.

شارىن شاتقالى

شارىن… الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك جانە ۇيعىر اۋداندارى اۋماعىندا ورنالاسقان وسى بىر تابيعات نۇكتەسى  سوڭعى شيرەك عاسىردا باق بەتتەرىنەن تۇسپەي كەلەدى. دال سونداي شاماداعى ۋاقىتتان باستاپ ول كينو مەن تەلە حابارلاردىڭ دا وتىمدى تاقىرىبىنا اينالىپ ۇلگەردى. وسى ورايدا: «بۇعان دەيىن  شارىن شاتقالى نەگە دال قازىرگىدەي  ناسيحاتتالماعان، وپەراتورلار مەن فوتوتىلشىلەر  نازارىنان ول قالاي تىس قالىپ كەلگەن؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋارى انىق.

وعان: «اتالمىش جەرگە  قىزىعۋشىلىقتىڭ تۋۋى سوڭعى ونجىلدىقتا دەندەي ەنگەن شوۋبيزنەستەن تۋعان سۇرانىستىڭ اسەرى»، – دەپ جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ماسەلەن، «مالبورو» تەمەكىسىن جارنامالاعان كوۆبويلار  سيياقتى روليك قاجەت پە، ونى وسىندا تۇسىرۋگە بولادى. ويتكەنى… يا، ويتكەنى، مۇنداعى  قىزىل كەرىش توپىراقتى سايلار، ونىڭ اڭعارىنداعى  ارانتىس تاستار مەن قاق سۋىنىڭ ورنىنداعى شىت-شىت بولىپ جارىلعان تاقىرلار اتاقتى «ماككەن التىنى» فيلمى تۇسىرىلگەن چيليدەگى اتاكاما شولىن كوزگە ەلەستەتەدى. ال، شاتقالدىڭ قوس قاپتالىنداعى جاڭبىر سۋى ابدەن ايعىزداپ شايعان تاقىر توبەلەر مەن كۇن، جەل مۇجىعان جارتاستار شە؟

ولار كىم-كىمگە دە بولماسىن ماين ريد پەن فەنيمور كۋپەر شىعارمالارىندا سۋرەتتەلەتىن ورتالىق امەريكانىڭ كورديلەر تاۋلارىن، كولورادو شىڭىراۋلارىن ەسكە تۇسىرگەندەي. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، بۇل ناعىز شىتىرمان وقيعالى فيلمدەر تۇسىرۋگە لايىق جەر. دەتەكتيۆتى كينولارعا بۇدان ارتىق تابيعات فونىن ىزدەسەڭىز دە تاپپايسىز. ەسكە تۇسىرىپ كورەيىك. ەگەر بۇرىندارى، ياعني، حح عاسىردىڭ 70-80 جىلدارى تەلەوپەرتورلار مەن فوتوتىلشىلەردى قارقارالى، مارقاكول، اقسۋ-جاباعىلى مەن باياناۋىل باۋراعان بولسا، ال قازىر ەلىمىزدەگى قايتالانباس كورىنىسكە تولى شارىن شاتقالدارى جاۋلاپ الىپ وتىر. بۇل دا مەزگىل بايلاۋى. ۋاقىت تاڭداۋى.

شارىن شىڭىراۋلارىنىڭ امەريكا، اۆسترالييا قۇرلىق-تارىنداعىداي ساۆاننالىق رەليكت كورىنىسكە يە رەلەفىنەن باسقا تاعى بىر وزگەشەلىگى بار. ول – شاتقالدىڭ سارىتوعاي ورمانى ماڭىندا كەزدەسەتىن جۇمباق اعاش. وندا تەمىر سيياقتى وتە قاتتى، ىستىق تەمپەراتۋراعا شىدامدى  اعاش وسەدى. ونى بيولوگ-ماماندار شارىنداعى شەتەن (ياسەن) توعايى دەپ جۇر. بىزدىڭشە بۇل دۇرىس ەمەس، قاتە اتاۋ. سەبەبى، شەتەن – اعاشتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسىعى. ونىڭ السىزدىگى سونداي، ەگەر قازىق جاساپ جەرگە قاقساڭىز، جاراتىلىسىنان مورت ول سوققى تيگەن سايىن بوي-بوي بولىپ سوگىلىپ، شىتىناپ كەتەدى.

بالا كۇنىمىزدە سارىتوعايدان اكەلگەن جوعارىداعى تەمىر اعاشتى اتالارىمىز بەن اكەلەرىمىز: «بۇل ەرەن اعاشى. ونى وزەن كوپىرىنىڭ استىنداعى تىرەۋىشكە قويساڭ، شىرىمەيدى، ۇيدىڭ توبەسىن جاباردا بەلاعاشقا پايدالانساڭ، سىنبايدى»، – دەپ وتىراتىن. امال نە، حالىق اراسىندا «ەرەن» دەگەن اتقا يە بولعان ونى بۇگىندەرى بىز «شەتەن» دەپ شاتاسىپ جۇرمىز.

رەسپۋبليكامىزداعى جيھاز جاسايتىن فيرمالارعا تاپتىرماس شيكىزات بولاتىن ەرەن اعاشى وسەتىن جالعىز توعاي، مىنە، وسى شارىن شاتقالىندا! بۇل دا ونىڭ بىر قۇپيياسى، ەرەكشەلىگى بولسا كەرەك. سەبەبى، مۇنداي اعاش ورتالىق امەريكادا عانا بار دەيدى ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتاما.

اۆتورى: جانبولات اۋپباەۆ، فوتو: ەكپىن حاسەنجان، ەربولات شادراحوۆ

       

پىكىر جازۋ