.

ۇلى كوش

جىل قۇستارى باستان كەشەتىن قيىن ساپارلار مەن ادام بالاسىنىڭ ولارعا جاسايتىن زالالى تۋرالى ويلانىپ كوردىك پە؟

سولتۇستىك بوزشاعالاسى. باسس ارالى، شوتلاندييا. جۇپتاسۋ ماۋسىمىندا 150 000 بوزشاعالا فەرت-وف-فورت شىعاناعىنداعى وسى ارالعا جينالادى. قىستا بۇل قۇستار باتىس افريكاعا دەيىن ۇشىپ بارادى. ۆيلكەس پەن ونىڭ كومەكشىسى جارتاستى جەردە 28 ساعات ۇيقىسىز تۇرىپ، 1176 كادر تۇسىردى. «بۇل مەديتاتسيياعا ۇقسايدى، – دەيدى ول، – ەشتەڭەنى نازاردان تىس قالدىرمايسىڭ». وسى كەسكىندى الۋ ۇشىن شامامەن 150 فوتو پايدالانىلدى.

فوتو: دالريمپل وتباسى مەن شوتلاندييا تەڭىز قۇسى ورتالىعىنىڭ رۇقساتىمەن تۇسىرىلگەن.

پانورامالى سۋرەتتەردە قۇستار ومىرىنىڭ بىر كۇنى بەينەلەنگەن. فوتوگراف ستەفەن ۆيلكەس كورىنىستى تاڭداپ، اپپاراتىن ىڭعايلاستىرىپ تۇنگە دەيىن سۋرەتكە تۇسىرۋمەن اينالىستى. ۆيلكەس كەيىننەن ۇزدىك ساتتەردى تاڭداۋ ۇشىن فوتولاردى رەداكتسييالاپ، تىگىسسىز قۇراما سۋرەت شىعاردى. «بۇل سۋرەتتەردەن سول كۇنگى شىنايى وقيعانى كورەسىز»، – دەيدى ول.

كىشى فلامينگولار. بوگورييا كولى، كەنييا. افريكانىڭ ۇلى ريفت جازىعىن مەكەندەيتىن كىشى فلامينگولار بيىك ورنالاسقان تۇزدى كولدەردىڭ ەكسترەمالدىق تابيعي ورتاسىندا تىرشىلىك ەتەدى. ولار باسقا جانۋارلار ۇشىن ۋلى بولىپ تابىلاتىن بالدىر گۇلدەرىمەن قورەكتەنەدى. بۇل قۇستار جىل قۇستارىنا جاتپايدى، بىراق ولار كوشپەندى، قورەك مولدىعىنا قاراي بىر وزەننەن ەكىنشىسىنە كوشە بەرەدى. ۆيلكەس 10 مەترلىك قۇراما ساتى ۇستىندە كامۋفلياجعا بۇركەنىپ، 36 ساعاتتان استام ۋاقىتتا 1742 كادر تۇسىردى.

كانادا تىرناسى. روۋ قورىعى، نەبراسكا شتاتى. اقپاننىڭ ورتاسىنان ساۋىردىڭ ورتاسىنا دەيىن جارتى ميلليون كانادا تىرناسى پلاتت وزەنى بويىنا جينالادى. ولار مەكسيكا مەن اقش-تىڭ وڭتۇستىگىنەن ارىپ-اشىپ كەلىپ، اركتيكانىڭ تومەنگى بولىگى مەن وزەندەرىنە جەتۋ ۇشىن وسىندا قوڭ جينايدى. سەگىز مەتر جوعارىدا جاسىرىنعان ۆيلكەس 36 ساعاتتان استام ۋاقىت جاتىپ 1377 فوتو تۇسىردى. ونىڭ شامامەن 200-ى وسى سۋرەتتى جاساۋعا پايدالانىلدى. كۇندىز تىرنالار القاپتاعى قالدىق بيدايعا قارىن تويعىزادى. كەشكە تولقىن-تولقىن بولىپ وزەنگە اعىلادى. «بۇل – بۇرىن-سوڭدى مەن كورگەن ەڭ تاماشا كورىنىستەردىڭ بىرى»، – دەيدى ول.

فوتولار: اۋدۋبوننىڭ روۋ قورىعىنىڭ رۇقساتىمەن تۇسىرىلگەن.

قارا قاستى الباتروستار مەن وڭتۇستىك روكحوپپەر پينگۆيندەرى. ستيپل دجەيسون، فولكلەند ارالدارى. الباتروستار تەڭىز ماڭايىنداعى شۇيگىن جەردى پينگۆيندەرمەن بولىسە جايعاسادى. بىرى – ۇيالارىندا بالاپاندارىن قورعاپ وتىرعان كەزدە ولاردىڭ سەرىكتەرى مۇحيت ۇستىندە قالىقتاپ، جەم ىزدەپ جۇرەدى. ولار پاتاگون قايراڭى مەن ارگەنتيناداعى وزەن تارماقتارىندا قىستاپ، سول ورتالارىنا قايتىپ كەلەدى. وسى قاشىقتاعى مەكەنگە جەتۋ ۇشىن ۆيلكەس اشۋلى وڭتۇستىك تاۋ كاراكارالارى ۇيىرىنىڭ اراسىنان وتىپ كەلدى. ول ۇزدىك راكۋرس ۇشىن شوپ اراسىندا تۇرىپ 26 ساعاتتا 926 فوتو تۇسىردى، سونىڭ ىشىنەن شامامەن 80 فوتودان وسى سۋرەت قۇراستىرىلدى.

فوتولار جابايى تابيعات قوعامىنىڭ رۇقساتىمەن تۇسىرىلگەن.


كۇن ۇياسىنا قونار ۋاقىتتا جاڭا زەلانديياداعى تەمزا وزەنى ۇستىمەن كىشى شىرعالاقتار ۇيىرى ۇشىپ-قونىپ جۇردى.

