇزدىقتار العاش ەري باستاعاندا ودان وتە كوپ سۋ الىنادى»، – دەيدى لا-پاستاعى نەمىس زەرتتەۋشىسى ارى «تورت گرادۋسقا جىلىراق بوليۆييا» اتتى كىتاپ اۆتورلارىنىڭ بىرى – ديرك حوفمان. «الايدا بىز سۋدىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيىن كەيبىر مۇزدى سۋ توعاندارىنان عانا بايقاي الامىز»، – دەيدى ول، ياعني مۇزدىقتاردان ەرىگەن سۋ كولەمى تۇگەسىلگەنشە ازايۋىن توقتاتپايدى.

ۇلكەن تۇزدى كول. ۇيرەك اۋلاۋ ماۋسىمىندا ميلليونداعان قۇس ايالدايتىن كولدە مىنا «جاس اڭشى» ۇلكەندەردىڭ كومەگىمەن قانجىعاسىن مايلاپ الدى. كول سۋىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاپپاي پايدالانۋ سالدارىنان سۋ دەڭگەيى تومەندەپ، ونداعى تىرشىلىككە قولايسىزدىق تۋۋدا.

1990 جىلدان بەرى بوليۆييانىڭ حالقى 42 پايىزعا ارتقان. حالىق سانىنىڭ كوبەيۋىمەن سۋعا دەگەن سۇرانىس تا ارتا تۇستى. وتكەن جىلى ۇكىمەت شوگىندىلەرمەن بىتەلىپ قالعان دەساگۋادەرو وزەنىنىڭ بىر ساعاسىن پووپوعا بۇرىپ، كانال سالعان بولاتىن. سونىمەن قاتار ول ۋرۋدىڭ جانكەشتى جۇمىسشىلارىن قولاربا، قوس جۇزدى كەتپەن جانە بىراز اس-سۋمەن قامتاماسىز ەتتى. جۇمىسشىلار سۋدىڭ شاعىن بولىگىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا تەڭىز تابانىنان بيىكتىگى جارتى مەترلىك كەمەر سوقتى. پيلكو زولا سەكىلدى گيدرولوگتار بۇل امالدىڭ پايداسى شامالى دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ويىنشا، پروبلەمانىڭ شىنايى شەشىمى: بوگەندەردى اشۋ، تيىمدى سۋعارۋ ادىسىنە اۋىسۋ، وزەننەن بۇرىپ الىناتىن سۋ كولەمىن ازايتۋ. الايدا وزەننىڭ جوعارعى اعىسىنداعى فەرمەرلەردىڭ سۋدى پايدالانۋىن شەكتەۋ ساياسي تۇرعىدان تيىمسىز بولىپ تۇر. سونداي-اق لاتىن امەريكاسىنىڭ ەڭ كەدەي مەملەكەتى سانالاتىن – بوليۆييانىڭ سۋعا بايلانىستى جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاراجاتى مۇلدە جوق.

تيتيكاكانى بىرىگە باسقارىپ وتىر­عان پەرۋ-بوليۆييالىق كوميسسييا قۇرعاقشىلىق كەزىندە دەساگۋادەرو وزەنىنە كوبىرەك سۋ جىبەرىپ وتىرۋ ۇشىن شليۋزدەر تۇرعىزدى. دەگەنمەن وزەننىڭ جوعارعى اعىسىن جاعالاي قونىستانعان پەرۋلىكتەردىڭ سۋعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ ارتۋى سەبەپتى كەلەشەكتە بۇل شليۋزدەر كەرەكسىز بولىپ قالماق. فلوريدا تەحنولوگييا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پالەوەكولوگى مارك بۋشتىڭ ايتۋىنشا، وزەننىڭ سۋالۋىنا تيتيكاكانىڭ سۋ دەڭگەيىنىڭ سال عانا ازايۋى جەتىپ جاتىر. وتكەنگە ۇڭىلسەك، مۇنداي جايتتىڭ ۇش رەت قايتالانعانىن بىلەمىز.

عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي كليماتتىڭ 1 گرادۋسقا جىلىنۋىنا كۋا بولۋىمىز مۇمكىن. تيتيكاكا سۋى قاتتى بۋلانىپ، سۋ دەڭگەيى ەداۋىر تومەندەۋى دە عاجاپ ەمەس.

كيبيريزي اۋىلىندا تاڭەرتەڭ بالىق اۋلاۋعا شىققان ادام سارديناسىز ورالمايدى. تانزانييا، كونگو دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى، بۋرۋندي جانە زامبييا سەكىلدى ەلدەرمەن شەكتەسىپ جاتقان افريكاداعى بۇل كول شامادان تىس ەكسپلۋاتاتسييالاۋ سالدارىنان بارىنان ايىرىلعان.

پووپونىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاۋلى قىراتتارعا كوز سالساڭىز، كول جاعالاۋىنداعى جەل مۇسىندەگەن جارتاستار ماڭىندا ورىپ جۇرگەن لاما، الپاكا، قويلار مەن جابايى ۆيكۋنيا تابىنىنان تۇراتىن پەيزاجعا كوزىڭىز تۇسەدى. ەرتە كوكتەمدە ەۋروپا مەن اقش-تىڭ قوماعاي تابەتىن قاناعاتتاندىرۋ ۇشىن ەگىلگەن اقۋىزى مول استىق – كينوا جينالىپ الىنعان القاپتار جالاڭاشتانىپ قالادى.

