.

ورنى بولەك وتىرار

DJI_0075-2

ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ىرى ورتالىقتاردىڭ بىرى، عۇلاما عالىم ابۋ-ناسىر ال-فارابيدىڭ وتانى وتىرار – قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ ەڭ بەدەلدىسى دە، بەلگىلىسى. وتىرار ەجەلگى زاماننان-اق قالاسىندا عىلىم، مادەنيەت، ساۋدا، دالاسىندا ەگىن، مال شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىعان الەمدىك ىرى مادەني ورتالىقتاردىڭ بىرى بولدى. Vى-حVى عاسىرلاردا فاراب (وتىرار) ايماقتىڭ باس قالاسى، قازاق حاندىعىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورتالىعىنا اينالدى.

YSH_9641

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، وتىراردىڭ سوڭعى تۇرعىندارى قالانى حVىىى عاسىردىڭ ورتا شەنىندە تاستاپ تۇركىستان، شىمكەنت، شىلىك جاعىنا قونىس اۋدارعان. سودان بەرگى داۋىرلەردە ول قاڭىراپ بوس قالدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار وتىرارتوبە دەپ اتاپ كەتكەن، ۇيىندىگە اينالدى. وتىراردى زەرتتەۋ 1904 جىلدارى ا.كلارەنىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن العاشقى عىلىمي نەگىزدەگى قازبا جۇمىستارىنان باستالادى. كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋ 1969 جىلى كەمال اقىشەۆ باسشىلىق ەتكەن كەشەندى ەكسپەديتسييانىڭ جۇرگىزگەن قازبا جۇمىستارىمەن جالعاسادى. ناتيجەسىندە وتىرار قازاقستان مەن ورتا ازييا اۋماعىنداعى ەڭ كوپ زەرتتەلگەن ورتاعاسىرلىق قالا بولىپ تابىلادى.

YSH_9659

وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە كوپ جىلداردان بەرى وتىرار مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى قالا-قالاشىقتاردان كەزدەيسوق جانە ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى بارىسىندا كوپتەگەن جادىگەرلەر تابىلدى. ەتنوگرافييالىق تاريحي مۇرانىڭ دەنى شاۋىلدىر اۋىلىنداعى وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگييالىق مۋزەي قورىندا ساقتاۋلى.

مونشا. XIII-XV عع.
حىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا راباد (قالا سىرتىندا شارۋالار، مالشى، قولونەرشى، ۇستالار تۇراتىن اۋدان) اۋماعىندا، شاحريستاننىڭ (بيلەۋشىلەر، اقسۇيەكتەر، دىن قىزمەتكەرلەرى مەن قالانىڭ باي حالقى تۇرعان بولىك) وڭتۇستىك قاقپاسىنىڭ باتىسىندا قىشتان مونشا سالىندى. ول جۋىناتىن، بۋلاناتىن جانە دەنە ۇزەتىن جايلاردان، بارلىعى 10 بولمەدەن تۇردى. مونشا ەدەن استىندا ورنالاسقان مۇرجالار ارقىلى جىلىتىلىپ، ونىڭ ۇستىندە شىڭىلتىرلانعان قىش تاقتالار توسەلگەن. ال سۋ جەراستى قىش قۇبىرلارى ارقىلى وتىرار سۋ قويماسىنان تارتىلعان.

YSH_9674

مەشىت. XVI ع.
XVI ع. شاحريستاننىڭ بۇرىن بوس قالعان اۋماقتارىندا قايتا قۇرىلىس جۇرگىزىلە باستادى. ورتالىق توبەنىڭ وڭتۇستىگىنە تامان ورنالاسقان مەشىت قۇرىلىسى دا وسى كەزگە تۋرا كەلەدى. مەشىتتىڭ جالپى ۇزىندىعى بەلگىسىز كۇيىندە قالۋدا، ال ەنى 15،5 م. عيمارات ورتالىق زال مەن وعان ەكى جاعىنان جاپسارلاسقان قاناتتاردان تۇرادى. ۇلكەن زالدىڭ ەسىگى پورتالمەن ايقىندالىپ، ونىڭ كولەمى 7ح7 مەتردى قۇرايدى. ميحراب پەن ونىڭ اينالاسىنداعى قابىرعالار عانىشپەن سىلانعان.

YSH_9668

شاحريستان قورعانى. VIII-XV عع.
ورتاعاسىرلىق وتىرار بىرنەشە قاتار بەكىنىستەردەن تۇرعان. ادەتتە قالانى سىرتقى جاۋلاردان قورعاعان قامالداردىڭ بيىكتىگى 6، ەنى 4 مەترگە جەتكەن. ولاردىڭ از عانا بولىگى وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. بۇل بەكىنىستەردىڭ كوبىسى پاحسا مەن كەسەكتەن سوعىلعان. ۋاقىت وتە كەلە ولار جوندەۋدەن وتىپ، كۇشەيتىلىپ تۇردى.

YSH_9658

شاحريستاننىڭ وڭتۇستىك-باتىس قاقپاسى
كىرەبەرىسى قاراۋىلحانالاردان، قاقپا جانە قىرلى مۇنالاردان تۇرادى. شىعابەرىسىنىڭ ەكى جاعىندا كەسەكتەن تۇرعىزىلعان ۇلكەن قاراۋىلحانا بولعان. بۇلار كۇشتى ورتتىڭ اسەرىنەن جويىلدى.
مۇنارا مەن باعاناعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا كۇيگەن كىرپىش سىنىقتارى تابىلدى. ورت سالدارىنان قاقپانىڭ جوعارعى جاعىنداعى كەسەكتەرى وردىڭ تومەنگى بولىگىنە تۇسكەن. شابۋىل كەزىندە ماي پايدالانىلعان دەگەن اڭىز-اڭگىمە شىندىققا جاناساتىنداي.
كىرەبەرىس بولىگى جويىلعاننان كەيىن مۇنارا ورنىندا تۇرعىن جايلار مەن ۇستاحانالار پايدا بولعان ەكەن.

YSH_9643

قۋانىش شوحاەۆ،
«وتىرار مەملەكەتتىك ارحەولوگييالىق
قورىق-مۇراجايى»
ارحەولوگييا بولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

فوتو – ەربولات شادراحوۆ

    

پىكىر جازۋ