شىرعالاقتار ۇزىن تۇمسىقتارىمەن شۇقىلاپ، قۇرت-شايانىن تەرىپ جەپ جۇرگەن جۇمساق جاعالاۋ سۋ استىنا كەتىپ جاتتى. سۋ ىلگەرىلەگەن سايىن ولار جەم ىزدەۋىن توقتاتىپ، مىعىم سيراقتارىنا قادالعان مايلى دەنەلەرىمەن كەربەزدەنە قوزعالىپ جاعالاۋدان ارى جىلجيدى. تۇرى بىراز ۇسقىنسىز جانە تۇرپايىلاۋ، قاۋىرسىندارى وڭى كەتكەن قوڭىر-سارى شۇبەرەكتەي كىشى شىرعالاقتار سونشالىق قاراپا­يىم كورىنەدى. اسپان القىزىل تۇسكە بويالعاندا ولار ۇياسىنا قاراي بەت الدى. ساعاتتار بويى ۇزىلىسسىز دەمالىپ وتىراتىن ولار كادىمگى ماقۇلىقتاي كورىنەدى.

ەش نارسە شىندىقتان قاشىق بولا الماس ەدى. التى اي بۇرىن بۇل قۇستار الياسكادان ۇزاق جول ۇشىپ كەلگەن بولاتىن. تاڭعالارلىعى سول، ولار ەش جەرگە قونبادى. 8-9 كۇن قاناتتارىن تىنىمسىز قاعۋمەن بولدى، بۇل شامامەن 11 500 شاقىرىم نەمەسە جەر شارىن اينالىپ وتەتىن جولدىڭ شيرەگىنەن اسادى.

شىرعالاقتار مۇندا كەلگەندە ابدەن قالجىراپ السىز كۇيگە تۇسەتىن. قازىر ولار الياسكاعا جەتىپ الاتىنداي قوڭ جيناپ الدى. ولار جازدا سول جەردە ۇرپاق وربىتەدى. سارى تەڭىزگە دەيىن شامامەن 10 000 شاقىرىم ۇشادى. ول جەردە التى اپتاداي ازىقتانىپ «دەمالىپ» الادى دا، تاعى 6500 شاقىرىم ۇشادى.

كىشى شىرعالاقتار مىڭداعان جىل بويى كوشىپ-قونۋمەن كەلەدى، الايدا ولاردىڭ ساپارلارى تۋرالى انىق كارتينا كەيىنگى ون جىلدىقتا عانا پايدا بولدى. قۇستار ميگراتسيياسى عاسىرلار بويى تاڭدانىس تۋدىرىپ كەلسە دە، جاڭا عىلىمي اشىلىمدار ولاردىڭ قۇپيياسىن جارىققا شىعارۋعا كومەكتەسۋدە. سونىمەن بىرگە عالىمدار ادام ارەكەتى مەن كليمات وزگەرىسى وسى ەجەلگى كوش داستۇرىنە قالايشا كەدەرگى كەلتىرىپ، قاۋىپ توندىرىپ جاتقانىن زەرتتەۋدە.

كىشى شىرعالاقتار جاڭا زەلانديياداعى حيتكوت جانە اۆون وزەندەرىنىڭ ساعاسىنان جەم ىزدەپ جۇر. ولار الياسكادان جاڭا زەلانديياعا دەيىن توقتاماي ۇشىپ كەلەدى. بىراق كەرى قايتاردا سارى تەڭىز ۇستىندە ايالدايدى.

شىرعالاقتاردىڭ شاعىلىسۋ ماۋسىمىندا جاڭا زەلاندييادا كوزدەن عايىپ بولۋىنا بايلانىستى ماوري حالقى ولارعا ميستيكالىق قۇس رەتىندە قاراي باستادى. 1970 جىلدارى قۇس باقىلاۋشىلارى مەن بيولوگتار: «جاڭا زەلانديياداعى شىرعالاقتار مەن الياسكادا ۇيا سالاتىن شىرعالاقتار بىر ەمەس پە ەكەن»، – دەپ كۇدىكتەنە باستادى. الايدا عالىمدار ولاردىڭ ميگراتسييا باعىتىن تەك 2007 جىلى عانا انىقتاي الدى.

اقش گەولوگييالىق باسقارماسىنىڭ تۇمسا تابيعات بيولوگتارى بوب گيلل مەن تەرەزا لي تيببيتس بىرنەشە شىرعالاق ۇستاپ الىپ، ولاردىڭ اۋا قاپشىعى ىشىنە سپۋتنيكتىك ترانسميتتەر ورناتتى. ناۋرىز-مامىر ارالىعىندا سولتۇستىك ميگراتسيياداعى قۇستار توبىن باقىلادى. ترانسميتتەر باتارەياسىنىڭ قۋاتى جاز بويىنا جەتپەيتىن، سوندىقتان ولاردىڭ بىرەۋىنەن باسقاسى بىرتىندەپ ىستەن شىقتى. 2007 جىلدىڭ 30 تامىزىندا ە7 كود اتاۋلى بىر شىرعالاق الياسكادان شىقسا دا، سيگنال تاراتۋىن توقتاتپادى.

زەرتتەۋشىلەر چيپ تاعىلعان قۇستىڭ گاۆاي ارالدارىن، فيدجيدى ارتقا تاستاپ، 7 قىركۇيەكتە جاڭا زەلاندييانىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى مۇيىس ۇستىنەن ۇشىپ وتكەنىن تىركەگەن. «بۇل سات جۇيكەنى جۇقارتتى، سەبەبى باتارەيانىڭ قۋاتى تاۋسىلۋعا شاق قالعان بولاتىن»، – دەپ ەسكە الادى تيببيتس. سول تۇنى E7 تەمزا وزەنىنىڭ ساعاسىنا قوندى. سەگىز كۇن سەگىز تۇن جانە 11 500 شاقىرىم، بۇل – بۇرىن-سوڭدى تىركەلمەگەن ەڭ ۇزاق كىدىرىسسىز ۇشۋ ساپارى.