ساتسىز ۋاقىت. ماۋسىمدىق داقىلدار ەگىلمەي جاتىپ چيليدەگى اتاكاما شولىنىڭ جەلى بوس ەگىستىك القاپتارىن جايپاپ وتەدى. جابايى وسىمدىكتەر مەن بۇتالار وسىپ تۇرعان كەزگە قاراعاندا، الابوتا ەگۋ ۇشىن دايىندالعان القاپتان جەل ەكى ەسە كوپ قالدىقتى كولگە ۇشىرىپ اكەلەدى. ناتيجەسىندە، تەرەڭدىگى 3،5 مەترلىك كول قۇم مەن توزاڭعا مەرزىمىنەن بۇرىن تولىپ جاتىر.

تاۋ جوتاسىنان تومەنىرەكتەگى سالار دە ۋيۋني جازىعىنىڭ بەتى كارتا وينايتىن ۇستەلدىڭ كولەمىندەي قىرتىستانعان كوپبۇرىشتى پىشىندەردەن قۇرالعان. بۇل كوپبۇرىشتار ويىلىپ الىنىپ، ارالارىن بولىپ جاتقان جولدار ارقىلى جاقىن ماڭداعى تۇز زاۋىتىنا جەتكىزىلەدى. پووپو كەلەشەگىنىڭ وسىنداي بولعانى ما؟ بايىرعى ۋرۋ قوعامىنىڭ باسشىسى پاۋلينو فلورەس: «ولاي ەمەس»، – دەپ ۇمىتتەنەدى. بىراق ول بارىنە دايىن. 57 جاستاعى فلورەستىڭ وتباسى كورشى كولچاني اۋىلىنداعى تۇز زاۋىتىندا جۇمىس ىستەۋ ۇشىن سوندا قونىس اۋدارعان.

تانگانيكا كولى. مىنا جۇك قايىعى كەزىندە الەمنىڭ كولەمى جاعىنان ەكىنشى ەڭ ۇلكەن تۇششى كولىمەن جۇزىپ جۇرگەن ەدى… (سىبىردىڭ بايقالىنان كەيىنگى). بۇل كول كوپ حالىقتى اسىراعان. الايدا كليماتتىڭ وزگەرۋى وعان قاۋىپ توندىرمەي قويمادى.

فلورەس «ەكولوگييا ورتالىعى» جانە «اند حالقى» مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارىمەن جۇمىس ىستەي كەلە پووپو جاعالاۋىنان تۇز زاۋىتىن اشپاققا بەل بۋعان. ۇيىمنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى گيلبەرتو پاۋەلس­تىڭ ايتۋىنشا، ولار ارىپتەستەرىمەن بىرگە ۋرۋ حالقىنىڭ تىرشىلىگىن قالپىنا كەلتىرىپ، قوعامدى قورعاۋ ۇشىن ايماقتى جان-جاقتى زەرتتەپ جاتقان كورىنەدى. پۋناكا تينتا مارييا – كەپكەن كولدىڭ جاعاسىنداعى جارتىلاي بوساپ قالعان اۋىل. اۋىلدىڭ بالىقشىلارى مەن اڭشىلارى وتباسىلارىن اسىراي الماي مۇرىندارىنان شانشىلدى. وسى تەكتەس جايتتار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قايتالانىپ وتىرادى.

فلورەس كولى قايتا قالپىنا كەلەتىن، بالىقتار مەن قۇستار ورالاتىن كۇندى ارماندايدى. ول بىر كەزدەرى پووپو كولىنىڭ اينالاسىندا اكەسىمەن جانە تۋعان-تۋىستارىمەن اڭ ۇستاپ، بالىق اۋلاعان كەزدەرىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. ۋرۋلىقتار وزدەرىن وسىدان 3700 جىل بۇرىن التيپلانونى العاش مەكەندەگەن تايپالاردىڭ ۇرپاعىمىز دەپ ەسەپتەيدى. 2013 جىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا ولاردىڭ ەجەلگى اند تۇرعىندارمەن گەنەتيكالىق ۇقساستىقتارىنىڭ بارى انىقتالدى. جۇزبەلى قامىس ارالدارىندا تىرشىلىك ەتكەن ازات حالىقتار ينك يمپەريياسىنان دا ۇزاعىراق عۇمىر كەشكەن جانە يسپاندىقتاردىڭ قاتال شابۋىلىنا توتەپ بەرگەن. الايدا بۇگىندە ۋرۋلىقتار سۇيىكتى كولدەرىنەن ايى­رىلعالى وتىرعان دياسپوراعا اينالعان. «ەگەر كول جويىلسا، ۋرۋ دا جويىلادى، – دەيدى فلورەس، – كول بىزگە ازىق قانا ەمەس، كەلەشەككە دەگەن سەنىم دە».

تانگانيكا كولى. كازينگا اۋىلىنىڭ ماڭىندا ەركەكتەر ساردينا اۋلايتىن تور قۇرعان. مۇندا تەمپەراتۋرانىڭ جارتى نەمەسە بىر گرادۋسقا كوتەرىلۋى بالىق تۇسىمىنە اسەر ەتەتىندىكتەن، مۇنداي وزگەرىستەر تىرشىلىگىن كولمەن بايلانىستىرعان ميلليونداعان ادام ۇشىن اپاتپەن تەڭ.

اۆتور: كەننەت ر.ۋەيس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