E7-نى باقىلاۋ جىل قۇستارىنىڭ كوشىپ-قونۋىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ودان سايىن ارتتىرا تۇستى. ولار قايدا بارادى؟ سونشالىق الىس جەرگە قالايشا ۇشىپ بارا الادى؟ جاڭىلىسپاي قالاي جول تابادى؟ سپۋتنيكتىك باقىلاۋ جانە باسقا دا تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى زەرتتەۋشىلەرگە وسى سۇراقتارعا بۇرىن بولماعان دەڭگەيدە تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە مۇمكىندىك بەردى.

كانادانىڭ البەرتا پروۆينتسيياسىنداعى ورمان ىشىن شارلاپ كەلە جاتىپ، ەكولوگ مايكل حوللۆورت كوننەكتيكۋت سايراعىش قۇسىنىڭ انىنە قۇلاق تۇردى. بۇل – كەۋدە تۇسى سارى جانە كوز ساقيناسى اق تۇستى ايرىقشا قۇس. وزدەرى ەلەكتروندىق قۇرىلعىمەن بەلگىلەپ قويعان اتالىق قۇس نازارعا ىلىنگەن كەزدە حوللۆورت پەن ونىڭ ارىپتەستەرى ەكى اعاش اراسىنا كوزگە كورىنبەس تور قۇرۋعا جەدەل كىرىستى. حوللۆورت توردىڭ ارتىنا سپيكەر ورنالاستىرىپ، ونى كابەل ارقىلى وز تەلەفونىنا جالعادى. ارتىنشا  اعاش ارتىنا جاسىرىپ، اتالىق ايقاباقتىڭ دىبىسىن قوستى. «بۇل اۋماعىما الدەبىر باسەكەلەس كىرىپ كەتتى مە» دەپ جانۇشىرعان ايقاباقتى تارتۋدىڭ قيتۇرقى تاسىلى ەدى. ارينە، اتالىق قۇس «تورعا» تۇستى.

سارى تەڭىز – ميلليونداعان قۇستىڭ اسا ماڭىزدى ازىقتىق مەكەنى. بىراق قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەيا جاعالاۋىنداعى قارقىندى دامۋ قۇستاردىڭ قورەكتەنۋ ورتاسىن تارىلتۋدا. يرلاندييا قۇمداۋىقتارى، شىرعالاقتار مەن بالشىقشى تارىزدەس جاعالاۋ قۇستارى تارتىلىپ بارا جاتقان باتپاقتاردا ازىق ىزدەپ شارق ۇرۋعا ماجبۇر.

قۇستى بوساتىپ جاتىپ حوللۆورت ونىڭ ارقاسىنا ورناتىلعان بەلگىنى ەپپەن الىپ تاستادى. بەلگى دەپ وتىرعانىمىز – سالماعى بىر گراممعا جەتپەيتىن جارىق دەڭگەيىن توقتاۋسىز ولشەيتىن گەولوكاتسييا­لىق قۇرىلعى. ايماقتارعا قاراي كۇننىڭ شىعۋ-باتۋ ۋاقىتى وزگەرەتىندىكتەن عالىمدار قۇس ۇشىپ وتكەن جولدى انىقتاۋ ۇشىن الىنعان دەرەكتەردى تالداي الادى. حوللۆورت پەن ونىڭ ارىپتەستەرى الى جۇرگىزىپ جاتقان وسى تالداۋ سايراعىش قۇستىڭ قىس ايلارىن ناقتى قاي جەردە وتكىزەتىنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «بىز بۇل قۇستىڭ وڭتۇستىك امەريكاعا ۇشىپ كەتەتىنىن بىلەمىز، بىراق الى ناقتى قاي جەرگە باراتىنىن انىقتاۋىمىز قاجەت»، – دەيدى ول.

مۇنداي تالپىنىس قۇس ميگراتسيياسىن باقىلاۋدا قانشالىقتى ىلگەرىلەگەنىمىزدىڭ استىن سىزىپ كورسەتەدى. حىح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قۇستار پوپۋلياتسيياسىنىڭ جىلدىڭ بىر بولىگىندە كوزدەن تاسا بولۋىن تۇسىندىرەتىن تەورييالار ەرەكشە قييال-عاجايىپ ەدى. اريستوتەل كەي قۇستار قىسقى ۇيقىعا كەتەدى نە باسقا تۇرگە اۋىسادى دەپ ويلاعان. ورتا عاسىرداعى ەۋروپادا اقجاقتى قاراشاقازداردىڭ قىستا پايدا بولۋىن ولاردىڭ اعاشتا وسۋىمەن تۇسىندىرەتىن. XVI عاسىردا الدەبىر اعىلشىن ­مينيس­ترى ولاردىڭ ايعا ۇشىپ كەتەتىنى تۋرالى تەورييا ۇسىنعان. قۇستاردىڭ كوشىپ-قوناتىنى تۋرالى ەڭ عاجاپ ايعاق 1822 جىلى گەرمانييادا بىر اڭشى موينىنا جەبە قادالعان اق دەگەلەكتى اۋەدەن اتىپ تۇسىرگەن كەزدە پايدا بولدى. جەبە ورتالىق افريكاعا تان بولاتىن. ناتۋراليزم جاقتاۋشىلارى بۇل وقيعادان دەگەلەك مىڭداعان شاقىرىم جەردى ۇشىپ كەلگەن دەگەن قورىتىندى جاسادى. 1906 جىلى قۇس باقىلاۋشىلارى اق دەگەلەكتەردىڭ اياقتارىنا ساقينا تاعىپ، ولاردىڭ افريكاداعى ساحارا شولىنىڭ تومەنگى ايماعىنداعى قاي جەرلەردى قىستاعانىن انىقتاي باستادى.

جەبە قادالعان دەگەلەكتى اتىپ تۇسىرگەلى بەرى ەكى عاسىردا عالىمدار مەن قۇس باقىلاۋشىلارى قاناتتىلاردىڭ مىڭداعان تۇرىنىڭ مەكەن اۋىستىرۋلارى جونىندە دەرەكتەردى انىقتادى. بىزگە بەلگىلى قۇس تۇرلەرىنىڭ شامامەن جارتىسى جىل قۇستارىنا جاتادى. لايسان الباتروستارى تىنىق مۇحيتتىڭ تروپيكالىق ارالدارىندا ۇيا سالىپ، جىلدىڭ جارتىسىنا دەرلىگىن ازىق ىزدەپ مىڭداعان شاقىرىم قاشىقتىققا قالىقتاۋمەن وتكىزدى. ولار تىپتى جاپونييا مەن كاليفورنييانىڭ جاعالاۋىنا دە­يىن ۇشىپ بارادى. قىزىلجەمساۋلى كوليبريدىڭ ۇشۋى قۇس قاناتىنىڭ قۇلاشى ۇلكەن بولۋى قاجەتتى العىشارت ەمەس ەكەندىگىنە دالەل. ولار اقش جانە كاناداداعى ۇيىرلەرىن تاستاپ، مەكسيكانىڭ وڭتۇستىگىنەن پاناماعا دەيىنگى قىستاقتارىنا جالعىز ۇشىپ بارادى.

قۇستار ومىرىنە تونگەن قاۋىپتەن قاشۋ ۇشىن مەكەن اۋىستىرادى. سولتۇستىك امەريكاعا قىس كەلگەندە قىزىلجەمساۋلى كوليبريگە ازىق بولاتىن نارلى گۇلدەر مەن جاندىكتەر ولىپ قالادى. سوندىقتان ونىڭ ازىعى مول جەرگە كوشۋدەن باسقا امالى قالمايدى. كانادا مەن اقش-تا كۇن جىلىنۋىمەن ولاردىڭ رەسۋرستارى قايتا جانداناتىندىقتان سولتۇستىكتەگى ۇي كورىك تارتا باستايدى.

كانادا تىرنالارى جۇبى نيۋ مەكسيكوداعى بوسك-دەل-اپاچە ۇلتتىق تابيعي قورىعىندا جۇپتاسۋ بيىن بيلەۋدە. قورىق، نەگىزىنەن، 1939 جىلى وسى كانادا تىرنالارى مەكەندەيتىن تابيعي ورتانى قورعاۋ ماقساتىندا اشىلعان. ولار جارتاستى تاۋلاردا جۇپتاسىپ، اقش-تىڭ وڭتۇستىك-باتىسى مەن مەكسيكانى قىستايدى.

كوپتەگەن قۇستىڭ ميگراتسيياسىنا سۋ تاسقىنى دا سەبەپ بولادى. امازونييا سۋ باسسەينىندەگى مانۋ وزەنىنىڭ جالاڭ قۇمدى ارالدارىندا ۇيا سالاتىن قارا سۋكەسەردىڭ قوسالقى تۇقىمداستارى سونىڭ مىسالى. قىركۇيەكتەن باستاپ وڭىردە نوسەرلەگەن جاڭبىر باستالعان كەزدە بۇل قۇستار تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنا جىلجيدى نە بيىگىرەك جەرلەرگە كوشىپ، سۋ دەڭگەيى تۇسكەندە قايتا ورالادى.

بۇل ميگراتسييا جولدارى مىڭداعان جىلعا سوزىلعان بەيىمدەلۋدەن تۋعان. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، قۇستار كوشى ورىسىن قوڭىرجاي ايماقتارعا كەڭەيتۋدەن پايدا بولعان. باسقا كوزقاراس بويىنشا كوپتەگەن قۇس تۇرى قوڭىرجاي ايماقتاردا پايدا بولىپ، ارتىنان جىلدىڭ سالقىنىراق مەزگىلدەرىن تروپيكالىق ولكەلەردە وتكىزۋدى ۇيرەنگەن. «شىندىعىندا، ەكى نۇسقانىڭ دا بەلگىلى بىر دالەلى بولۋى مۇمكىن»، – دەيدى ۆينگەر.

بۇگىنگىنىڭ ۇشۋ باعىتتارىن تۋدىرعان بەيىمدەلۋ سىرىن كەيبىر قالىپتان تىس ميگراتسييالاردان ىزدەپ تابۋعا بولادى. ماكس پلانك اتىنداعى ورنيتولوگييا ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى پيتەر بەرتحولدتىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ بىر مىسالى – باتپاق ايقاباقتارى. بۇل قۇستار گەرمانييانىڭ سولتۇستىگىنەن شىعىس افريكاعا دەيىن ۇشىپ بارادى. ول جەردە بىرنەشە اپتا بولىپ، ارمەن قاراي وڭتۇستىك افريكاعا بەت الادى. «بۇرىنعى كەزدەرى ولار قىستى ساحارانىڭ وڭتۇستىگىندە وتكىزە بەرەتىن، ويتكەنى ايماق بىرازعا دەيىن جاسىل بولىپ قالاتىن. بۇل ولار ۇشىن جۇماق ەدى، – دەيدى بەرتحولد، – كەيىننەن ول جەردىڭ شۇرايى تاۋسىلىپ، باتپاق ايقاباقتارى وڭتۇستىككە قاراي كەتۋگە ماجبۇر بولدى».

وسىنداي كوشى-قون ادەتى قۇستاردىڭ گەنىندە جازىلعان با، الدە ولاردىڭ كىشىلەرى ۇلكەندەرىنە قاراپ ۇيرەنە مە؟ «تابيعات پا، الدە تاربيە مە» دەگەن سارىندا كوپتەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى وسى ەكەۋىنىڭ الدەبىر ارالاسىنان تۇراتىنعا ۇقسايدى. «بۇل سالا الى وزىنىڭ «سابيلىك» كەزەڭىندە»، – دەيدى زەرتتەۋشى عالىم دجەسسە كونكلين.

الياسكادان جاڭا زەلانديياعا دەيىن توقتاۋسىز ۇشۋ ادام اقىلىنا قونۋى وڭاي ەمەس، سوندىقتان گيلل بالالارمەن كىشى شىرعالاقتار تۋرالى اڭگىمەلەس­كەنىندە وز «فيشكاسىن» قولدانادى. «جارايدى، قانە، بارىڭ تۇرىڭدار، قولدارىڭدى سوزىڭدار، ەندى قاناتتارىڭدى قاعىڭدار، مۇنى قانشالىقتى ۇزاق ىستەي الاتىندارىڭدى كورەيىك»، – دەدى گيلل ولارعا. سوسىن قۋاقىلانا بىلاي دەدى: «ەندى وسىلاي سەگىز كۇن قاتارىنان ىستەپ كورىڭدەر».

الىسقا ۇشاتىن باسقا قۇستار سەكىلدى شىرعالاقتار دا جولعا شىعاردان اپتالار بۇرىن دەنەسىنە بارىنشا ماي جيناپ، ساپارعا دايىندالادى. وسى ماي قۇستارعا قۋات بەرەدى. ساپارعا شىققان كەزدە شىرعالاق سالماعىنىڭ جارتىسى مايدان قۇرالادى. ماي ولاردىڭ تەرىسىنىڭ استىندا ۇش سانتيمەترگە دەيىن قالىڭدىقتا بولادى جانە ىش قۇرىلىسىن «قاپتاپ» الادى. «مەن ولاردى مايبوكسە دەپ اتايمىن»، – دەيدى ورنيتولوگ فيل بەتتلي.

نيۋ-مەكسيكونىڭ بوسك-دەل-اپاچە قورىعىندا اق قازدار اسپاندى تورلاپ جۇر. بىر كەزدەرى جويىلۋعا شاق قالعان ولاردىڭ سانى ارتقانى سونشالىق، قازىر ولار جۇپتاسۋ مەكەندەرىن جۇتاڭداتىپ، باسقا تۇرلەرگە قاۋىپ توندىرىپ وتىر. بۇل قۇستار كانادانىڭ سولتۇستىگىنەن شامامەن قاراشا ايىندا كەلىپ، وسى ايماقتا ۇش ايداي قالادى. اقپان سوڭىنا تامان كوبى جۇپتاسۋ وڭىرلەرىنە قاراي ۇشىپ كەتتى. دونالد دجەسكە، National Geographic شىعارماشىلىق قىزمەتكەرى، Your Shot.

ماي جيناعان كەزدە ولاردىڭ كوكىرەك جانە اياق بۇلشىقەتتەرى ۇلكەيىپ كەتەدى. باسقا الىس قاشىقتىققا ۇشاتىن قۇستار، ماسەلەن، يرلاندييا قۇمداۋىقتارى ۇشۋعا دايىندىق رەتىندە بۇلشىقەتتى اسقازانى مەن باسقا مۇشەسىن جيىرىپ الادى.

باسقا جىل قۇستارى تارىزدەس شىرعالاقتار دا جەلدىڭ قۋاتىن پايدالانادى. ولار داۋىلداردىڭ ارتىنان الياسكادان وڭتۇستىك باعىتتا سوعاتىن جەلمەن ىلەسە شىققاندى «جون كورەدى». ولاردىڭ جاڭا زەلاندييادان ۇشىپ شىعۋى جولعا ىڭعايلى ىلەسپە جەلمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى. «جاڭا زەلاندييادان ۇشىپ شىققاندا جۇمساق جەل ساپارلاس بولادى، – دەيدى گيلل، – بىراق ارتىنان ولار سولتۇستىككە باراتىندىقتان باسقا جەلگە «ىلىنىسەدى». ولار سارى تەڭىزدەن الياسكاعا قاراي ۇشىپ شىققاندا قايتادان جەل ولاردىڭ ىڭعايىنا قاراي سوعادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا، قالىقتاپ جۇرگەنى بايقالماعان شىرعالاقتار، تىپتى جەل ىڭعايىنا كەلسە دە، ساپار بويى قانات قاعۋمەن بولادى. ال الباتروس تارىزدى تۇرلەر قالىقتاۋدى پايدالانادى.

كەي قۇستار ۇيقى رەجيمىن رەتتەپ وتىراتىن تاڭداي قاقتىرار قابىلەتكە يە. ماكس پلانك اتىنداعى ينستيتۋتتا ىستەيتىن نيلس راتتەنبورگ پەن ونىڭ ارىپتەستەرى قۇلاشى ەكى مەتردەن اساتىن جانە تىنىق مۇحيتى ۇستىندە ازىق ىزدەپ مىڭداعان شاقىرىم شارلايتىن ۇلكەن فرەگاتتاردىڭ ۇيىق­تاۋ ادەتىن زەرتتەۋ ۇشىن گالاپاگوس ارالدارىنا باردى. زەرتتەۋشىلەر ميدىڭ ەلەكترلى بەلسەندىلىگىن باقىلاۋ ۇشىن داتچيكتەر ورنالاستىرىپ، باستارىنا مالىمەت جازاتىن قۇرىلعىلاردى جاپسىرىپ قويدى. بۇل قۇرىلعىلار قۇستاردىڭ ورنالاسقان جەرى مەن بيىكتىكتى تىركەپ وتىرۋدان بولەك، ولاردىڭ ۇيقى رەجيمى تۋرالى اقپارات بەرەدى.

تىنىق مۇحيتى ۇستىندە 10 كۇن ۋاقىت وتكىزگەننەن كەيىن فريگاتتار ۇيالارىنا قايتا ورالدى. مالىمەتتەر كورسەتكەنىندەي، ولار ورتاشا 12 سەكۋندقا سوزىلاتىن بولار-بولماس ۋاقىتقا عانا «كوز شىرىمىن» العان. ادەتتە قالىقتاپ جۇرىپ ۇيىقتاعان. وسىنداي ۇزىك-ۇزىك ۇيقىلاردى قوسقاندا كۇنىنە ورتاشا 42 مينۋت شىققان. ۇيالارىنداعى 12 ساعاتتىق ۇيقىمەن سالىستىرعاندا، بۇل – بولماشى عانا نارسە. اۋەدە وتكىزگەن ۋاقىتتىڭ باسىم بولىگىندە قۇس ميىنىڭ جارتىسى عانا ۇيىقتاسا، ەكىنشى جارتىسى وياۋ قالعان.

ۇشۋ كەزىندە شىرعالاقتار دا وسى «ادىسكە» سۇيەنە مە، جوق پا – مۇنى انىقتاۋ ۇشىن زەرتتەۋشىلەرگە ايتارلىقتاي كىشى ولشەمدەگى باتارەيالار قاجەت. راتتەنبورگتىڭ ايتۋىنشا، بۇعان قول جەتكىزۋگە بولادى. «ولار ۇشىپ جۇرىپ كوز شىرىمىن الۋى مۇمكىن، بالكىم، تىپتى قانات قاعىپ جۇرىپ تە»، – دەيدى ول.

دانييادا وسكەن حەنريك موۋريتسەن وز وڭىرىنە تان ەمەس قۇستاردى اۋىق-اۋىق كورەتىن. بىردە ول شول تاسشىمشىعىن سۋرەتكە تۇسىرىپ الادى. بۇل قۇس­تىڭ كەيبىر ۇيىرلەرى ورتالىق ازييا مەن سولتۇستىك افريكادان ۇندىستانعا دەيىنگى ارالىقتى مەكەندەيدى. «سونشالىق الىس، بەتالدى ۇشاتىنداي بۇل قۇستاردى نە تۇلەن تۇرتتى ەكەن دەگەن وي مازالادى مەنى»، – دەيدى ول. وسى ىنتىزارلىق بۇگىندە پروفەسسورلىققا جەتكەن موۋريتسەندى دال سول جۇپتاسۋ مەكەندەرى مەن قىستاقتارعا ورالۋدا جول تابۋ قۇپيياسىن ىزدەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەگىنە جەتەلەدى. عالىمدار مۇنىڭ بىرنەشە مەحانيزمىن تاپقان. سىرا، قۇستار وسى مەحانيزمدەردى پايدالاناتىنعا ۇقسايدى.

اق دەگەلەكتەر بيىك جەرلەرگە ۇيالايدى. يسپانييانىڭ باتىسىنداعى ەكسترەمادۋرا وبلىسىندا قاڭىراپ قالعان عيماراتتا اق دەگەلەكتەر ۇيىرى تىرشىلىك ەتەتىن. وسى عيماراتقا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن كەزدە قولدان جاسالعان ۇيا باعاندارى ولارعا پانا بولدى. اق دەگەلەكتەر ميگراتسيياسى ارتۇرلى: كەيبىرى – افريكادا قىستاسا، كەيبىرى – ەۋروپاداعى مەكەندەرىنەن قاشىقتامايدى.

1951 جىلى نەمىس عالىمى گۋستاۆ كرامەر كادىمگى قاراتورعايلار كومپاس رەتىندە كۇنگە سەنىم ارتاتىنىن انىقتادى. ارتىنشا 1960 جىلداردا ەكولوگ ستەفەن ەملەن امەريكالىق شۇبار شىمشىقتاردى پلانەتارييگە ورنالاستىرىپ، قۇستاردىڭ جۇلدىز­دارعا قاراپ باعىت-باعدار تاباتىنىن كورسەتتى. سول ۋاقىتتار شاماسىندا ەرلى-زايىپتى نەمىس زوولوگتارى ۆولفگانگ جانە روسۆيتا ۆيلچكولار تاڭشىمشىقتار بويىنشا زەرتحانالىق جۇمىس جۇرگىزىپ، قۇستاردىڭ ىشكى ماگنيتتىك كومپاسى بولاتىنىن انىقتادى.

2003 جىلى موۋريتسەن مەن ونىڭ ەكى ارىپتەسى ۆيليام كوحران جانە مارتين ۆيكەلسكي جابايى تابيعاتتا مەكەن اۋىستىراتىن سايراۋىقتاردىڭ ناۆيگاتسييالىق قابىلەتىن زەرتتەۋ ۇشىن تاجىريبە جۇرگىزدى. باستاپقىدا زەرتتەۋشىلەر قۇستاردى كۇن باتاردا دالاداعى تورعا سالىپ، ولاردى جەرمەن سالىستىرعاندا شىعىسقا قاراي 70-تەن 90 گرادۋس ارالىعىندا اۋىستىرىلعان ماگنيتتىك ورىس ىقپالىندا قالدىرادى. دەنەلەرىنە تيتىمدەي راديو­-ترانسميتتەرلەر ورنالاستىرىلعان قۇستار تۇندە بوستاندىققا جىبەرىلەدى. زەرتتەۋشىلەر ولاردىڭ ارتىنان 1100 شاقىرىمعا دەيىن اڭديدى. ساپاردىڭ العاشقى تۇنى قۇستار سولتۇستىككە قاراي ۇشۋدىڭ ورنىنا باتىس جاققا بەت العان. بىراق كەيىنگى تۇندەرى ولار سولتۇستىككە ۇشقان، بۇل سولاي بولۋى كەرەك تە ەدى. زەرتتەۋشىلەر: «قۇستار وز «ماگنيتتىك كومپاستارى» ارقىلى ىمىرت تۇسكەندە باعىتتارىن تۇزەپ وتىردى»، – دەپ قورىتىندىلادى.

موۋريتسەننىڭ جورامالداۋى بويىنشا، شىر­عالاقتار وز «ماگنيتتىك كومپاسىنا» سەنىم ارتىپ،  كۇن كورىنگەن سايىن ونى قايتا تۇزەتىپ وتىرادى.

شىرعالاق تارىزدەس يرلاندييا قۇمداۋىعى قيىر سولتۇستىكتە جۇپتاسادى دا قىستاۋ ۇشىن وڭتۇستىككە قاراي مىڭداعان شاقىرىم ۇشادى. ول جاعالاۋدا ارىق تۇمسىعىمەن ىلعالدى توپىراقتى شۇقىلاپ ۇلۋ ىزدەيدى. دجان ۆان گيلس ارىپتەستەرىمەن بىرگە وسى قۇستاردىڭ تەڭىز شوبىمەن قورەكتەنىپ جۇرگەنىن كورگەندە بۇل جاعدايدى تۇسىنە المادى. دجان – تەڭىز ەكولوگى، ول اركتيكادا جۇپتاسىپ، ماۆريتانييادا قىس­تايتىن قوسالقى تۇرلەردى زەرتتەيدى. زەرتتەۋ­شىلەر بۇلاردىڭ تۇمسىعى قىسقا، دەنەسى ادەتتەگىدەن كىشكەنتاي بالاپان قۇمداۋىق ەكەنىن انىقتادى. سونداي-اق ولار بالاپاندارىنىڭ دەنە كولەمى جىلىنا قاراي ايتارلىقتاي وزگەرەتىنىن دە بىلدى. اركتيكادا اۋا رايى جىلى بولعان كەزدە دۇنيەگە كەلگەندەرىنىڭ دەنەسى كىشىلەۋ، تۇمسىقتارى قىسقالاۋ كەلەدى. مۇنىڭ ەڭ اقىلعا قونىمدى تۇسىندىرمەسى سول –  بالاپان كەزىندە قورەگى جەتكىلىكسىز بولعاندىعى. ويتكەنى قار ەرتە ەرىپ، ولار قورەكتەنەتىن جاندىكتەر تىم ەرتە كوبەيىپ، جۇمىرتقادان جاڭا شىققان بالاپانداردى ازىقسىز قالدىرىپ، «توناپ كەتكەن».

ولار ماۆريتانيياعا كوشكەن كەزدە قىسقا تۇمسىقتى قۇمداۋىقتار بالشىققا تەرەڭ جاسىرىنعان ۇلۋلاردى اۋلاۋعا تۇمسىقتارىن جەتكىزە الماعان. «تەڭىز شوبىنىڭ قۇنارى از، – دەيدى گيلس، – قۇمدا­ۋ­ىقتار ونىمەن قورەكتەنەدى دەپ ەش ويلامايتىنبىز، بىراق ولاردىڭ باسقا امالى جوق ەدى». زەرتتەۋشىلەر سونىمەن بىرگە قىسقا تۇمسىقتى يرلاندييا قۇمداۋىقتارىنىڭ عۇمىرى دا قىسقا بولاتىنىن انىقتادى. «اركتيكاداعى قورەكتىڭ ازايۋى­نان قاشقانىمەن اينالىپ كەلگەندە تروپيكادا اشتان ولۋگە تۋرا كەلدى»، – دەيدى ول.

يرلاندييا قۇمداۋىقتارىنىڭ ۇيىرى يرلاندييا تەڭىزى جاعالاۋىنداعى جەل ستانساسى الدىندا توپتاسا ۇشىپ جۇر. قۇمداۋىقتاردىڭ بۇل تۇرى اركتيكالىق كانادادا جانە گرەنلاندييادا جۇپتاسىپ، باتىس ەۋروپا جاعالاۋلارىندا قىستايدى. جەل تۋربينالارى قۇس پوپۋلياتسيياسىنا قاۋىپ توندىرە مە، جوق پا – ەۋروپا زەرتتەۋشىلەرى وسىنى انىقتاۋدا.

يرلاندييا قۇمداۋىقتارى كليمات وزگەرىسى مەن ەكولوگييالىق زالالدىڭ جىل قۇستارىنا زييانى تيىپ جاتقانىنا ناقتى دالەل بولا الادى. كوپتەگەن تەڭىز قۇسىنىڭ تۇرلەرى وتكەن جارتى عاسىردا كۇرت ازايىپ كەتتى. ال سولتۇستىك امەريكاداعى جاعالاۋ قۇستارىنىڭ سانى 1973 جىلدان بەرى 70 پايىزعا قىسقارعان. شىعىس ازييا-اۆسترالييا اۋەجولىن پايدالاناتىن تۇرلەر دە كۇرت ازايعان. مۇنىڭ باستى سەبەبى سارى تەڭىز ۇستىندەگى ايالداۋ مەكەندەرىنىڭ توقتاۋسىز بۇلىنۋىمەن بايلانىستى سيياقتى. مۇنداعى سۋدىڭ كوتەرىلۋى مەن قايتۋىنا تاۋەلدى جاعالاۋلار ايلاق، زاۋىت نەمەسە تۇرعىنجاي قۇرىلىسى ۇشىن باس اينالدىرار جىلدامدىقپەن يگەرىلىپ جاتىر.

سول سيياقتى زاڭسىز اڭشىلىق پەن جەر پايدالانۋداعى وزگەرىستەر ەۋروپا مەن افريكا جانە سولتۇستىك امەريكا مەن وڭتۇستىك امەريكا اراسىندا كوشىپ-قوناتىن قۇستارعا قاۋىپ توندىردى. تابيعات قورعاۋشىلار: «تەك جەرورتا تەڭىزى اۋماعىنىڭ وزىندە جىلىنا 11 ميلليوننان 36 ميلليونعا دەيىن قۇس ولتىرىلەدى»، – دەيدى. افريكادا ساحارا شولىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى قىستىق مەكەندەر الىس قاشىقتىقتان كەلەتىن كوپتەگەن جىل قۇسىنا بۇرىنعىداي «قوناقجاي» ەمەس. ويتكەنى جەرلەردىڭ كوبى اۋىل شارۋاشىلىعى ۇشىن وسىمدىك جامىلعىسىنان ايىرىلعان. ايالداۋ مەكەندەرىندەگى فەرمالاردىڭ قانات جايۋى جىل قۇستارىن ازىقسىز قالدىردى. ماسەلەن، وڭتۇستىك ەۋروپادا شاعىن فەرما كلاستەرلەرى از بولاتىن، ولاردىڭ اراسىندا ادام قولى تيمەگەن الاڭدار بار-تۇعىن. وسى جەرلەر مول قورەك كوزى ەدى. قازىر بۇل لاندشافت ۇلكەن ماسسيۆتەرگە گوموگەنيزدەلگەن. مۇندا جۇگەرى تارىزدەس دارا داقىلدار ەگىلىپ، ونىم شاشاۋسىز جينالادى.

«ار دارا داقىل تولىق پايدالانىلادى، سوندىقتان سوڭىندا ەش نارسە قالمايدى، – دەيدى زەرتتەۋشى عالىم گانس-گۋنتەر باۋەر، – قۇستار ۇشىن بۇل زور قيىندىق تۋدىرادى، ويتكەنى الداعى ساپار ۇشىن ولارعا قوڭ جيناۋ قاجەت».

وسى دابىلدى تەندەنتسييالاردى كەرى قايتارۋ ۇشىن تابيعات قورعاۋدىڭ تۇرلى شارالارى – ورماندار مەن جاعالاۋلاردى قورعاۋدان باستاپ، جىل قۇستارىن اۋلاۋعا جانە اتۋعا تىيىم سالاتىن زاڭداردى قابىلداۋعا دەيىن قاجەت بولار ەدى. «جاڭا تەحنولوگييالار تابيعات قورعاۋ شارالارىنا كومەكتەسە الار ەدى، – دەيدى سميتسونوۆ جىل قۇستارى ورتالىعىنىڭ باسشىسى پيت ماررا، – سوڭعى ەلۋ جىلدا سانى 60 پايىزدان استام ازايىپ بارا جاتقان ورمان سايراۋىقتارى تارىزدەس تۇرلەرگە اقش-تىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى جۇپتاسۋ ايماقتارىندا بولىپ جاتقان جاعدايلار، مەكسيكا مەن كولۋمبييانىڭ قىسقى مەكەندەۋ ايماقتارىنىڭ جويىلۋى ىقپال ەتىپ وتىر». زەرتتەۋشىلەر قۇستاردىڭ جۇپتاسۋ مەكەندەرىندەگى ورماندى القاپتاردىڭ جويىلۋىنان كوبىرەك زارداپ شەگىپ وتىرعاندارىن انىقتادى.

جاڭا زەلاندييا كۇنى جارقىراپ تۇر. تۇس اۋعان شاق. دجەسسە كونكلين ەسىمدى بۇل ازامات ماناۆاتۋ وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى تۇزدى باتپاققا بەت الدى. قۇمدى جاعالاۋدان شامامەن 30 مەتردە بەس-التى شىرعالاق قوناقتاپ وتىر.

وزدەرى جۇپتاساتىن اركتيكادان قىستاۋ ۇشىن اقش-تاعى تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنا ۇشىپ شىققان ۇش تۋندرا اققۋى بۇلتتى اسپاندا قاناتتارىن ۇيلەسە قاعادى. ادەتتە ولاردىڭ توپتاعى سانى جۇزگە جەتەدى، نە ودان دا اسادى.

كونكلين شتاتيۆكە تەلەسكوپ ورناتتى. ون جىلدان بەرى عالىم وسى وزەن ساعاسىنا جىلدا كەلەدى. كونكليننىڭ باقىلاۋىنا جىلما-جىل ورالاتىن 160-تاي شىرعالاق ىلىككەن. ولاردى اياقتارىنا بايلانعان تۇرلى-تۇستى باۋدان تانۋعا بولادى. ول جەلدىڭ تەرىس كەلۋىنەن ساقتانىپ، ۇشۋ كۇنىن وزگەرتكەنىمەن، جالپى شىرعالاقتار جىل سايىن بىر ۋاقىتتا ۇشىپ كەتەتىنىن بايقادى.

الايدا بىرازدان بەرى بۇل قۇستاردىڭ وزەن ساعاسىنان ۇشىپ كەتۋ ۋاقىتىنىڭ وزگەرگەنى بىلىنەدى. كونكليننىڭ شىرعالاقتارى قازىر 2008-2010 جىلدارعا دەيىنگى ارالىققا قاراعاندا ورتاشا بەس كۇن ەرتە ۇشىپ كەتەدى. قالعانى باسى ارتىق كۇندەرى سارى تەڭىزدەگى قورەكتىك جەرلەردە قوڭ جيناپ، الياس­كاعا شامامەن بىردەي ۋاقىتتا جەتەدى. ولاردىڭ ەرتە ۇشىپ كەتۋى ايالداۋ الاڭدارىندا ۇزاعىراق قالۋ ۇشىن بە، الدە الياسكاداعى جاز ماۋسىمىنا ۇلگەرۋ ۇشىن بە – تۇسىنىكسىز.

سول كۇنى تۇس قايتا كونكلين تەلەسكوپپەن شىر­عالاقتارعا ۇڭىلدى. قۇستاردىڭ كەيبىرى شومىلىپ، تارانۋ ۇشىن سۋعا كۇمپ بەرگەندە كونكلين ولاردىڭ بۇل ادەتى كەتۋگە ىڭعايلانعاندارىنىڭ بەلگىسى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلدى.

ارتىنشا شىرعالاقتاردىڭ بىرى قاتتى، جوعارى داۋىسپەن شاڭقىلداي باستادى. باسقا شىرعالاقتار جاۋاپ بەردى. بىر جۇپ شىرعالاق توپقا قوسىلۋ ۇشىن جاندارىنا ۇشىپ باردى. «ولار شىن اقپارات الماسۋدا ما، ايتالىق، «جەل ۇناپ تۇر ما» دەپ «سويلەستى» مە، الدە ولار كەتكىسى كەلەتىن بارلىق قۇستى جيناۋ ۇشىن وسىلاي دىبىستاي ما، بىلمەيمىن»، – دەيدى كونكلين.

كۇن باتۋعا تاياعاندا قۇس شاڭقىلى كۇشەيىپ، ارتىنشا بىردەن بارى ۇشا جونەلدى. ول قۇستاردى باقىلاۋ ۇشىن تەلەسكوپتى ىڭعايلادى، بەلگى سالىنعانى 10 ەكەن. وزەن ساعاسى ۇستىندە جىلدام كوتەرىلگەن ۇيىر سوزىلا كەلە V تىزبەگىن قۇرادى. كونكلين ولار كۇڭگىرت كوك اسپاندا كوزدەن عايىپ بولعانشا قاراپ تۇردى.

اۆتور: يۋديدجيت باتتاچاردجي، فوتو: ستەفەن ۆيلكەس


ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسى مەن الەمدىك زەرتتەۋلەردىڭ قاينار كوزىنە قول جەتكىزگىڭىز كەلسە، shopnationalgeographic.kz ارقىلى ونلاين جازىلىڭىز.

       

پىكىر جازۋ